Guǎngyuán huángchá

Guangyuan Huancha (Guǎngyuán huángchá, 广元黄茶) — Sichuan provinsiyasining shimoli-sharqidagi Guangyuan shahar okrugida yetishtiriladigan sariq bargli navlardan tayyorlanadigan yashil choy. Nomiga qaramay, bu choy sariq choy sinfiga kirmaydi: texnologiyasi yashil choyga xos bo‘lib, dimlash (闷黄) bosqichi yo‘q, «sariq» esa 中黄1号 va 中黄2号 navlarining bahorgi barg rangini bildiradi. Ulardan birinchisi Guangyuanga 2010-yilda keltirilgan va o‘n uch yil ichida Wanchan uyezdidagi sinov ekilgan maydondan, okrug ma’lumotlariga ko‘ra, 51 ming mu bog‘ maydoni yetishtirilgan hamda Xitoydagi eng yirik «sariq choy» bazasiga aylangan. Okrug choyni «uch sariq — uch yuqori» formulasi bilan ta’riflaydi: tilla-sariq barg, «g‘oz jo‘jasi rangidagi» damlama, nefrit-sariq choy tubi, ko‘p aminokislotalar, yuqori hid hamda ko‘p sariq pigmentlar. Nom 2014-yildan beri geografik sertifikat belgisi bilan himoyalanadi.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

Turi: Sariq bargli navlardan tayyorlangan yashil choy (绿茶, lǜchá). Okrugning o‘zi ham uni shunday ataydi: yoyish, qovurish, to‘g‘rilash, shakl berish va quritish orqali tayyorlangan «yashil choy mahsuloti».
Nom tuzog‘i: Nomdagi «黄茶» (huángchá) — barg rangi, sinf emas. GB/T 30766 bo‘yicha sariq choy dimlashni talab qiladi, bu yerda esa u yo‘q.
Turkumi: Ochiq rangli (黄化, huánghuà) navlardan tayyorlangan choy; geografik sertifikat belgisi (2014).
Kelib chiqishi: Xitoy, Sichuan provinsiyasi (四川, Sìchuān), Guangyuan shahar okrugi (广元, Guǎngyuán). Asosiy hudud — Wanchan uyezdi (旺苍县). Okrug belgi egasining ma’muriy mansubligi sifatida ko‘rsatilgan; hududning yuridik chegarasini men tekshirmaganman.
Geografik koordinatalari: Guangyuan — taxminan 32,4° sh. k. va 105,8° shq. u.

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

Tarixi:
- 2010. Guangyuan Xitoy qishloq xo‘jaligi fanlari akademiyasining Choy instituti tomonidan yaratilgan 中黄1号 navini olib kelgan va Wanchan uyezdida muvaffaqiyatli sinov ekishini yo‘lga qo‘ygan.
- 2013–2014. Shahar hokimiyati okrug texnik ekinlar stansiyasiga ariza topshirishni topshirgan va 2014-yilda 广元黄茶 geografik sertifikat belgisi ro‘yxatga olingan — № 14056995. Qo‘shni 14056996 raqami juft belgi 广元纯黄茶 ga tegishli. XXR Davlat sanoat va savdo bosh boshqarmasining 2014-yilgi tovar belgilari bo‘yicha yillik hisobotiga ko‘ra, ikkala belgi ham bitta okrug texnik ekinlar stansiyasi (广元市经济作物管理站) tomonidan ushlab turiladi va ikkalasi ham bitta tovar — choy uchun ro‘yxatga olingan. Topilgan manbalarda ikkita belgi ostidagi mahsulotlarni farqlaydigan hujjat yo‘q.
- Standartlar. Okrug ma’lumotlariga ko‘ra, ikkita mahalliy standart — yetishtirish va qayta ishlash bo‘yicha — hamda «广元黄茶» guruh standarti qabul qilingan; 2023-yil holatiga belgidan o‘n bitta kompaniya foydalanish huquqiga ega.
- 2023. Okrug ma’lumotlariga ko‘ra, 51 ming mu bog‘ maydoni mavjud; okrug buni Xitoydagi eng yirik «sariq choy» bazasi deb ataydi.
- Choy butun Xitoy qishloq maxsus mahsulotlari va «名特优新» — taniqli, alohida, sifatli va yangi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari kataloglariga kiritilgan. Provinsiya uni qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining a’lo mintaqaviy ommaviy brendi va Sichuanning eng nufuzli yagona choyi (四川省最具影响力茶叶单品) deb tan olgan.
Nomi: «Guangyuan» — okrug nomi; «huancha» (黄茶) — «sariq choy», barg rangiga ko‘ra.
Madaniy ahamiyati: Guangyuan Huancha okrugning qo‘shni himoyalangan choylaridan — Qifo Gongcha (2008-yildan himoya ostida) va Mican Shan Cha (2009-yildan) dan yoshroq. Uning tarixi — joy emas, balki nav tarixi: choy Chjeszyanda yaratilgan nav bilan birga paydo bo‘lgan.

3. Botanik tavsifi va xomashyosi

Navlari: 中黄1号 (Zhōnghuáng 1) va 中黄2号 (Zhōnghuáng 2) — tabiiy sariq bargli davlat navlari. 中黄1号 ni akademiya Choy instituti yaratgan; 中黄2号 Chjeszyan provinsiyasining Szinyun uyezdidagi mutantdan kelib chiqqan.
Barg rangi: Bahorgi kurtaklar sariq; 中黄2号 navida barg yozga borib yashil rangga o‘tadi.
Xomashyosi: Okrugda yetishtirilgan navlarning nozik bahorgi kurtaklari (鲜嫩春梢).

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

Hudud: Sichuanning shimoli-sharqi, Shensi va Gansu bilan chegaradagi tog‘lar.
Yetishtirish balandligi: Topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q. Okrug faqat Guangyuanda baland tog‘lar va tumanlar ko‘p (多高山、多云雾) deb yozadi.
Iqlimi: Topilgan manbalarda bog‘lar bo‘yicha aniq ma’lumot yo‘q.
Tuproqlari: Topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q.
Xususiyati: Bargning sariq rangi joy emas, nav tomonidan belgilanadi: navlar Chjeszyandan keltirilgan. Joy esa balandlik va tuman beradi.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Okrug tavsifiga ko‘ra, Guangyuan Huancha quyidagicha tayyorlanadi:

So‘litish (摊放, tānfàng): Yangi barg yupqa qatlam qilib yoyiladi.
Qovurish (杀青, shāqīng): Qizdirish oksidlanishni to‘xtatadi.
To‘g‘rilash (理条, lǐtiáo): Barg tasma shaklida tekislanadi.
Shakl berish (做形, zuòxíng): Barg «kichik orxideya» shaklini oladi (形似小兰花).
Quritish (干燥, gānzào).

Dimlash (闷黄) yo‘q. Okrug qayta ishlash bo‘yicha mahalliy standart borligini bildiradi, lekin uning matnini men ko‘rmaganman; topilgan manbalarda parametrlar yo‘q.

6. Organoleptik xususiyatlari

Okrug tashqi ko‘rinishni «uch sariq — uch yuqori» (三黄三高) formulasi bilan ta’riflaydi.

Quruq barg tashqi ko‘rinishi: Kichik orxideyaga o‘xshaydi (形似小兰花); tilla-sariq (外形金黄).
Quruq barg hidi: Topilgan manbalarda tavsiflar yo‘q.
Damlama hidi: Yuqori (香气高).
Ta’mi: Topilgan manbalarda tavsiflar yo‘q, faqat aminokislotalar miqdori yuqoriligi ko‘rsatilgan.
Damlama rangi: Ochiq sariq, «g‘oz jo‘jasi rangida» (汤色鹅黄).
Choy tubi (damlangan barg): Nefrit-sariq (叶底玉黄).

7. Kimyoviy tarkibi

Okrug ma’lumotlariga ko‘ra (2023):

Ko‘rsatkich	Miqdori
Ekstraktiv moddalar	40 % dan ortiq
Aminokislotalar	o‘rtacha 7 % atrofida

Aminokislotalar, o‘sha ma’lumotlarga ko‘ra, oddiy yashil choyga nisbatan 2–3 barobar ko‘p. Okrug sariq pigmentlar miqdori ham yuqoriligini qayd etadi, lekin raqamlar keltirmaydi.

8. Damlash

Nozik yashil choy sinfi amaliyoti.

Suv harorati: 75–80 °C.
Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
Idish: Shisha stakan — unda sariq-yashil barg va och sariq damlama ko‘rinadi.
Jarayon:
1. Stakanni qizdiring.
2. Choyni soling va suvni devor bo‘ylab quying.
3. Birinchi damlama — 40–60 soniyadan keyin.
4. Damlamaning bir qismini qoldirib, iching.
5. Suv quying.
6. Ikki-uch marta qayta damlang.

9. Saqlash

Sinf amaliyoti. Germetik o‘ramda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorug‘lik, namlik va hidlarsiz. Bir yil ichida ichish yaxshiroq.

10. Narxi va qalbakiligi

Okrug ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda 70 t choy ishlab chiqarilgan, bozor narxi esa jin (500 g) uchun 4000–16 000 yuan bo‘lgan. Bu okrug bahosi, chakana narx emas.

Qalbakidan qanday saqlanish mumkin:
- 14056995 raqamli geografik sertifikat belgisini qidiring; 2023-yil holatiga undan o‘n bitta kompaniya foydalanishi mumkin edi.
- Ishlab chiqaruvchi Guangyuan okrugidan ekanini tekshiring.
- Barg — tilla-sariq, damlama — och sariq, choy tubi — nefrit-sariq.
- Sinf bo‘yicha sariq choy bilan adashtirmang: bu yerda dimlash yo‘q.

11. Qiziqarli faktlar

Bu choy uchun navlar Chjeszyanda yaratilgan, Guangyuandagi birinchi sinov ekish esa 2010-yilda bo‘lgan.
O‘n uch yil ichida maydon sinov ekishdan 51 ming mu ga yetgan.
Wanchan uyezdining Sanxe qishlog‘i, okrug ma’lumotlariga ko‘ra, Qishloq xo‘jaligi vazirligi tomonidan butun Xitoy bo‘yicha «yuz million yuanlik maxsus soha qishlog‘i» deb tan olingan.
Belgi juftiga ega — 广元纯黄茶 («Guangyuan sof sariq choyi»), qo‘shni raqam bilan.
Szinyun Huancha bilan bir xil nom tuzog‘i: choy sariq deb ataladi, sinfi esa yashil.

12. Boshqa choylar bilan taqqoslash

Szinyun Huancha (缙云黄茶): 中黄2号 navining vatani; u ham «sariq» nom ostidagi yashil choy.
Anji Huanjin Ya (安吉黄金芽): Chjeszyanning sariq bargli yashil choyi.
Mandin Huangya (蒙顶黄芽): Sichuanning haqiqiy sariq choyi, dimlash bilan.
Mican Shan Cha (米仓山茶): O‘sha okrugning Wanchan uyezidagi Mican Shan tog‘lari choyi; uning texnologiyasi Sichuan yashil choy texnologiyasining bir tarmog‘i sifatida provinsiya meros ro‘yxatiga kiritilgan.

Xulosa qilib:

Guangyuan Huancha — Sichuan shimoli-sharqining Chjeszyandan keltirilgan 中黄1号 va 中黄2号 sariq bargli navlaridan tayyorlangan yashil choyi. Uch sariq — barg, damlama va choy tubi — hamda uch yuqori — aminokislotalar taxminan 7 %, hid va pigmentlar. 2010-yildagi sinov ekishdan choy 51 ming mu maydonli sohaga aylangan; belgi nomni 2014-yildan beri himoya qiladi.

Manbalar

Standartlar

GB/T 30766

Geografik ko‘rsatkich

CNIPA 地理标志证明商标 №14056995

To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida