იაშან ჟუიცაოკუი (Yāshān ruìcǎokuí, 鸦山瑞草魁) — ლანსის მაზრის (郎溪县) ისტორიული მწვანე ჩაი, რომელიც მდებარეობს სიუანჩენის საქალაქო ოლქში, ანხოის პროვინციის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სახელი საქებარია, წიგნური რეესტრიდან მომდინარეობს: 瑞草 — „კეთილი ბალახი“, ჩაის ძველი სახელი, 魁 — „პირველი“; 鸦山 — ყვავის მთა დაბა იაოცუნში. მეორე სახელია — „横纹“, „განივი ძარღვები“, ადგილობრივი ჯიშის ფოთლის დაძარღვის მიხედვით. ჩაი აღდგენილია 1985–1986 წლებში, 2025 წლიდან ის გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტია.
1. კლასიფიკაცია და წარმოშობა
- ტიპი: მწვანე ჩაი (绿茶, lǜchá). კლასი დადგენილია სახელმწიფო ინტელექტუალური საკუთრების ადმინისტრაციის (CNIPA) დაცვის დოკუმენტის მიხედვით: გაშლა, ფიქსაცია, გასწორება ფორმირებით და გაშრობა (摊青、杀青、理条做形、烘焙), დაყოვნებისა და დაჟანგვის გარეშე. დოკუმენტი თავად უწოდებს მას „绿茶珍品“ — მწვანე ჩაის მარგალიტად.
- კატეგორია: ისტორიული ჩაი, აღდგენილი 1980-იან წლებში; პროდუქტი გეოგრაფიული აღნიშვნით (CNIPA, 2025). სასოფლო-სამეურნეო გეოგრაფიული აღნიშვნა სახელს რეესტრში არ გააჩნია.
- წარმოშობა: ჩინეთი, ანხოის პროვინცია (安徽, Ānhuī), საქალაქო ოლქი სიუანჩენი (宣城, Xuānchéng), მაზრა ლანსი (郎溪, Lángxī). ისტორიული ბირთვია მთა იაშანი დაბა იაოცუნში (姚村); ძველად ეს ადგილები მიეკუთვნებოდა ძიანპინის მაზრას (建平县) — ლანსის ძველ სახელს.
- დაცვის ზონა: მაზრის შვიდი თემი და დაბა — იაოცუნი, ფეილი, ლინდა, შიძი, ბიციაო, ნანფენი და ტაოჩენი.
- გეოგრაფიული კოორდინატები: 119°3′50″–119°20′49″ ა. გ., 30°4′47″–31°15′41″ ჩ. გ. — CNIPA-ს განცხადების მიხედვით. განედის მიხედვით ერთ გრადუსზე მეტი გაშლა უჩვეულოდ დიდია შვიდი თემისთვის; შესაძლოა ბეჭდური შეცდომაა, მისი გადამოწმება შეუძლებელია.
2. ისტორია და კულტურული მნიშვნელობა
- ისტორია:
- დუ მუს სტრიქონი. ადგილობრივი პუბლიკაციები ისტორიას იწყებენ ტანის ეპოქის პოეტის დუ მუს (杜牧) სტრიქონით „山实东吴秀，茶称瑞草魁“ — „მთები აქ — აღმოსავლეთ უს მშვენებაა, ხოლო ჩაი იწოდება პირველად კეთილ ბალახთა შორის“. კლასიკური პოეზიის კრებული ლექსს ასათაურებს „题茶山（在宜兴）“ — „წარწერა ჩაის მთაზე (ისინში)“: ლექსები ისინის ჩაის მთაზეა, ხოლო „瑞草魁“ მათში ჩაის საქებარი სახელია. იაშანს ამ სახელს უკავშირებენ გვიანდელი წიგნები.
- მინი. გაზეთ „სიუანჩენ ჟიბაოს“ (2024) მიხედვით, მინის ეპოქის კრებული „ციუნფან პუ“ (《群芳谱》) ვან სიანძინისა (王象晋) წერს მთა იაშანზე (丫山) საუკეთესო ჩაით მზიან ფერდობზე იანპოზე (阳坡): დედაქალაქის მცოდნეებმა ამ ჩაის უწოდეს „鸦山阳城横纹“, მისი მეორე სახელია — „瑞草魁“. გაზეთი აიგივებს 丫山-ს იაშანთან დაბა იაოცუნში.
- ხარკი. იმავე გაზეთის მიხედვით, ძიანპინის საგრაფოს მატიანე ძიაძინის ეპოქიდან (嘉靖) წერს, რომ ადგილობრივ ხარკში შედიოდა 25 ძინი კვირტის ჩაი.
- ცინი. პუბლიკაცია „სინხუა — აბრეშუმის გზა“ მოჰყავს ცინის ეპოქის სიუანჩენის მაზრის მატიანეს: მთა იანპოს ძირში დიდი ხანია იზრდებოდა კარგი ჩაი სახელად „瑞草魁“, სხვაგვარად „横纹“.
- აღდგენა. ცენტრალური რადიოს (央广网, 2025) ცნობით, 1979 წელს ადგილობრივი ჩაის ფაბრიკა ამ ჩაის არ ამზადებდა — მის შესახებ მხოლოდ მოხუცთა მონაყოლით იცოდნენ. 1985 წელს სამხრეთ ანხოის სასოფლო-სამეურნეო ინსტიტუტმა (皖南农学院) და სამაზრო უწყებებმა შექმნეს ჯგუფი მისი აღდგენისთვის, ხოლო 1986 წლის ივლისში აღდგენილმა ჩაიმ გაიარა საექსპერტო შეფასება.
- 2000 და 2010. პუბლიკაციის „სინხუა — აბრეშუმის გზა“ მიხედვით — ჩინეთის ჩაის ეროვნული მუზეუმის აღიარება (2000) და შანხაის კონკურსის „中国名茶“ ოქრო (2010). მისივე სიტყვები „გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტის“ შესახებ 2011 წელს 2025 წლის განცხადება და რეესტრი არ ადასტურებს.
- 2017. დამზადების ტექნოლოგია შევიდა ანხოის პროვინციის არამატერიალური მემკვიდრეობის მეხუთე სიაში როგორც „绿茶制作技艺（瑞草魁）“.
- 2025. CNIPA-მ №632 განცხადებით იაშან ჟუიცაოკუი ცნო გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტად; მაზრა განაცხადს 2024 წლიდან ამზადებდა (სინხუა, 2025 წლის 18 ივნისი).
- სახელი: 鸦山 — „ყვავის მთა“; 瑞草 — „კეთილი ბალახი“, ჩაის წიგნური სახელი; 魁 — „პირველი“. სხვა სახელებია — 鸦山横纹茶, 鸦山茶 და 鸦山岩茶.
- კულტურული მნიშვნელობა: სოფელი მიაოციუანი (妙泉村) 2017 წელს ამ ჩაით შევიდა საყოველთაო ჩამონათვალში საჩვენებელი სოფლებისა „ერთი სოფელი — ერთი პროდუქტი“.
3. ბოტანიკური აღწერა და ნედლეული
- ჯიში / კულტივარი: დაცვის დოკუმენტის მიხედვით — ადგილობრივი ჯიში „鸦山横纹茶种“ (Yāshān héngwén cházhǒng), მისგან გამოყვანილი სხვა ადგილობრივი ჯიშები და კლონები. რადიოს ცნობით, ფოთოლში მთავარ და გვერდით ძარღვებს შორის კუთხე ჩვეულებრივზე დიდია, ნახატი განივად გამოიყურება — აქედან „横纹“.
- გამრავლება: კალმებით იღლიის კვირტიანად, მოჭრილნი წარმოების ზონაში.
- კრეფა: დოკუმენტის მიხედვით — აპრილის დასაწყისიდან მაისის შუა რიცხვებამდე, ხელით, „ხელის აწევით“ (提手采, tíshǒucǎi). რადიოს მიხედვით — ცინმინიდან გუიუამდე; პირველი ხარისხისთვის — კვირტი ერთი ფოთლით, კვირტი ფოთოლზე გრძელია.
4. ტერუარი და მოყვანის თავისებურებები
- რეგიონი: ანხოის სამხრეთ-აღმოსავლეთი. იაოცუნი, პუბლიკაციის „სინხუა — აბრეშუმის გზა“ მიხედვით, მაზრის ყველაზე სამხრეთი და ერთადერთი მთიანი თემია.
- მოყვანის სიმაღლე: 20–300 მ — დაცვის დოკუმენტის მიხედვით.
- ნიადაგები: ქვიშნარი, სისქით 100 სმ-ზე მეტი, pH 5,0–6,5.
- კლიმატი: აღმოჩენილ წყაროებში მონაცემები არ არის.
5. წარმოების ტექნოლოგია
დაცვის დოკუმენტი აღწერს ოთხ ეტაპს.
- გაშლა (摊青, tānqīng): გრილ, ნიავგამტარ სივრცეში, ფენით არაუმეტეს 3 სმ, დაახლოებით 4 საათი, მსუბუქი გადატრიალებით ყოველ ნახევარ საათში — სანამ ფოთოლი არ დაკარგავს ცვილისებრ ბზინვარებას და არ გახდება რბილი.
- ფიქსაცია (杀青, shāqīng): ქვაბი დაახლოებით 120 °C, თითო 0,25 კგ ფოთოლი; ფოთოლს აგდებენ და ნჯღრევენ, დაჭერის გარეშე, თორემ ის გამუქდება. მზაობა — ფოთოლი მუქი მწვანეა ბზინვარების გარეშე, ბალახოვანი სუნი გაქრა, ახალგაზრდა ღერო იღუნება და არ ტყდება. პირველი ხარისხი პირდაპირ მიდის გაშრობაზე, მეორე და მესამე — გასწორებაზე.
- გასწორება და ფორმირება (理条做形, lǐtiáo zuòxíng): ქვაბი 70–80 °C; დაახლოებით 2 წუთი ფოთოლს ნჯღრევენ ტენიანობის დაახლოებით 40 %-მდე, შემდეგ მონაცვლე გასწორება, ხელისგულებით გადაგორება და ნჯღრევა, ინარჩუნებენ ჩაის ფოთოლს სწორ და ოდნავ ბრტყელს. ტენიანობის დაახლოებით 25 %-ზე ჩაის იღებენ.
- გაშრობა (烘焙, hōngbèi): პირველი — ოთხ საშრობ კალათზე ტემპერატურის დაწევით 90→80→70→60 °C, თითო 3–4 წუთი, სანამ ჩაი ხელს არ დაიჩხვლიტავს; შემდეგ ნარჩენების შერჩევა. მეორე — ნელი, დაახლოებით 60 °C, სრულ გამოშრობამდე.
6. ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები
დაცვის დოკუმენტის მიხედვით.
- მშრალი ფოთლის გარეგნობა: სწორი, შესამჩნევი ბეწვით, თანაბარი, „მწვანე მახვილს ჰგავს“ (形似绿剑), ნაზ-მწვანე ნეფრიტისებრი ელვარებით (嫩绿透翠).
- მშრალი ფოთლის არომატი: აღმოჩენილ წყაროებში ცალკე აღწერა არ არის.
- ნაყენის არომატი: სუფთა, მაღალი და ხანგრძლივი (清香高持久).
- გემო: ახალი, რბილი, მხნე, ტკბილი დაბრუნებით (鲜醇爽回甘).
- ნაყენის ფერი: ნაზ-მწვანე, გამჭვირვალე და კაშკაშა (嫩绿清澈明亮).
- ჩაის ფსკერი (მოხარშული ფოთოლი): ნაზ-ყვითელი და კაშკაშა (嫩黄明亮).
დოკუმენტი დასძენს, რომ ნაყენი ფერმკრთალდება მხოლოდ მეექვსე ჩასხმაზე (第6次始淡). რადიოს მიხედვით, ჭიქაში ჩაის ფოთლები ვერტიკალურად დგებიან, „როგორც გაშლილი ორქიდეები“.
დოკუმენტი განასხვავებს ოთხ ხარისხს — უმაღლესი, პირველი, მეორე და მესამე. უმაღლესიდან მეორემდე ბეწვი შესამჩნევიდან ფარული ხდება (მესამეზე მასზე არაფერია ნათქვამი); უმაღლესიდან მესამემდე არომატი მაღალი და ხანგრძლივიდან — ზომიერია, ნაყენი და ფსკერი ნაზ-მწვანედან და ნაზ-ყვითელიდან — ყვითელ-მწვანეები, ხოლო გემო ახალიდან ტკბილი დაბრუნებით — მკვრივია.
7. ქიმიური შემადგენლობა
| მაჩვენებელი | მნიშვნელობა დაცვის დოკუმენტში |
|---|---|
| ჩაის პოლიფენოლები | 18,6 % და მეტი |
| კოფეინი | 3,9 % და მეტი |
| ამინომჟავები | 3,9 % და მეტი |
| ტენიანობა | არაუმეტეს 6,0 % |
| მტვერი | არაუმეტეს 0,5 % |
| საერთო ნაცარი | არაუმეტეს 6,5 % |
| წყლიანი ექსტრაქტი | არაუმეტეს 35,0 % |
დოკუმენტი ასევე ახსენებს ვიტამინებს A, B1, B2 და C, რიცხვების გარეშე. წყლიანი ექსტრაქტი მასში ზემოდანაა შეზღუდული; ჩვეულებრივ ამ მაჩვენებელს ქვედა ზღვარით ადგენენ, მაგრამ ტექსტში სწორედ ასე წერია.
8. მოხარშვა
კლასის პრაქტიკა მწვანე ჩაისთვის.
- წყლის ტემპერატურა: 80–85 °C.
- ჩაის რაოდენობა: 3 გ 150 მლ-ზე.
- ჭურჭელი: მინის ჭიქა ან თეთრი გაივანი.
- პროცესი:
- გაათბეთ ჭურჭელი.
- ჩაყარეთ ჩაი და დაასხით წყალი კედელზე.
- პირველი ნაყენი — 40–60 წამის შემდეგ.
- დალიეთ, დატოვეთ ნაყენის ნაწილი.
- დაამატეთ წყალი.
- განმეორებითი ჩასხმები — დოკუმენტის მიხედვით, ხუთ-ექვსამდე.
9. შენახვა
კლასის პრაქტიკა. ჰერმეტული შეფუთვა, მაცივარი 0–5 °C-ზე, სინათლის, ტენისა და სუნების გარეშე. უმჯობესია ერთი წლის განმავლობაში დალიოთ.
10. ფასი და ფალსიფიკაცია
ფასებზე მონაცემები აღმოჩენილ წყაროებში არ არის.
- როგორ ავიცილოთ ფალსიფიკაცია:
- მოძებნეთ გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტის სპეციალური ნიშანი „鸦山瑞草魁“.
- შეამოწმეთ, რომ მწარმოებელი არის ლანსის მაზრის შვიდი თემიდან და დაბიდან.
- ფოთოლი — სწორი, ოდნავ ბრტყელი, ბეწვიანი; ნაყენი — ნაზ-მწვანე და გამჭვირვალე; ფსკერი — ნაზ-ყვითელი.
11. საინტერესო ფაქტები
- გადმოცემის თანახმად, რომელიც გაზეთმა მოჰყავს ვან ჩჟუნის (王仲仪) ლექსებიდან, მთას სახელი დაარქვეს ყვავებმა, რომლებსაც ჩაის თესლები მოჰქონდათ: „鸦衔茶子生，遂同山名鸦“.
- დოკუმენტი ბაღებს უშვებს 20 მ სიმაღლიდან.
12. შედარება სხვა მწვანე ჩაისთან
- იანსიან სიუე ია (阳羡雪芽): ისინის ჩაი, რომლის მთასაც, სათაურის მიხედვით, ეხება დუ მუს ლექსები.
- ძინტინ ლიუი სიუე (敬亭绿雪): სიუანჩენის ოლქის ისტორიული ჩაი, ასევე აღდგენილი XX საუკუნეში.
- ხუანხუა იუნძიანი (黄花云尖): ნინგოს სწორი ბრტყელი მწვანე ჩაი იმავე №632 განცხადებიდან.
- გუანდე ხუანძინ ია (广德黄金芽): გუანდეს მწვანე ჩაი იმავე ოლქიდან, ყვითელფოთლიანი ჯიშებიდან.
დასკვნა:
იაშან ჟუიცაოკუი — სწორი, როგორც მწვანე მახვილი, ლანსის მწვანე ჩაი სუფთა მაღალი არომატით და ტკბილი დაბრუნებით. მისი წარსული წიგნურ ციტატებზე დგას, რომელთაგან ყველა მასზე არ არის, აწმყო — 1980-იანების აღდგენასა და 2025 წლის დაცვის დოკუმენტზე.
წყაროები
გეოგრაფიული აღნიშვნა
სრული სია — გვერდზე „წყაროები“