thetea.app · i-encyclopedia I-encyclopedia · Isikole · I-Atlas · I-Pu-erh · Izisetshenziswa EN · RU · 繁 · 简 · 粵 · FR · ES · AR · DE · JA · KO
+61 ngaphezulu
thetea.app Buka konke →

Ikhaya · Amagama nemiqondo · I-Xupu Yaocha

Xùpǔ yáochá

Xùpǔ yáochá · 溆浦瑶茶

I-Xupu Yaocha (Xùpǔ yáochá, 溆浦瑶茶) «itiye lamaYao» yesifunda sase-Xupu (溆浦县) ngaphansi kwedolobha i-Huaihua, esifundazweni i-Hunan, iwumkhiqizo onezimpawu zendawo kusukela ngo-2019. Leli gama liyakhohlisa: akulona iqabunga lesihlahla setiye Camellia sinensis, kodwa «itiye elimnandi» (甜茶, tiánchá) elenziwe ngamaqabunga amancane esihlahla i-木姜叶柯 (Lithocarpus litseifolius) somndeni we-beech. Umkhiqizo uvikwa futhi udayiswa njengo «tiye», kodwa awukho ezigabeni eziyisithupha zetiye.

1. Ukuhlukaniswa kanye Nemvelaphi

  • Uhlobo: Akulona itiye ngokwesayensi yezitshalo. Imibhalo esemthethweni ithi: «学名木姜叶柯,俗称甜茶» igama lesayensi lesitshalo i-木姜叶柯, ngokwaziwayo kuthiwa «itiye elimnandi».
  • Isigaba: Isiphuzo setiye esingaveli esitshalweni setiye; umkhiqizo onezimpawu zendawo.
  • Imvelaphi: I-China, isifundazwe i-Hunan (湖南, Húnán), idolobha i-Huaihua (怀化, Huáihuà), isifunda i-Xupu (溆浦, Xùpǔ); izintaba i-Xuefengshan (雪峰山, Xuěfēng shān) eningizimu-mpumalanga yesifunda.
  • Isimo sokuvikelwa: Umkhiqizo onezimpawu zendawo: isimemezelo sika-State Intellectual Property Office No. 331, ukuvikelwa kusukela ngo-8 Okthoba 2019. Igama litholakala esimemezelweni No. 660 sango-30 Disemba 2025 mayelana nokuvunyelwa kwamabhizinisi ukusebenzisa uphawu olukhethekile.
  • Indawo evikelwe: Izifunda namadolobhana ayishumi nesishiyagalolunye esifunda i-Xupu: i-Lufeng (卢峰镇), i-Dizhuang (低庄镇), i-Shenzihu (深子湖镇), i-Zushidian (祖师殿镇), i-Qiaojiang (桥江镇), i-Youyang (油洋乡), i-Sanjiang (三江镇), i-Shuidong (水东镇), i-Tongxihe (统溪河镇), i-Xiaohenglong (小横垅乡), i-Taojinping (淘金坪乡), i-Liangyaping (两丫坪镇), i-Zhongdu (中都乡), i-Yanxi (沿溪乡), i-Beidouxi (北斗溪镇), i-Gezhuping (葛竹坪镇), i-Longzhuangwan (龙庄湾乡), i-Longtan (龙潭镇) kanye ne-Huangmaoyuan (黄茅园镇).
  • Izixhumanisi zendawo: Isifunda i-Xupu cishe siku-27.9° N no-110.6° E.

2. Umlando kanye Nokubaluleka Kwamasiko

  • Umlando:
    • Umugqa ovela ku-«Classic of Tea». U-Lu Yu ku-«Classic of Tea» (茶经) ucaphuna umbhalo ovela ku-«Kunyuan lu» (坤元录): esifundeni i-Xupu esifundeni i-Chenzhou, ngamaholide izihlobo ziyahlangana futhi zidansa entabeni, lapho «kunezihlahla zetiye eziningi» (山多茶树). Izincwadi zesimanje zase-Hunan zithatha lezi zihlahla njenge-木姜叶柯; umbhalo wasendulo umane uthi izihlahla zetiye, futhi lokhu kuhunyushwa kungokwababhali besimanje.
    • Ubudala besiko. Isimemezelo esisemthethweni sika-2019 sithi kukhona «iminyaka engaphezu kuka-1500» yokuphuza i-yaocha, iphephandaba lika-2018 lithi «iminyaka engaphezu kuka-1300».
    • Inganekwane ngo-Lin Zexu. Ngokwesiko (相传), ngonyaka we-17 ka-Daoguang (1837), umbusi wase-Huguang u-Lin Zexu (林则徐), ngesikhathi evakashela lezi zindawo, wama eduze kwendlu encane i-Shanyin (善因亭); amaYao amphekela iqabunga elisha, isiphuzo saba mnandi, futhi sabizwa ngokuthi «i-Xupu yaocha».
    • 2013. Ngokwezincazelo zomkhiqizo, usomabhizinisi ovela endaweni yase-Yanxi kanye nezakhamuzi zezintaba, okwakukhona phakathi kwazo imindeni empofu engu-275, batshala izindawo eziqhubekayo ze-木姜叶柯 ezingaphezu kwamahektha angu-530. Ososayensi abalungisa isicelo babiza le mboni njengesisekelo esibalulekile sokuvikelwa kwegama.
    • 2019. Ukuvikelwa kusukela ngo-8 Okthoba. Ngokwesimemezelo sika-Hunan Market Supervision Administration, umkhiqizo wangena ebhasini lokuqala elathathwa ngaphansi kokuvikelwa ngemva kwenguquko yezinhlaka, futhi waba umkhiqizo weshumi nambili onjalo esifundeni i-Huaihua.
    • 2021. Isifunda samukela uhlelo lokuvikelwa kwegama nokukhishwa kophawu olukhethekile («溆浦瑶茶地理标志产品保护管理办法»).
    • 2023. I-Hunan Market Supervision Administration yethula ukuze kuxoxiswane ngohlelo lwenguqulo entsha yezinga lendawo «地理标志产品 溆浦瑶茶».
    • 2024. Ishicilelwe izinga lendawo lase-Hunan i-DB43/T 1993-2024 «地理标志产品 溆浦瑶茶» (likhishwe ngo-12 Julayi, laqala ukusebenza ngo-12 Septhemba), lithatha indawo yenguqulo ka-2021. Isimiselo sokutshalwa okuphansi kwe-木姜叶柯 (木姜叶柯(瑶茶)矮化栽培技术规程) naso saba yizinga lendawo.
  • Igama: «i-Xupu» (溆浦) igama lesifunda; «yao» (瑶) abantu bakwaYao abahlala ezintabeni zesifunda; «cha» (茶) itiye ngomqondo obanzi, noma yikuphi ukufakwa kweqabunga. Ngokwesintu lesi sitshalo sibizwa ngokuthi «itiye elimnandi».
  • Ukubaluleka kwamasiko: Ngokwephephandaba lika-2018 kanye ne-athikili kuwebhusayithi yokuphathwa kwehlathi yase-Hunan, ngomhluzi kuphekwa «irayisi le-yaocha» (瑶茶饭) futhi kubunjwa «ama-zongzi e-yaocha» (瑶茶粽子) emkhosini we-Duanwu; ngesiphuzo kuculwa ingoma «i-Xupu Yaocha». Iphephandaba lesifunda lihlobanisa indawo yokuqoqa nezintaba lapho kuhlala khona ama-Hua Yao (花瑶).

3. Incazelo Yezitshalo kanye Nezinto Zokusetshenziswa

  • Isitshalo: 木姜叶柯 (mùjiāngyè kē, Lithocarpus litseifolius (Hance) Chun) isihlahla esihlala siluhlaza sohlobo lwe-Lithocarpus (柯属) somndeni we-beech (壳斗科). Ngokwesimemezelo sikahulumeni wase-Huaihua, sikhula e-Jiangxi, e-Hunan, e-Fujian, e-Guangdong nase-Guangxi.
  • Izinto zokusetshenziswa: Amaqabunga amancane onyaka wamanje ngokwezimfuneko zomkhiqizo. Ngokwesimemezelo esisemthethweni sika-2019, i-木姜叶柯 ikhula kuzo zonke izifunda eziyishumi nesishiyagalolunye zendawo endaweni engaphezu kuka-80,000 mu, futhi amaqabunga amasha angavunwa afinyelele kumathani angu-20,000 ngonyaka. Ngaphandle kwezihlahla zasendle, kukhona izitshalo ezitshaliwe kusukela ngo-2013.
  • Isikhathi sokuvuna: Kusukela ekuqaleni kuka-April kuya maphakathi noMeyi, cishe ngesikhathi se-Guyu (谷雨) ngokwezimfuneko zomkhiqizo.
  • Ukusabalalisa nokutshala: Ngokwezimfuneko ezifanayo ngokuhlukanisa isihlahla, ukuhlukanisa izimpande noma ngezingxabu; izitshalo ezingu-5300–6000 ngehektha; kutsalwa kusukela ngoDisemba kuya kuFebhuwari.
  • Izinhlobo: Ngomqondo wetiye azikho; azikho izinhlobo ezikhethiwe ze-木姜叶柯 ze-Xupu ezitholakala emithonjeni etholakele.

4. Indawo kanye Nezici Zokutshala

  • Isifunda: INtshonalanga ye-Hunan, izintaba i-Xuefengshan eningizimu-mpumalanga yesifunda.
  • Ukuphakama kokukhula: Izimfuneko zomkhiqizo zithi 200–1200 m; isimemezelo esisemthethweni sika-2019 sithi 300–800 m endaweni eyinhloko.
  • Inhlabathi: Ngokwezimfuneko inhlabathi ebomvu, inhlabathi ephuzi kanye nenhlabathi ephuzi-nsundu, izinto eziphilayo okungenani zingu-2.8 %, i-pH engekho ngaphezu kuka-7. Ososayensi abalungisa isicelo bacabanga ukuthi iqabunga lalapha licebe kakhulu ngama-flavonoid kunempahla yase-Jiangxi nase-Chongqing; lokhu ukuhlola kwabafakisicelo.

5. Ubuchwepheshe Bokukhiqiza

Indlela yendabuko, ngokushicilelwa kwephephandaba lika-2018: entwasahlobo nasehlobo amaYao aqoqa amaqabunga amancane, awomise ngendlela ekhethekile elangeni bese epheka isiphuzo. Izimfuneko zomkhiqizo ovikelwe zichaza uchungechunge lwasefekthri, olufana nobuchwepheshe betiye eliluhlaza, futhi zinikeza izindlela eziningana:

  1. Ukunwetshwa kweqabunga (摊放, tānfàng): Kuze kube umswakama wehlela ku-65–70 %.
  2. Ukulungiswa kokushisa (杀青, shāqīng): Ngokushesha imizuzwana engu-40–50 ngo-300–320 °C.
  3. Ukusonteka (揉捻, róuniǎn): Okungenani kabili: kuqala ngesandla, bese, ngemva kokuphola, ngomshini.
  4. Ukomiswa ngezinga lokushisa eliphansi (低温烘干, dīwēn hōnggān) kanye nokusonteka komshini okuphindaphindiwe.
  5. Ukugazinga emgqonyeni (滚炒, gǔnchǎo) kanye nokomiswa okuphindaphindiwe kuze kube umswakama ongengaphezu kuka-10 %.
  6. Ukuhlukaniswa (筛选, shāixuǎn) kanye nokufudumeza ukuthuthukisa iphunga (提香, tíxiāng) kuze kube umswakama ongengaphezu kuka-7 %.

6. Izici Zokuzwa

Incazelo engezansi iyizimfuneko zomkhiqizo ovikelwe.

  • Ukubukeka kweqabunga elomile: Lisontelwe futhi liminyene (卷曲紧实), umbala uluhlaza okotshani, «ufana noyinki» (墨绿).
  • Iphunga leqabunga elomile: Izimfuneko zithi iphunga «lihlanzekile» (气味清香), ngaphandle kokucacisa ukuthi yini ngempela.
  • Iphunga lomhluzi: Lihlanzekile (清香); isimemezelo esisemthethweni sika-2019 sithi «iphunga lemvelo elihlanzekile» (天然清香).
  • Ukunambitheka: Kumnandi (甘甜). Incazelo yokudayisa igcizelela ubumnandi ngaphandle kokumunyu nokuklabalasa.
  • Umbala womhluzi: Ngokwezimfuneko uphuzi okhanyayo, onokukhanya okuluhlaza (浅黄、绿亮); isimemezelo esisemthethweni sika-2019 nabezindaba bathi «uphuzi wegolide» (汤色金黄).
  • Izindebe zetiye (iqabunga eliphekiwe): Azikho izincazelo emithonjeni etholakele.

7. Ukwakheka Kwamakhemikhali

Izimfuneko eziphathelene namakhemikhali omkhiqizo ovikelwe:

InkombaIsidingo
Ama-flavonoid esewonkeokungenani 15 g/kg
Izinto ezincibilika emanziniokungenani 41 %
Umswakamaungengaphezu kuka-7 %
Umlotha opheleleungengaphezu kuka-6.5 %

Abendaba baka-2018 bathi ingxenye yama-flavonoid ingu-9–14 % lokhu akusona isidingo. Ngokwe-athikili yabacwaningi be-Chinese Academy of Forestry, ubumnandi beqabunga le-木姜叶柯 buvela kuma-dihydrochalcone; incazelo yokudayisa ithi i-phlorizin (根皮苷) ne-trilobatin (三叶苷) futhi ithi akukho caffeine noma theanine eqabungeni. Azikho izilinganiso emithonjeni etholakele.

8. Izinzuzo Zezempilo

Ayikho imininingwane eqinisekisiwe ngomphumela walo mkhiqizo ngqo. Imibhalo esemthethweni iwubiza ngokuthi «i-cordyceps esihlahleni» (树上的虫草) lokhu kuyindlela yokukhangisa, hhayi ubufakazi.

9. Ukwenziwa Kwetiye

Umkhuba wesigaba. Ku-Xupu Yaocha azikho izindlela ezitholakala emithonjeni etholakele; ngokwesintu iqabunga liyaphekwa. Isiqondiso seqabunga elisonteke lasefekthri umkhuba wetiye eliluhlaza.

  • Izinga lokushisa kwamanzi: 85–90 °C.
  • Inani: 3 g ku-150 ml.
  • Isitsha: Ingilazi noma i-gaiwan.
  • Inqubo: Ukufakwa kokuqala cishe umzuzu owodwa, bese kuphindaphindwa kabili noma kathathu; ngokwesiko lendawo iqabunga liyaphekwa.

10. Ukugcinwa

Umkhuba wesigaba. Umkhiqizo owomile (umswakama ungengaphezu kuka-7 %) ugcinwa ekupakisheni okuqinile, endaweni eyomile emnyama, kude namaphunga.

11. Intengo kanye Nemikhiqizo Yomgunyathi

Ayikho imininingwane ngezintengo emithonjeni etholakele.

  • Indlela yokugwema imikhiqizo yomgunyathi:
    • Bheka uphawu olukhethekile lwendawo: lunikezwa kuphela kubakhiqizi abavunyelwe.
    • Hlola imvelaphi: ngaphansi kwegama «溆浦瑶茶» kungadayiswa kuphela impahla evela ezifundeni namadolobhana ayishumi nesishiyagalolunye esifunda i-Xupu. «Itiye elimnandi» elivela e-木姜叶柯 kwezinye izifundazwe lingomunye umkhiqizo.

12. Amaqiniso Athokozisayo

  • I-Xupu ibalulwa ku-«Classic of Tea» ka-Lu Yu encazelweni evela ku-«Kunyuan lu» ngemikhosi yasentabeni, lapho «kunezihlahla zetiye eziningi».
  • Ngokwesiko, igama «i-Xupu yaocha» lavela ngemva kokuba isiphuzo sinikezwe u-Lin Zexu.

13. Ukuqhathaniswa Nokunye Ukufakwa Okungaveli Esihlahleni Setiye

  • I-Kuding (苦丁茶): Nayo «itiye» elivela emaqabungeni ezitshalo ezihlala ziluhlaza, kodwa limunyu.
  • Itiye le-buckwheat (苦荞茶): Isiphuzo esivela okusanhlamvu be-buckwheat, futhi akulona itiye ngokwesayensi yezitshalo.
  • I-Lagou Gonggan Yaocha (拉沟公敢瑶茶): Ukuze kuqhathaniswe itiye langempela lezihlahla ezindala zase-Guangxi elinegama elifanayo «yaocha».

Ekuphetheni:

I-Xupu Yaocha ukufakwa okumnandi okuvela emaqabungeni e-木姜叶柯 asezintabeni i-Xuefengshan, okuvikelwe kusukela ngo-2019: iqabunga elisontelwe eliluhlaza okotshani, iphunga elihlanzekile, ukunambitheka okumnandi, umhluzi ophuzi okhanyayo. Leli «yiye» ngomqondo wesintu wegama, hhayi ngokwesayensi yezitshalo.

Imithombo

Amazinga

Uhlu oluphelele — ekhasini elithi Imithombo