Цзюйнань Люйча (Jǔnán lǜchá, 莒南绿茶) — Шаньдун провинциясының оңтүстігіндегі Линьи қалалық округіне қарасты Цзюйнань уезінің (莒南县) көк шайы. Бұл өңірге шай «南茶北引» — «оңтүстік шайын солтүстікке әкелу» қозғалысы арқылы тамыр жайған солтүстік аймақ. Атау 2010 жылдан бері қорғалып келсе, 2025 жылдан бастап CNIPA географиялық нұсқауы бар өнім ретінде де қорғалады. Таңба талаптары шайдың үш түрін сипаттайды — бұралған, жалпақ және ине тәрізді, әрі үшеуінің де хош иісінде каштан реңкі (栗香) аталған.
1. Жіктелуі және шығу тегі
- Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá) — атауында сынып көрсетілген, ал таңба талаптары көк жапырақ пен көк тұнбаны сипаттайды.
- Санаты: Географиялық нұсқауы бар уездік атау, үш түрлі шайды қамтиды; Шаньдунның солтүстік көк шайы.
- Шығу тегі: Қытай, Шаньдун провинциясы (山东, Shāndōng), Линьи қалалық округі (临沂, Línyí), Цзюйнань уезі (莒南, Jǔnán).
- Қорғау аймағы: CNIPA талаптары бойынша — уездің 13 болысы мен кенті: Чжубянь (洙边镇), Чжуанган, Туаньлинь, Чжулу, Фанцянь, Вэньтуань, Пиншан, Лаопо, Сянгоу, Шицзылу, Сянди, Тиншуй және Шиляньцзы.
- Географиялық координаттары: 118°33′–119°11′ ш. б., 35°06′–35°24′ с. е. — сол талаптар бойынша.
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы:
- 1950-жылдар. 2021 жылғы жергілікті басылымға сәйкес, 1956 жылы Шаньдундағы алғашқы бес мың көшет үсіп қалған, 1957 жылы Циндаодағы көшеттер жерсінбеген, ал 1959 жылы Цзюйсянь уезі тұқымды сәтті сепкен. 2026 жылғы басылым 1956 жылды бағдарламаның бастауы деп есептейді.
- 1965–1969. Сол басылымға сәйкес, 1965 жылдың көктемінде Сянгоу коммунасы орман станциясының қызметкері Ханчжоудағы шай институтынан тәжірибелік отырғызуға төрт сорт әкелген; 1966 жылдың қысында Линьи округінің жоспарымен уезд өз бағдарламасын бастаған, ал 1969 жылы 81,3 му тәжірибелік бақ түгелдей жерсінген.
- 1970-жылдар. Қытай ауылшаруашылық ғылымдары академиясының шай институты жергілікті шайды «叶片厚、耐冲泡、香气高、滋味浓» — «қалың жапырақ, көп қайнатуға төзімді, биік хош иіс, қанық дәм» деп бағалаған. Анықтамалық сипаттама бағалауды 1978 жыл деп көрсетеді; 2021 жылғы жергілікті басылым күнді атамайды, бірақ 1971 жылы Чжубянь шайының мақұлданғанын және 1978 жылы бақтардың шарықтау шегі — 15 386 му болғанын жазады.
- 2010. 2 сәуірде Ауыл шаруашылығы министрлігі «莒南绿茶» ауылшаруашылық географиялық нұсқауын (AGI00276) тіркеді; анықтамалық жинақ бойынша иесі — уездік жеміс және шай өсіру технологияларын тарату орталығы.
- 2025. CNIPA № 646 хабарламасымен «莒南绿茶» географиялық нұсқауы бар өнім деп таныды; өтініш беруші — уездік ауылшаруашылық технологияларын тарату орталығы. Атауға № 19854035 географиялық таңбасы да тиесілі; Шаньдун географиялық таңбалар платформасының жинағы бойынша иесі — Чжуси көк шайын зерттеу орталығы (莒南洙溪绿茶研究中心).
- Атауы: «Цзюйнань» (莒南) — уезд атауы, «люйча» (绿茶) — «көк шай».
- Мәдени маңызы: 2026 жылғы басылымға сәйкес, уезд «中国茶叶之乡» — «Қытай шай отаны» атағын иеленген; 2021 жылғы басылым бұл 1996 жылғы атақты Чжубянь кентіне телиді. 2026 жылдың 1–2 қыркүйегінде уезде «南茶北引» қозғалысының жетпіс жылдығына арналған провинциялық іс-шаралар өтті.
3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты
- Сорттары / культиварлары: CNIPA талаптары бойынша негізгілері — Фудин Дабай (福鼎大白), Цимэнь Чуецы (祁门褚叶齐) және Хуаншань популяциясы (黄山群体); қосымшалары — Лунцзин Чанъе (龙井长叶), Иншуан (迎霜), Чжэнун 139 (浙农139), Тегуаньинь (铁观音), Тайча 7 (台茶7号) клондары және тұқымдық Цзюкэн (鸠坑). 2021 жылғы жергілікті басылым басқа топты, соның ішінде Чжунча 108 (中茶108), Лунцзин 43 (龙井43) және сары жапырақты Хуанцзинь Я (黄金芽) атайды.
- Теру стандарты: Талаптар стандарт бойынша, партиялап және уақытында теруді бұйырады, бірақ стандарттың өзін келтірмейді.
- Теру уақыты: Таңба талаптары мерзімді атамайды. 2021 жылғы жергілікті басылым бойынша, ашық бақтардағы көктемгі шай әдетте 25 сәуір шамасында шығады, ал теру қазан айының басында аяқталады — шамамен 150 күн, көктем, жаз және күз.
4. Терруары және өсіру ерекшеліктері
- Аймағы: Имэн (沂蒙) таулы өлкесінің шығысы, теңізден алыс емес. Анықтамалық сипаттамаға сәйкес, бақтар негізінен уездің шығысы мен оңтүстігіндегі төбелерде орналасқан, басты базалары — Чжубянь, Чжуанган, Туаньлинь және Чжулу.
- Климаты: Анықтамалық сипаттама бойынша — қоңыржай жылы белдеудің жартылай ылғалды континенттік муссондық климаты: жылдық орташа температура 12,7 °C, 198 аязсыз күн, 2458,9 сағат күн сәулесі және 856,5 мм жауын-шашын.
- Өсу биіктігі: Табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.
- Учаскесі: Талаптар бойынша — таза топырақ пен су, зауыттар мен кеніштерден алыс.
- CNIPA талаптары бойынша бақ күтімі: Күзде — тірі қабатқа дейін кемінде 80 см тереңдікте қопсыту; тыңайту «一基三追多次喷» схемасы бойынша — күзде негізгі және маусым ішінде үш қосымша қоректендіру; қыстың басында — «қысқы суару» (越冬水), жаңбырда — су ағызу: тамырлар судың іркілуінен қорқады.
5. Өндіріс технологиясы
Таңба талаптары технологияны сипаттамайды: онда өңдеу кезеңдері жоқ.
Көк шайдың жалпы схемасы, Цзюйнань Люйчаның нақты сипаттамасы емес: жаңа жапырақты жайып қою (摊放, tānfàng), қыздыру арқылы бекіту (杀青, shāqīng), бұрау немесе пішіндеу (揉捻, róuniǎn) және кептіру (干燥, gānzào).
6. Органолептикалық сипаттамалары
CNIPA талаптары үш түрді бөлек сипаттайды.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Бұралған — тығыз, тегіс бұралымдар, изумрудтан қою жасылға дейін, сарғайған және сынған жапырақсыз. Жалпақ — тегіс, жалпақ әрі түзу, нәзік жасылдан сары-жасылға дейін. Ине тәрізді — жалпақ әрі түзу, жылтыр жасыл, біркелкі.
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде сипаттама жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Бұралған — биік, нәзік каштаннан тазаға дейін. Жалпақ — қою каштан. Ине тәрізді — биік әрі ұзақ сақталатын каштан.
- Дәмі: Бұралған — қанық әрі жұмсақ (浓醇). Жалпақ — жұмсақ әрі толық (醇厚). Ине тәрізді — балғын, жұмсақ, сергітетін (鲜醇爽口). Бөгде дәм болмауы тиіс.
- Тұнбаның түсі: Нәзік ашық жасылдан ашық сары-жасылға дейін, лайсыз; ине тәріздіде — нәзік жасыл әрі мөлдір.
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Нәзік ашық жасылдан сары-жасылға дейін, жалпақта — ашық сарыға дейін; ине тәріздіде — нәзік жасыл, ашық әрі біркелкі.
7. Химиялық құрамы
CNIPA талаптары физика-химиялық көрсеткіштерді белгілейді (масса бойынша):
| Көрсеткіш | Норма |
|---|---|
| Ылғал | 7,0 % аспайды |
| Жалпы күл | 7,5 % аспайды |
| Ұнтақ пен шаң | 6,0 % аспайды |
| Суда еритін экстрактивті заттар | 34,0 % кем емес |
| Шикі клетчатка | 16,0 % аспайды |
| Қышқылда ерімейтін күл | 1,0 % аспайды |
| Жалпы күлдегі суда еритін күл | 45,0 % кем емес |
Таңба талаптары полифенолдар, аминқышқылдары және кофеин бойынша норма белгілемейді. Анықтамалық база күні, әдісі және бастапқы дереккөзі жоқ «биохимиялық талдау» сандарын келтіреді; мен оларды көшірмеймін.
8. Қайнату
Көк шай сыныбына арналған тәжірибе.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан немесе гайвань.
- Процесс:
- Ыдысты жылытып, шайды салып, суды қабырғасымен құйыңыз.
- Алғашқы тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішіп, үстіне су құйыңыз: сипаттамалар қалың жапырақтың көп қайнатуға төзімді екенін атап көрсетеді (耐冲泡).
9. Сақтау
Сынып тәжірибесі. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C, жарықсыз, ылғалсыз және иіссіз; бір жыл ішінде ішкен дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы мәлімет жоқ. Сала сандары әртүрлі: 2021 жылғы жергілікті басылым шамамен 80 мың му бақ, жылына 2000 т шай және 400 млн юань десе, 2026 жылғы басылым сол 80 мың мумен — 4000 т және 1 млрд юань дейді.
- Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- Географиялық нұсқаудың арнайы таңбасын іздеңіз: CNIPA талаптары бойынша, оны тек аймақтан рұқсат алған өндірушілер пайдаланады.
- Өндірушінің Цзюйнань уезінің 13 болысы мен кентінің бірінен екенін тексеріңіз.
- Сыртқы түрін талаптармен салыстырыңыз: сарғайған және сынған жапырақсыз, тұнба лайсыз, хош иісі — каштаннан тазаға дейін.
- Атау астында үш түр бар екенін есте сақтаңыз, жалпақ шай — бұралғанның жалғаны емес.
11. Қызықты деректер
- Марапаттар саны әртүрлі: анықтамалық сипаттама округ және одан жоғары деңгейдегі 116 марапатты атаса (20 мемлекеттік, 50 провинциялық), 2021 жылғы жергілікті басылым — 262 (55 мемлекеттік, 98 провинциялық).
- 2026 жылғы басылымға сәйкес, сол жылдың наурызында уезд Фуцзянь провинциясының Фудин (福鼎) қалалық уезімен шай саласында ынтымақтастық туралы негіздемелік келісімге қол қойды; Фудин Дабай сорты — таңба талаптарындағы негізгі сорт.
12. Шаньдунның басқа көк шайларымен салыстыру
- Имэн Юй Я (沂蒙玉芽): Сол уездің жалпақ көк шайы. Цзюйнань Люйча кеңірек: атау үш түрді қорғайды, ал жалпақ — соның бірі ғана. Ол туралы «南有杭州龙井，北有沂蒙玉芽» — «оңтүстікте ханчжоулық Лунцзин, солтүстікте Имэн Юй Я» деген мәтел бар.
- Ишуй Люйча (沂水绿茶): Сол Линьи округіне қарасты Ишуй уезінің жеке атаумен белгіленген көк шайы; оның аймағы солтүстікте, шамамен 35°36′–36°03′ с. е., және Цзюйнань аймағымен қиылыспайды.
- Жичжао Люй Ча (日照绿茶): Көршілес теңіз жағалауындағы Жичжаоның көк шайы, «南茶北引» қозғалысының жемісі.
- Лаошань Люй Ча (崂山绿茶) және Цзяонань Люйча (胶南绿茶): Циндао маңындағы жағалау көк шайлары.
Қорытынды:
Цзюйнань Люйча — табандылықтан өскен солтүстік көк шай: 1950-жылдардағы сәтсіз отырғызулардан кейін уезд 1960-жылдардың аяғында өз бақтарын өсіріп, 1978 жылға қарай оларды он бес мың муға жеткізді. Таңба талаптары үш түрді сипаттайды, әрі үшеуінің де хош иісінде каштан реңкі аталған, ал шай институтының бұрынғы бағасы — қалың жапырақ, көп қайнатуға төзімді.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде