Mǐcāngshān chá

Mitsan Shan Chasi (Mǐcāngshān chá, 米仓山茶) — Sychuan provinsiyasining shimolidagi Guanyuan shahar okrugiga qarashli Vansan (旺苍县) uyezdining, Shensi bilan chegaradagi Mitsan Shan tog‘larida yetishtiriladigan yassi yashil choy. 2009-yil 4-maydan u geografik ko‘rsatkichli mahsulot sifatida qo‘riqlanadi va himoya e’lonida u batafsil tasvirlangan: yassi, to‘g‘ri, zumrad rangli barg, to‘yingan barqaror hid, yaqqol kashtan notasi va orxideya tusiga ega, yangi zich ta’m. Talablar orasida nafaqat ekstraktiv moddalar, balki rux va selen bo‘yicha ham me’yorlar bor. Shu nom ostida uyezd umumiy choy brendini qurmoqda.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

Turi: Yashil choy (绿茶, lǜchá). Himoya e’lonida yashil texnologiya belgilangan — fiksatsiya, shakl berish, qovurish va quritish, oksidlanishsiz va tomlashsiz; talablarning qisqacha bayoni mahsulotni «富硒富锌绿茶» — selen va ruxga boy yashil choy deb ataydi. 2023-yilgi viloyat meros ro‘yxati ham texnologiyani yashil choyga kiritadi (2-bo‘lim).
Kategoriya: Shimoliy Sychuanning yassi tog‘ yashil choyi; geografik ko‘rsatkichli mahsulot (2009).
Kelib chiqishi: Xitoy, Sychuan provinsiyasi (四川, Sìchuān), Guanyuan shahar okrugi (广元, Guǎngyuán), Vansan uyezdi (旺苍, Wàngcāng).
Qo‘riqlanadigan hudud: Vansan uyezdining butun hozirgi ma’muriy hududi — 2009-yilgi e’londa shunday.
Geografik koordinatalari: Vansan — taxminan 32,2° sh.k. va 106,3° shq.u.

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

Tarixi:
- 2009. 4-may kuni Sifat, inspeksiya va karantin nazorati bosh boshqarmasi (AQSIQ) 32-son e’loni bilan Mitsan Shan Chasini geografik ko‘rsatkichli mahsulot sifatida himoyaga oldi — Fudin Baycha oq choyi bilan bir e’londa.
- 2018. Pinshan uyezdi hukumati nashriga ko‘ra, 12-mart kuni «Tyanfu Lun Ya» viloyat brendi roligi Nyu-Yorkdagi Tayms-skverda Sychuanning asosiy choy rayonlari «uch tog‘ bir erta» brendlari bilan birga namoyish etildi — ular orasida Mitsan Shan Chasi ham bor.
- 2019. Guanyuan iqtisodiyot va axborotlashtirish boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, may oyida nom Xitoy brending ko‘maklashish assotsiatsiyasi baholashida geografik ko‘rsatkichli yuz mintaqaviy brend ro‘yxatiga kirdi — 63-o‘rin, bahosi 4,511 mlrd yuan; iyulda brendlar va tovar belgilari ko‘rgazmasida oltin mukofot oldi.
- 2020. Guanyuan ikkita mahalliy standartni tasdiqladi: DB5108/T20—2020 yetishtirish haqida va DB5108/T21—2020 Mitsan Shan Chasini qayta ishlash haqida. Ikkinchisi 2020-yil 20-dekabrda e’lon qilinib, 2021-yil 1-fevraldan kuchga kirdi; milliy standartlar platformasiga ko‘ra u 2025-yil 16-iyunda bekor qilindi, standartlar kataloglaridan biri esa uni hali ham amalda deb ko‘rsatadi.
- 2023. Viloyat hukumati qarori bilan (川府函〔2023〕66号) «Mitsan Shan Chasi texnologiyasi» (米仓山茶制作技艺) kengaytirilgan viloyat nomoddiy meros ro‘yxatiga «Sychuan yashil choy texnologiyasi» tarmog‘i sifatida kiritildi.
Nomi: Mitsan Shan (米仓山) — «Guruch ombori tog‘i», Sychuan va Shensi tutashgan joydagi tizma; 茶 — choy.
Madaniy ahamiyati: Guanyuanning 2019-yilgi xabari «嘉陵源头水，米仓山中茶» — «Szyalinzyan boshidagi suv, Mitsan Shan tog‘idagi choy» shiori ostida chiqdi. O‘sha paytdagi uyezd rejalarida «xan solig‘i choy shaharchasi» (汉代贡茶小镇) va «sariq choy shaharchasi» bor edi; birinchi nom qaysi tarixiy ma’lumotlarga asoslanishi topilgan manbalarda aytilmagan. Vansan hukumati xabariga ko‘ra, 2024-yilda choy Szinanda uyezdning «qizil turizmi» bilan birga taqdim etildi.

3. Botanik tavsifi va xom ashyo

Navlari / Kultivarlari: Himoya e’loniga ko‘ra — mahalliy o‘rta bargli va mayda bargli populyatsiyalar (中小叶群体种) hamda ulardan tanlangan yangi navlar. Tanlangan navlarning nomlari topilgan manbalarda yo‘q.
Ko‘paytirish va ekish: Qisqa qalamchalar bilan; oktyabr o‘rtasidan noyabr boshigacha yoki fevralda ekish, gektariga 90 000 tupdan ko‘p emas.
O‘g‘itlash: Asosan organika; yiliga to‘rt marta qo‘shimcha oziqlantirish.
Terim: Bahor va kuzda, partiyalab, tupda barg qoldiriladi.
Navlar bo‘yicha xom ashyo standarti:
- Oliy nav: kurtaklar — kamida 90 %, ochilayotgan «kurtak va barg» — 10 % dan kam.
- Birinchi nav: ochilayotgan «kurtak va barg» — 80 % dan ortiq, ochilganlari — 20 % dan kam.
- Ikkinchi nav: ochilayotgan «kurtak va ikki barg» — 70 % dan ortiq, ochilganlari — 30 % dan kam.

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

Mintaqa: Mitsan Shan tizmasi Sychuan va Shensi chegarasida, Motyanlin (摩天岭) g‘arbda va Daba Shan (大巴山) sharqda oralig‘ida joylashgan bo‘lib, Xanzyan va Szyalinzyan daryolarining suvayirg‘ichi bo‘lib xizmat qiladi. Bosh cho‘qqi — qo‘shni Nanszyan uyezdidagi Guanishan (光雾山), 2507 m. Tog‘larda davlat qo‘riqxonasi bor (2006-yildan).
O‘sish balandligi: 600–1300 m — himoya e’lonining talabi.
Tuproqlari: pH 4,5–6,5; 25° dan tik qiyaliklarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Iqlimi: Topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q.
Masshtabi: 2019-yilgi okrug ma’lumotlariga ko‘ra, uyezdda 226 ming mu choy bog‘lari bor, kutilayotgan mahsulot — 6800 t.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Himoya e’loni quyidagi zanjirni belgilaydi:

Yangi barg (鲜叶, xiānyè).
Yoyish (摊青, tānqīng).
Fiksatsiya (杀青, shāqīng): Qizdirish oksidlanishni to‘xtatadi.
Sovutish (摊凉, tānliáng).
Elakda saralash (分筛, fēnshāi).
Shakl berish (做形, zuòxíng): Barg yassi to‘g‘ri shakl oladi.
Birinchi quritish (初烘, chūhōng) va sovutish.
Barabanda qovurish (滚炒, gǔnchǎo) va sovutish.
Hidni ko‘tarish (提香, tíxiāng).
Qo‘lda terib tozalash (精拣, jīngjiǎn), navlarga ajratish (分级, fēnjí) va nazorat (检验, jiǎnyàn).
Sovuqda o‘zgarmas haroratda saqlash (恒温冷藏, héngwēn lěngcáng) va qadoqlash.

Harorat va vaqt e’londa yo‘q; 2020-yilgi qayta ishlash standartini men ko‘rmadim.

6. Organoleptik xususiyatlari

Quyidagi tavsif — himoya e’lonining talabi.

Quruq bargning tashqi ko‘rinishi: Yassi va to‘g‘ri (扁直), zumrad-yashil (翠绿).
Quruq bargning hidi: Alohida tavsif yo‘q.
Dam hid: To‘yingan, baland va uzoq, yaqqol kashtan notasi va orxideya tusiga ega (香气浓郁高长持久、栗香突出、带兰花香).
Ta’mi: Yangi, tetik, yumshoq va zich (鲜爽醇厚).
Dam rangi: Nozik-yashil, yorqin (嫩绿明亮).
Choy tubi (damlangan barg): Nozik, tekis, go‘shtli, barglar «gul» bo‘lib ochiladi (嫩匀肥厚成朵).

E’lon takroriy quyishlarga chidamliligini ham qayd etadi (耐冲泡).

7. Kimyoviy tarkibi

Himoya e’lonining talablari:

Ko‘rsatkich	Me’yor
Ekstraktiv moddalar	kamida 42 %
Rux	kamida 50 mg/kg
Selen	kamida 0,28 mg/kg

Bu quyi chegaralar, o‘lchov natijalari emas; ulardan sog‘liq haqida xulosa chiqarmayman.

8. Damlash

Yashil choy uchun amaliyot sinfi.

Suv harorati: 80–85 °C.
Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
Idish: Shisha stakan — unda yassi barg qanday ochilishi ko‘rinadi.
Jarayon:
1. Idishni qizdirish.
2. Choy solib, suvni devor bo‘ylab quyish.
3. Birinchi dam — 40–60 soniyadan keyin.
4. Damning bir qismini qoldirib ichish.
5. Suv quyish.
6. Ikki-uch marta takroriy quyish.

9. Saqlash

Amaliyot sinfi. Germetik o‘ramda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorug‘lik, namlik va hidlarsiz; bir yil ichida ichish yaxshiroq. Ishlab chiqarish zanjirining o‘zi himoya e’loniga ko‘ra qadoqlashdan oldin o‘zgarmas haroratda sovuq saqlash bilan tugaydi.

10. Narxi va qalbakiligi

Qo‘riqlanadigan choyning chakana narxi haqida topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q. 2019-yilgi okrug xabarida uyezd mahsulotlarining narxlari keltirilgan: bir kompaniyaning organik «Syueshe»si — 1880 yuan jin (500 g) uchun, uyezdning «sariq choyi» — 8800 yuan jin uchun. Bu bayonotlar, bozor sharhi emas.

Qalbakidan qochish:
- Geografik ko‘rsatkichli mahsulot maxsus belgisini qidirish.
- Ishlab chiqaruvchi Vansan uyezdidan ekanini tekshirish.
- Barg — yassi, to‘g‘ri va zumrad rangli; hidida — orxideya tusli kashtan; dam — nozik-yashil.
- Yodda tuting: brend yonida uyezd «sariq choy»ni ham targ‘ib qiladi (13-bo‘lim); 2009-yilgi talablar yassi yashil choyni tasvirlaydi.

11. Qiziqarli faktlar

Mitsan Shan Chasi — «uch tog‘» formulasi «三山一早» dan biri, Menshan Shan va Emey Shan bilan bir qatorda.
Qayta ishlash standarti, milliy standartlar platformasiga ko‘ra, besh yildan kam yashadi: 2021-yil fevralda kuchga kirdi, 2025-yil iyunida bekor qilindi.

12. Boshqa choylar bilan taqqoslash

Guanyuan Huancha (广元黄茶): O‘sha okrugning sariq bargli navlaridan olingan yashil choy; 2019-yilgi okrug xabarida Vansanning «sariq choyi» muvaffaqiyati Mitsan Shan Chasi brendi hisobiga yozilgan.
Tsifo Guncha (七佛贡茶): Guanyuan okrugining Sinsyuan uyezdining qo‘riqlanadigan choyi.
Chjenba Maoszyan (镇巴毛尖): Tog‘larning narigi tomonidagi Shensi Chjenba uyezdining yashil choyi, Daba Shan va Mitsan Shan tutashgan joyda.
Ba Shan Syue She (巴山雀舌): Sychuan shimoli-sharqidagi Daba Shan tog‘larining yassi yashil choyi.
Emey Chjuesin (峨眉竹叶青): Emey Shan tog‘ining yassi yashil choyi; bu tog‘ning brendi «峨眉山茶» — «uch tog‘» formulasi «三山一早» dan yana biri.

Xulosa:

Mitsan Shan Chasi — shimoliy Sychuanning yassi yashil choyi bo‘lib, himoya hujjati deyarli hammasini aytgan: 600–1300 m balandlikdagi bog‘lar, mahalliy tup populyatsiyalari, baraban qovurish va sovuq saqlash bilan ishlov berish zanjiri, zumrad rangli to‘g‘ri barg, orxideyali kashtan hidi va hatto rux va selen bo‘yicha quyi chegaralar. Hujjatlar bermagan narsa — 2009-yilgacha bo‘lgan tarix.