Qīshè chá

Tsishe Cha (Qīshè chá, 七舍茶) — Sinshi shahar uyezdining janubi-gʻarbidagi Tsishe qishlogʻi (七舍镇) va yana uchta maʼmuriy birlik hududida yetishtiriladigan togʻ choyi. Sinshi (兴义市) Syansinan-Bui-Myao avtonom okrugi, Guychjou provinsiyasiga qarashli. Nomi sinfni koʻrsatmaydi, lekin himoyalangan mahsulotga qoʻyiladigan talablar yashil choy texnologiyasini tasvirlaydi — oksidlanishsiz va dimlashsiz. Hujjatga koʻra bogʻlar 1500–2100 m balandlikda joylashgan. Geshan (革上村) qishlogʻida viloyat choy instituti dachancha (大厂茶) yovvoyi turining mahalliy populyatsiyasiga kiritgan eski choy daraxtlari guruhi saqlanib qolgan. 2017-yil dekabridan boshlab Tsishe Cha geografik koʻrsatkichli mahsulot sifatida muhofaza qilinadi.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

• Turi: Yashil choy (绿茶, lǜchá). Muhofaza eʼlonida sinf nomlanmagan. Xulosa mahsulotga qoʻyiladigan talablardagi texnologik sxemadan kelib chiqib qilingan: 摊青, 杀青, 摊凉, 揉捻, 做形, 干燥. Unda oksidlanish, dimlash (闷黄) va aralashtirish yoʻq. 2024-yilgi nashr ham Tsishe eski daraxtlari bargidan yashil choy tayyorlanishini aytadi.
• Kategoriya: Guychjou janubi-gʻarbidagi togʻ yashil choyi; geografik koʻrsatkichli mahsulot (2017).
• Kelib chiqishi: Xitoy, Guychjou provinsiyasi (贵州, Guìzhōu), Syansinan-Bui-Myao avtonom okrugi (黔西南, Qiánxīnán), Sinshi shahar uyezdi (兴义, Xīngyì).
• Muhofaza zonasi: Eʼlonga koʻra — Sinshi tarkibidagi toʻrtta maʼmuriy birlikning hozirgi chegaralari: Tsishe (七舍镇), Penchja (捧乍镇), Szinnan (敬南镇) qishloqlari va Chjuchanpin (猪场坪乡) volosti.
• Geografik koordinatalari: Tsishe qishlogʻi — taxminan 25° sh. k. va 104° shq. u. (maʼlumotnomadagi tavsifga koʻra).

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

• Tarixi:
  • Yozma manbalar. Maʼlumotnomadagi tavsifda Tsishe choyi «Sinshi fuchji» (《兴义府志》) va «Dyan Syan szi yu» (《滇黔纪游》) asarlarida tilga olingani aytiladi. Matnlarning oʻzini koʻrmadim.
  • 1981. Guychjou radio va televideniyesining 2024-yilgi nashriga koʻra, 1981-yil may oyida viloyat choy instituti mutaxassisi Geshan qishlogʻining Chjichan (纸厂组) brigadasida eski choy daraxtlari guruhini topgan va ularni suratga olgan.
  • 2012. Oʻsha nashrga koʻra, Guychjou choy instituti (贵州省茶科所) mutaxassislari daraxtlarni qayta tekshirib, ularni dachancha yovvoyi turning mahalliy populyatsiyasiga kiritgan. Bu turning urugʻchi ustunchasi uch-besh boʻlakka ajralgan.
  • Mukofotlar. Maʼlumotnomadagi tavsifga koʻra: 2009 — Shanxay xalqaro choy madaniyati festivalida «Xitoyning mashhur choyi» oltin medali; 2013 — «Syanca bey» (黔茶杯) viloyat tanlovining birinchi mukofoti; 2016 — maxsus mukofot (特等奖); tanlov tavsifda nomlanmagan.
  • 2017. Sifat nazorati, inspeksiya va karantin bosh boshqarmasi (AQSIQ) 2017-yilgi 108-sonli eʼlon bilan Tsishe Chani geografik koʻrsatkichli mahsulot sifatida muhofazaga oldi. Eʼlon 2017-yil 8-dekabrda imzolangan; unda Guychjou choylaridan yana Szyszenshan Cha (九层山茶) va Sinlun Lyuycha (晴隆绿茶) ham bor.
• Nomi: «Tsishe» (七舍) — muhofaza zonasi markazidagi qishloq nomi. Toponimning kelib chiqishi topilgan manbalarda yoʻq.
• Madaniy ahamiyati: Maʼlumotnomadagi tavsifda Tsisheda choy qadimdan yetishtirilishi va oʻtmishda yaxshi tanilgani aytiladi; yuqoridagi ikkita kitobdan boshqa dalil keltirilmaydi.

3. Botanik tavsifi va xom ashyosi

• Hujjatga koʻra navlar: Mahalliy mayda va oʻrta bargli populyatsiyalar (当地中小叶群体种), shuningdek Meychjan (梅占), Baye 1 (白叶1号), Syancha 1 (黔茶1号), Syancha 8 (黔茶8号), Fudin dabaycha (福鼎大白茶) va Lunszin 43 (龙井43) navlari.
• Mahalliy buta: Maʼlumotnoma tavsiflari Tsishe mahalliy butasini nisbatan ibtidoiy tipga kiritadi: unda oddiy katexinlar eterifikatsiyalanganlarga qaraganda koʻproq. U sovuqqa chidamli va oʻsha tavsiflarga koʻra −7…−8 °C da ham yashilligicha qoladi.
• Eski daraxtlar: 2024-yilgi nashrga koʻra Chjichan brigadasida ikki yuzga yaqin eski daraxt oʻsadi. Ular orasida toʻrt uyali (四球) va kamyob besh uyali — «ushicha», yoki «ucha» daraxtlar bor. Nashr ularni ming yillik deb ataydi, lekin oʻzi eski bogʻning yoshi va maydoni hali aniqlanishi kerakligini taʼkidlaydi.
• Terim: Bahorgi — mart oʻrtasidan may boshigacha; yozgi — may oxiridan avgust boshigacha.
• Terim standarti: Bahorda — yakka kurtak, bitta endi ochilayotgan bargli kurtak, ikkita endi ochilayotgan bargli kurtak. Yozda bunga uchta endi ochilayotgan bargli kurtak qoʻshiladi.
• Ekish talablari: Qalamchadan koʻpaytirish, gektariga 45–50 ming oʻsimlik.

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

• Oʻsish balandligi: 1500–2100 m — mahsulotga qoʻyiladigan talablarga koʻra. Maʼlumotnomadagi tavsif Tsishe qishlogʻi uchun oʻrtacha balandlikni 1880 m va eng yuqori nuqtani 2207,5 m deb beradi. 2024-yilgi nashr Baylunshan (白龙山) togʻida 2200 m dan balandda joylashgan eski bogʻni tilga oladi.
• Tuproqlari: Sariq yoki sariq-qoʻngʻir (黄壤、黄棕壤); pH 4,5–6,5; organik modda kamida 1,0 %; tuproq qatlami qalinligi kamida 40 sm — hammasi hujjatga koʻra.
• Iqlimi: Maʼlumotnomadagi tavsifga koʻra, yil davomida nam va tumanli: oʻrtacha yillik harorat 14,5 °C, yiliga taxminan 1600 mm yogʻin, oʻrmon qoplami 48 % dan ortiq.
• Bogʻlar maydoni: Maʼlumotnomadagi tavsifga koʻra Tsishe qishlogʻida 24,5 ming mu choy bogʻi, butun Sinshi shahar uyezdida — 79 ming mu. Raqamlar tegishli yil koʻrsatilmagan.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Mahsulotga qoʻyiladigan talablar texnologiyani parametrlari bilan belgilaydi — bu aynan Tsishe Cha tavsifi, sinfning umumiy sxemasi emas.

1. Yangi bargni yoyish (摊青, tānqīng): Qatlam 1–5 sm, 5–10 soat.
2. Fiksatsiya (杀青, shāqīng): 180–200 °C, 2–6 daqiqa. Barg rangi yangi yashildan toʻq yashilga oʻtib, barg yumshoq boʻlib, toza hid paydo boʻlganda fiksatsiya yetarli hisoblanadi.
3. Sovutish (摊凉, tānliáng): Qatlam 2–3 sm, 10–20 daqiqa.
4. Buralash (揉捻, róuniǎn): 12–25 daqiqa.
5. Shakl berish (做形, zuòxíng): Talab qilingan shakl boʻyicha — yassi choy, toʻgʻri «maofen» (毛峰, máofēng) yoki jingalak.
6. Quritish (干燥, gānzào): Ikki-uch bosqichda, namlik 7,0 % dan oshmaguncha.

6. Organoleptik xususiyatlari

Quyidagi tavsif himoyalangan mahsulotga qoʻyiladigan talablardan olingan.

• Quruq barg tashqi koʻrinishi: Zich, tekis «iplar», sezilarli tukli (条索紧实、匀整，显毫); rangi — qoʻngʻir-yashil (褐绿), yashil choy uchun odatiy emas.
• Quruq barg hidi: Alohida tavsif yoʻq; hujjat hidni turgʻun (香气持久) deb ataydi, quruq barg yoki damlama ekanini aniqlamaydi.
• Damlama hidi: Turgʻun (香气持久); ogʻiz boʻshligʻida — toza hid (口感清香).
• Taʼmi: Shirinroq, yoqimli, yangi va tetiklantiruvchi (滋味甘怡鲜爽).
• Damlama rangi: Toza, tiniq va yorqin (汤色清澈明亮).
• Choy tubi (damlangan barg): Sariq-yashil va tekis (叶底黄绿匀整).

Mahalliy butadan tayyorlangan choyning maʼlumotnoma tavsiflari boshqacha qiyofa chizadi: damlama toʻyingan va yorqin, taʼmi toza va uygʻun, yengil achchiqroq; hidning karamel tonini ham tilga oladi.

7. Kimyoviy tarkibi

Tsishe Chaga qoʻyiladigan fizik-kimyoviy talablar:

Koʻrsatkich	Norma
Namlik	7,0 % dan oshmasin
Suvli ekstrakt	38,0 % dan kam boʻlmasin
Umumiy kul	6,5 % dan oshmasin
Xom kletchatka	14,0 % dan oshmasin

Hujjatda polifenollar boʻyicha norma yoʻq, garchi oʻsha eʼlondagi boshqa ikkita Guychjou choyida u bor (13,0 % dan kam boʻlmasin).

8. Damlash

Yashil choy uchun sinf amaliyoti.

• Suv harorati: 80–85 °C.
• Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
• Idish: Shisha stakan yoki oq gayvan.
• Jarayon:
  1. Idishni qizdirish.
  2. Choyni solib, suvni devor boʻylab quyish.
  3. Birinchi damlama — 40–60 soniyadan keyin.
  4. Ichish, damlamaning bir qismini qoldirib.
  5. Suv quyish.
  6. Ikki-uch marta qayta quyish.

9. Saqlash

Sinf amaliyoti. Germetik oʻramda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorugʻlik, namlik va hidlarsiz. Bir yil ichida ichib tugatgan maʼqul.

10. Narxi va qalbakiligi

Topilgan manbalarda narxlar haqida maʼlumot yoʻq.

• Qalbakidan qochish:
  • Geografik koʻrsatkichli mahsulotning maxsus belgisini izlash. 2017-yilgi eʼlonga koʻra, undan foydalanish huquqiga ariza ishlab chiqaruvchi tomonidan Sinshi shahar uyezdining bozor nazorati boshqarmasiga beriladi.
  • Choy Tsishe, Penchja, Szinnan qishloqlarida yoki Chjuchanpin volostida tayyorlanganini tekshirish.
  • Barg — zich, tukli, qoʻngʻir-yashil; damlama — tiniq va yorqin.

11. Qiziqarli faktlar

• Bitta himoyalangan nom ostida hujjat bargning uchta shaklini ruxsat etadi.
• Geshan eski daraxtlarining bitta guruhida ham toʻrt uyali, ham kamyob besh uyali daraxtlar oʻsadi.

12. Boshqa Guychjou choylari bilan taqqoslash

• Sinlun Lyuycha (晴隆绿茶): Oʻsha avtonom okrugdagi yashil choy, oʻsha eʼlon bilan himoyalangan. Bogʻlar pastroq — 1100–1700 m; texnologiyada hid uchun alohida qizdirish (提香, tíxiāng) bor, normalarda esa polifenollar 13,0 % dan kam boʻlmasin.
• Szyszsen Shan Lyuy Cha (九层山绿茶): Lyupanshuy shahar okrugining Lyuchji maxsus rayonidagi yashil choy; oʻsha eʼlon 九层山茶 nomini muhofazaga olgan. Hujjatga koʻra balandlik — 1000–1500 m.
• Puan Sitsyu Cha (普安四球茶): Oʻsha avtonom okrugning Puan uyezdidagi toʻrt uyali choy bargidan tayyorlanadigan yashil choy; toʻrt uyali daraxtlar Tsishening eski daraxtlari orasida ham bor.

Xulosa:

Tsishe Cha — Guychjou janubi-gʻarbidagi baland togʻ yashil choyi, bogʻlari 1500–2100 m balandlikda joylashgan. U yerda navli ekinlar yonida dachancha yovvoyi populyatsiyasining eski daraxtlari turadi. 2017-yilgi hujjat uni batafsil tasvirlaydi: yakka kurtakdan terim, 180–200 °C da fiksatsiya, uchta shakl, tukli qoʻngʻir-yashil barg, tiniq damlama va shirinroq yangi taʼm. Daraxtlarning yoshi va yilnomalar faqat ikkilamchi tavsiflardan maʼlum.

Manbalar

Geografik ko‘rsatkich

• 原质检总局地理标志产品保护 №2017年第108号

To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida