Сюйпу Яача (Xùpǔ yáochá, 溆浦瑶茶) — «чай яа» павета Сюйпу (溆浦县) гарадской акругі Хуайхуа, правінцыя Хунань, прадукт з геаграфічным указаннем з 2019 года. Імя падманлівае: гэта не ліст чайнага куста Camellia sinensis, а «салодкі чай» (甜茶, tiánchá) з маладога лісця дрэва 木姜叶柯 (Lithocarpus litseifolius) сямейства букавых. Прадукт ахоўваецца і прадаецца як «чай», але да шасці класаў чаю не адносіцца.
1. Класіфікацыя і Паходжанне
- Тып: Не чай у батанічным сэнсе. Афіцыйныя тэксты пішуць: «学名木姜叶柯，俗称甜茶» — навуковая назва расліны 木姜叶柯, у народзе «салодкі чай».
- Катэгорыя: Чайны напой не з чайнай расліны; прадукт з геаграфічным указаннем.
- Паходжанне: Кітай, правінцыя Хунань (湖南, Húnán), гарадская акруга Хуайхуа (怀化, Huáihuà), павет Сюйпу (溆浦, Xùpǔ); горы Сюэфэншань (雪峰山, Xuěfēng shān) на паўднёвым усходзе павета.
- Статус аховы: Прадукт з геаграфічным указаннем: аб’ява Дзяржаўнага ўпраўлення інтэлектуальнай уласнасці № 331, ахова з 8 кастрычніка 2019 года. Імя ёсць у аб’яве № 660 ад 30 снежня 2025 года аб допуску прадпрыемстваў да спецыяльнага знака.
- Зона аховы: Дзевятнаццаць валасцей і пасёлкаў павета Сюйпу: Луфэн (卢峰镇), Дзічжуан (低庄镇), Шэньцзыху (深子湖镇), Цзушыдзянь (祖师殿镇), Цяоцзян (桥江镇), Юян (油洋乡), Саньцзян (三江镇), Шуйдун (水东镇), Тунсіхэ (统溪河镇), Сяахэнлун (小横垅乡), Таацзіньпін (淘金坪乡), Лян’япін (两丫坪镇), Чжунду (中都乡), Яньсі (沿溪乡), Бэйдоусі (北斗溪镇), Гэчжупін (葛竹坪镇), Лунчжуанвань (龙庄湾乡), Лунтань (龙潭镇) і Хуанмааюань (黄茅园镇).
- Геаграфічныя каардынаты: Павет Сюйпу — каля 27,9° пн. ш. і 110,6° у. д.
2. Гісторыя і Культурнае Значэнне
- Гісторыя:
- Радок з «Канона чаю». Лу Юй у «Каноне чаю» (茶经) прыводзіць запіс з «Куньюань лу» (坤元录): у павеце Сюйпу вобласці Чэньчжоу на святы радня збіраецца і скача на гары, дзе «шмат чайных дрэў» (山多茶树). Сучасныя хунаньскія публікацыі лічаць гэтыя дрэвы 木姜叶柯; старажытны тэкст кажа проста пра чайныя дрэвы, і атаясамленне належыць сучасным аўтарам.
- Узрост традыцыі. Афіцыйнае паведамленне 2019 года піша пра «больш за 1500 гадоў» піцця яача, газета 2018 года — пра «больш за 1300 гадоў».
- Паданне пра Лінь Цзэсюя. Па паданні (相传), у 17-ы год Даагуан (1837) намеснік Хугуана Лінь Цзэсюй (林则徐), аб’язджаючы гэтыя мясціны, спыніўся каля альтанкі Шаньінь (善因亭); яа зварылі яму свежы ліст, напой аказаўся салодкім, і яго назвалі «сюйпускім яача».
- 2013. Паводле апісанняў прадукту, прадпрымальнік з воласці Яньсі з жыхарамі гор, сярод якіх было 275 бедных сем’яў, заклаў суцэльныя пасадкі 木姜叶柯 плошчай больш за 530 га. Навукоўцы, якія рыхтавалі заяўку, назвалі гэтую галіну важнай асновай для аховы імя.
- 2019. Ахова з 8 кастрычніка. Паводле паведамлення ўпраўлення рыначнага нагляду Хунані, прадукт увайшоў у першую партыю, узятых пад ахову пасля рэформы ведамстваў, і стаў дванаццатым такім прадуктам акругі Хуайхуа.
- 2021. Павет прыняў парадак аховы імя і выдачы спецыяльнага знака («溆浦瑶茶地理标志产品保护管理办法»).
- 2023. Упраўленне рыначнага нагляду Хунані вынесла на абмеркаванне праект новай рэдакцыі мясцовага стандарту «地理标志产品 溆浦瑶茶».
- 2024. Апублікаваны мясцовы стандарт Хунані DB43/T 1993-2024 «地理标志产品 溆浦瑶茶» (выпушчаны 12 ліпеня, уведзены 12 верасня), які замяніў рэдакцыю 2021 года. Мясцовым стандартам стаў і рэгламент нізкарослага вырошчвання 木姜叶柯 (木姜叶柯（瑶茶）矮化栽培技术规程).
- Назва: «Сюйпу» (溆浦) — імя павета; «яа» (瑶) — народ яа, які жыве ў гарах павета; «ча» (茶) — чай у шырокім сэнсе, любы настой з ліста. У народзе расліну завуць «салодкім чаем».
- Культурнае значэнне: Паводле газеты 2018 года і артыкула на сайце ляснога ўпраўлення Хунані, на адвары вараць «рыс яача» (瑶茶饭) і лепяць «цзунцзы яача» (瑶茶粽子) да свята Дуаньу; пра напой спяваюць песню «溆浦瑶茶». Павятовая газета звязвае раён збору з гарамі, дзе жывуць хуа-яа (花瑶).
3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна
- Расліна: 木姜叶柯 (mùjiāngyè kē, Lithocarpus litseifolius (Hance) Chun) — вечназялёнае дрэва роду Lithocarpus (柯属) сямейства букавых (壳斗科). Паводле паведамлення ўрада Хуайхуа, расце ў Цзянсі, Хунані, Фуцзяні, Гуандуне і Гуансі.
- Сыравіна: Далікатнае лісце бягучага года — паводле патрабаванняў да прадукту. Паводле афіцыйнага паведамлення 2019 года, 木姜叶柯 расце ва ўсіх дзевятнаццаці валасцях зоны на плошчы больш за 80 тыс. му, свежага ліста можна сабраць да 20 тыс. т у год. Акрамя дзікіх дрэў, з 2013 года ёсць пасадкі.
- Час збору: З пачатку красавіка да сярэдзіны мая, каля сезона Гуюй (谷雨) — паводле патрабаванняў да прадукту.
- Размнажэнне і пасадка: Паводле тых жа патрабаванняў — дзяленнем куста, дзяленнем каранёў або чаранкамі; 5300–6000 раслін на гектар; садзяць са снежня па люты.
- Сарты: У чайным сэнсе іх няма; названых селекцыйных форм 木姜叶柯 для Сюйпу ў знойдзеных крыніцах няма.
4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання
- Рэгіён: Захад Хунані, горы Сюэфэншань на паўднёвым усходзе павета.
- Вышыня вырошчвання: Патрабаванні да прадукту называюць 200–1200 м; афіцыйнае паведамленне 2019 года — 300–800 м для асноўнага раёна.
- Глебы: Паводле патрабаванняў — чырваназёмы, жаўтазёмы і жоўта-бурыя глебы, арганічнага рэчыва не менш за 2,8 %, pH не вышэй за 7. Навукоўцы, якія рыхтавалі заяўку, лічаць, што ліст адсюль багацейшы на флаваноіды, чым сыравіна Цзянсі і Чунцына; гэта ацэнка заяўнікаў.
5. Тэхналогія Вытворчасці
Традыцыйны спосаб, паводле газетнай публікацыі 2018 года: вясной і летам яа збіраюць маладое лісце, асаблівым спосабам сушаць яго на сонцы і потым вараць напой. Патрабаванні да ахаванага прадукту апісваюць фабрычны ланцужок, падобны да тэхналогіі зялёнага чаю, і даюць некалькі рэжымаў:
- Раскладванне ліста (摊放, tānfàng): Пакуль вільготнасць не апусціцца да 65–70 %.
- Фіксацыя (杀青, shāqīng): Хуткая — 40–50 секунд пры 300–320 °C.
- Скручванне (揉捻, róuniǎn): Не менш за два разы: спачатку ручное, затым, пасля астуджэння, машыннае.
- Нізкатэмпературная сушка (低温烘干, dīwēn hōnggān) і паўторнае машыннае скручванне.
- Абсмажванне ў барабане (滚炒, gǔnchǎo) і паўторная сушка — да вільготнасці не вышэй за 10 %.
- Сартаванне (筛选, shāixuǎn) і праграванне для водару (提香, tíxiāng) — да вільготнасці не вышэй за 7 %.
6. Арганалептычныя Характарыстыкі
Апісанне ніжэй — патрабаванні да ахаванага прадукту.
- Вонкавы выгляд сухога ліста: Скручаны і шчыльны (卷曲紧实), колер цёмна-зялёны, «тушавы» (墨绿).
- Водар сухога ліста: Патрабаванні называюць пах «чыстым» (气味清香), не ўдакладняючы, чаго менавіта.
- Водар настою: Чысты (清香); афіцыйнае паведамленне 2019 года — «натуральны чысты водар» (天然清香).
- Смак: Салодкі (甘甜). Камерцыйнае апісанне адзначае салодкасць без гаркаты і даўкасці.
- Колер настою: Паводле патрабаванняў — светла-жоўты, з зялёным бляскам (浅黄、绿亮); афіцыйнае паведамленне 2019 года і прэса пішуць «залаціста-жоўты» (汤色金黄).
- Чайнае дно (завараны ліст): Апісанняў у знойдзеных крыніцах няма.
7. Хімічны Склад
Фізіка-хімічныя патрабаванні да ахаванага прадукту:
| Паказчык | Патрабаванне |
|---|---|
| Сумарныя флаваноіды | не менш за 15 г/кг |
| Водарастваральныя экстрактыўныя рэчывы | не менш за 41 % |
| Вільгаць | не больш за 7 % |
| Агульная зола | не больш за 6,5 % |
Прэса 2018 года называе долю флаваноідаў 9–14 % — гэта не патрабаванне. Паводле артыкула даследчыкаў Кітайскай акадэміі лясной гаспадаркі, салодкасць ліста 木姜叶柯 даюць дыгідрахалконы; камерцыйнае апісанне называе фларызін (根皮苷) і трылабатын (三叶苷) і сцвярджае, што кафеіну і тэаніну ў лісце няма. Вымярэнняў у знойдзеных крыніцах няма.
8. Карысныя Ўласцівасці
Правераных даных аб дзеянні менавіта гэтага прадукту няма. Афіцыйныя тэксты называюць яго «кардыцэпсам на дрэве» (树上的虫草) — гэта рэкламная формула, а не доказ.
9. Заварванне
Практыка класа. Для Сюйпу Яача рэжымаў у знойдзеных крыніцах няма; традыцыйна ліст вараць. Арыенцір для фабрычнага скручанага ліста — практыка зялёнага чаю.
- Тэмпература вады: 85–90 °C.
- Колькасць: 3 г на 150 мл.
- Посуд: Шкляны стакан або гайвань.
- Працэс: Першы настой — каля хвіліны, затым два-тры паўторныя залівы; паводле мясцовага звычаю ліст вараць.
10. Захоўванне
Практыка класа. Сухі прадукт (вільгаць не вышэй за 7 %) захоўваюць у шчыльнай упакоўцы, у сухім цёмным месцы, удалечыні ад пахаў.
11. Цана і Падробкі
Даных аб цэнах у знойдзеных крыніцах няма.
- Як пазбегнуць падробак:
- Шукаць спецыяльны знак геаграфічнага ўказання: яго выдаюць толькі дапушчаным вытворцам.
- Правяраць паходжанне: пад імем «溆浦瑶茶» можна прадаваць толькі сыравіну з дзевятнаццаці валасцей і пасёлкаў павета Сюйпу. «Салодкі чай» з 木姜叶柯 іншых правінцый — гэта іншы прадукт.
12. Цікавыя Факты
- Сюйпу названы ў «Каноне чаю» Лу Юя — у цытаце з «Куньюань лу» пра святы на гары, дзе «шмат чайных дрэў».
- Паводле падання, імя «сюйпускі яача» з’явілася пасля таго, як напоем пачаставалі Лінь Цзэсюя.
13. Параўнанне з іншымі настоямі не з чайнага куста
- Кудзін (苦丁茶): Таксама «чай» з лісця вечназялёных раслін, але горкі.
- Грэчкавы чай (苦荞茶): Напой з зерня грэчкі, таксама не чай у батанічным сэнсе.
- Лагоу Гунгань Яача (拉沟公敢瑶茶): Для кантрасту — сапраўдны чай старых дрэў Гуансі з тым жа словам «яача» ў імені.
У заключэнне:
Сюйпу Яача — салодкі настой з лісця 木姜叶柯 з гор Сюэфэншань, які ахоўваецца з 2019 года: скручаны цёмна-зялёны ліст, чысты водар, салодкі смак, светла-жоўты настой. Гэта «чай» у народным сэнсе слова, а не ў батанічным.
Крыніцы
Нарматыўныя дакументы
Поўны спіс — на старонцы «Крыніцы»