Цзюгуншань Ча (Jiǔgōngshān chá, 九宫山茶) — Хубэй провинциясының оңтүстік-шығысындағы Сяньнин қалалық округіне қарасты Туншань уезінің (通山县) таулы көк шайы. Қорғалатын аймақ — Муфу жотасының (幕阜山脉) орта бөлігіндегі бес кент пен болыс: Цзюгуншань тауы және оны қоршаған таулар. Шай екі пішінде болады — жалпақ (扁形茶) және бұралған (条形茶), әрқайсысының өз технологиясы бар. 2019 жылдан бастап бұл атау ауылшаруашылық географиялық нұсқау ретінде, 2025 жылдан бастап географиялық нұсқауы бар өнім ретінде қорғалады.
1. Жіктелуі және шығу тегі
- Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá). Қорғау талаптары сыныпты сөзбен атамайды, бірақ олардың екі технологиялық схемасы да көк шайға жатады: фиксациямен, тотығусыз және бұқтырусыз.
- Санаты: Хубэйдің оңтүстігіндегі таулы көк шай, жалпақ және бұралған; ауылшаруашылық географиялық нұсқау (2019) және географиялық нұсқауы бар өнім (2025).
- Шығу тегі: Қытай, Хубэй провинциясы (湖北, Húběi), Сяньнин қалалық округі (咸宁, Xiánníng), Туншань уезі (通山, Tōngshān).
- Қорғалатын аймақ: Сяпу (厦铺镇), Чуанван (闯王镇), Цзюгуншань (九宫山镇), Хунган (洪港镇) кенттері және Янфанлинь (杨芳林乡) болысы. Өтініш беруші — Туншань уезінің Цзюгуншань шай қауымдастығы (通山县九宫山茶叶协会).
- Географиялық координаттар: 114°15′–114°58′ ш. б., 29°19′–29°33′ с. е.
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы:
- Ежелгі жазбалар. Анықтамалық сипаттама Цзинь дәуіріндегі «Учан тауына» шай жинау туралы жазбаны (入武昌山采茗) келтіреді және оны Цзюгуншань деп есептейді — бұл түсіндірме, тікелей дәлел емес. Сол сипаттама бойынша, Сун дәуірінде тауда Чаляогуань (茶寮观) ғибадатханасы болған, ал «Цзюгуншань тауының сипаттамасы» (《九宫山志》) бір цин көлеміндегі шай учаскесін атап өтеді.
- Цин. Уезд үкіметі «Канси дәуіріндегі Хугуанның жалпы сипаттамасын» (《康熙湖广通志》) келтіреді: «茶出通山者为上» — Туншаньнан шыққан шай ең жақсы деп саналған.
- 1958 және 1980. Анықтамалық сипаттама ежелгі түпкі шай ағаштарының ұрпақтарының екі рет табылғанын хабарлайды.
- 1996 және кейін. Анықтамалық сайтқа сәйкес, 1996 жылы «九宫山有机茶» органикалық шай базасы құрылды; сериядағы шайлар 中茶杯, 陆羽杯 және 鄂茶杯 байқауларының алтынын алды, ал «九宫山» тауар белгісі 2011 жылы жалпықытайлық жалпыға белгілі деп танылды. Сол сайт 2011 жылы марка елдегі ең үздік жүз стандартталған ауылшаруашылық өнім брендінің қатарына енгенін, ал органикалық шай сертификатын қатарынан он бес рет алғанын жазады.
- 2019. 17 қаңтарда Ауыл шаруашылығы және ауыл істері министрлігі «九宫山茶» атауын ауылшаруашылық географиялық нұсқау ретінде қорғауға алды (нөмірі AGI02564).
- 2022. Уезд 2021 жылғы Хубэйдің негізгі шай өндіруші аудандарының тізіміне енгенін хабарлады; бұл тізімге шай алаңы кемінде 10 мың му болатын әкімшілік бірліктер кіреді.
- 2025. 2025 жылғы 16 шілдедегі № 640 хабарландырумен (13 тамызда жарияланды) Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасы «九宫山茶» атауын географиялық нұсқауы бар өнім деп таныды. Сол хабарландырумен және сол қауымдастықтың өтініші бойынша дәл сол аймақпен Туншань Хунча қызыл шайы да танылды.
- Атауы: «Цзюгуншань» (九宫山) — «тоғыз сарай тауы», таудың аты; 茶 — шай.
- Мәдени маңызы: Анықтамалық сипаттама жергілікті мәтелді келтіреді: мың шай бұтасы мен мың тунг ағашы отбасын мұқтаждықтан құтқарады (家有千棵茶千棵桐，吃穿不受穷).
3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты
- Сорттар / Культиварлар: Қорғау талаптары бойынша — 鄂茶8 (Èchá 8), 五峰212 (Wǔfēng 212) және басқалары. Уезд үкіметі (2022) оннан астам сорт туралы айтады, бірақ атамайды.
- Жинау қағидаттары: Талаптар жинау стандартын емес, бес жұп ережені белгілейді: тәж бетінен алу және түбін қорғау, ортасын алу және бүйірлерін қорғау, биік өркендерді алу — аласаларын қорғау, жиілерін алу — сиректерін қорғау, ірілерін алу — ұсақтарын қорғау (采面养底、采中养侧、采高养低、采密养稀、采大养小).
- Жинау стандарты мен уақыты: Табылған дереккөздерде деректер жоқ.
4. Терруар және өсіру ерекшеліктері
- Аймақ: Хубэйдің оңтүстік-шығысы, Муфу жотасының орта бөлігі. Анықтамалық сипаттама бойынша, уезд рельефі — «таудың сегіз бөлігі, судың бір бөлігі, егістіктің бір бөлігі» (八山一水一分田), оңтүстік-батысқа қарай көтеріліп, шығысқа қарай төмендейді.
- Өсетін биіктігі: 400–900 м — қорғау талаптары бойынша.
- Топырақтары: Талаптар бойынша — мүжілген жыныстардағы құмды саздақтар (风化石砂质壤) және орташа құнарлы сары-қоңыр топырақтар (黄棕壤); органикалық заттардың орташа мөлшері 5,31 %, жалпы азот 0,12 %, жылжымалы фосфор 16–21 мг/кг, жылжымалы калий 13 мг/кг, pH 4,5–5,5. Коммерция министрлігі порталындағы аймақ сипаттамасы тек қайта айтып беру арқылы белгілі, калий үшін 100–130 мг/кг береді; қай сан дұрыс екенін анықтау мүмкін емес. Жергілікті өнімдер туралы анықтамалық сайт топырақты құмтас-тақтатас жынысындағы қышқыл қызыл-сары деп сипаттайды, минералды элементтерге және жылжымалы калийге бай.
- Климаты: Анықтамалық сипаттама бойынша — жауын-шашын көп, жылы әрі ылғалды, таңертең және кешке беткейлер тұманда болады. Сандық деректер жоқ.
- Отырғызу және күтім талаптары бойынша: Көктем мерекесі маңында, ақпаннан кешіктірмей отырғызады, бір му-ға 5000–6000 бұта. Қыста бір му-ға 300 кг рапс немесе жержаңғақ күнжарасын не 1000 кг көңді органикалық және фосфор тыңайтқышымен бірге енгізеді. Қалыптастырушы кесу үш кезеңмен жүргізіледі.
- Ауқымы: 2022 жылдың наурызында уезд 64 мың му экологиялық бақты, шамамен 43 мың му жинауға жарамды алқапты және өнім құны 100 млн юаньнан асатынын атады. Бұл қорғалатын аймақ бойынша емес, бүкіл уезд бойынша сандар. Негізгі базалар ретінде Янфанлинь, Цзюгуншань, Сяпу және Янься (燕厦) аталды — соңғысы қорғалатын аймаққа кірмейді. Тартылған компаниялардың ішінде уезд бірінші болып 湖北九宫山茶业股份有限公司 атайды.
5. Өндіріс технологиясы
Қорғау талаптары сегіз операциядан тұратын екі схеманы белгілейді.
- Жалпақ шай (扁形茶, biǎnxíngchá):
- Жаңа жапырақты жайып қою (摊放, tānfàng).
- Фиксация (杀青, shāqīng).
- Салқындату (冷却, lěngquè).
- Жапырақты тегістеу (理条, lǐtiáo).
- Жалпақ пішінге сығымдау (压扁, yābiǎn).
- Қазанда әрлеу (煇锅, huīguō).
- Партияға біріктіру (归堆, guīduī).
- Жәшіктерге салу (装箱, zhuāngxiāng).
- Бұралған шай (条形茶, tiáoxíngchá):
- Жайып қою, фиксация, салқындату — жалпақ шайдағыдай.
- Бұрау (揉捻, róuniǎn).
- Екінші қуыру (炒二青, chǎo èrqīng).
- Ылғалдандыру (回潮, huícháo).
- Құрғағанша қуыру (炒干, chǎogān).
- Партияға біріктіру және салу.
Құжат температуралар мен мерзімдерді келтірмейді.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Сипаттама — қорғау талаптары бойынша, екі пішін үшін бөлек.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жалпақ — жалпақ және түзу (扁平挺直), нәзік жасыл, түк жапыраққа жасырынған (嫩绿隐毫). Бұралған — тығыз ауыр бұралым (条索紧结重实), майлы түсті (色泽油润).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде бөлек сипаттама жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Жалпақ — тұрақты (香气持久). Бұралған — тұрақты каштан (栗香持久), таза хош иіс айналаға таралады (清香四溢).
- Дәмі: Жалпақ — балғын әрі жұмсақ, тәтті қайтыммен (滋味鲜醇回甘). Бұралған — жұмсақ әрі қанық (滋味醇厚); анықтамалық сайт оның көп рет құйғанға шыдайтынын қосады.
- Тұнбаның түсі: Жалпақ — жасыл әрі жарқын (汤色绿亮). Бұралған үшін бөлек сипаттама жоқ.
- Шай түбі (демделген жапырақ): Жалпақ — нәзік жасыл әрі ашық (叶底嫩绿明亮). Бұралған — жасыл әрі жарқын (叶底绿亮).
Жергілікті өнімдер туралы анықтамалық сайт «Цзюгуншань тауының бұлтты шайын» (九宫山云雾茶) да сипаттайды: бұралымы тығыз, жіңішке әрі әсем бұралған, тұнбасы мөлдір әрі ашық, хош иісі қанық, дәмі тәттілеу, демделген жапырағы нәзік жасыл әрі тегіс. Бұл атау қорғалатын профильге қатысты ма, дереккөздер айтпайды.
7. Химиялық құрамы
2025 жылғы қорғау талаптары төменгі шектерді белгілейді:
| Көрсеткіш | Талап |
|---|---|
| Шай полифенолдары | кемінде 22,2 % |
| Бос аминқышқылдары | кемінде 2,7 % |
| Суда еритін экстрактивті заттар | кемінде 42,4 % |
Анықтамалық сайт төменірек сандарды келтіреді — 20 %, 2,5 % және 40 %, бәлкім, бұрынғы редакция бойынша. Кофеин туралы деректер жоқ.
8. Демдеу
Көк шай сыныбына арналған тәжірибе.
- Судың температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стакан немесе ақ гайвань.
- Процесс:
- Ыдысты жылыту.
- Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
- Алғашқы тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
- Су құю.
- Екі-үш қайталап құю; бұралған шай, анықтамалық сипаттама бойынша, көбірек шыдайды.
9. Сақтау
Сынып тәжірибесі. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықсыз, ылғалсыз және иіссіз жерде. Бір жыл ішінде ішіп бітірген дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы деректер жоқ.
- Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- Географиялық нұсқауы бар өнім белгісін немесе ауылшаруашылық нұсқау белгісін іздеу.
- Шайдың бес бірліктің бірінде жасалғанын тексеру — Сяпу, Чуанван, Цзюгуншань, Хунган немесе Янфанлинь, — тек Туншань уезінде емес.
- «九宫山» тауар белгісін географиялық нұсқаумен шатастырмау: белгі — бұл марка, нұсқау — бұл орын атауы және өнімге қойылатын талаптар.
- Жалпақ шай — нәзік жасыл, түгі жапыраққа жасырынған; бұралған — тығыз, майлы, каштан хош иісті.
11. Қызықты фактілер
- Бір қауымдастық екі қорғалатын атауды бір аймақпен ұстайды — көк Цзюгуншань Ча және қызыл Туншань Хунча, — және оларға қойылатын талаптардағы физика-химиялық шектер бірдей жазылған.
- Бір атаумен екі пішін қорғалады — жалпақ және бұралған, әрқайсысының технологиясы бөлек.
12. Басқа шайлармен салыстыру
- Туншань Хунча (通山红茶): Сол аймақтың және сол қауымдастықтың қызыл шайы.
- Сунфэн Люй Ча (松峰绿茶): Сол Сяньнин округінің Чиби қалалық уезінің көк шайы.
- Цзянся Бифан (江夏碧舫): Уханьның жалпақ көк шайы — жалпақ пішінмен салыстыру үшін.
Қорытынды:
Цзюгуншань Ча — Хубэйдің оңтүстігіндегі таулы көк шай, бақтары даос Цзюгуншань тауының айналасында 400–900 м биіктікте орналасқан. Қорғау құжаттары оның екі пішінін мойындайды: жалпақ, нәзік жасыл, балғын тәтті дәмі бар және бұралған, майлы, каштан хош иісті. Атаудың артында Туншань шайы туралы ескі жазбалар, 1996 жылдан бергі органикалық шай базасы және 2019 және 2025 жылдардағы қорғау тұр.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде