Téngchōng hóngchá

Tenchun Xuncha (Téngchōng hóngchá, 腾冲红茶) — Yunnan provinsiyasining gʻarbida, Myanma chegarasi yaqinidagi Baoshan shahar okrugiga qarashli Tenchun shahar uyezdining (腾冲市) qizil choyi. Bu nom Tenchun mahalliy hokimiyat xabariga koʻra 2016 yilda beshta choy sinfi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazgan beshta geografik sertifikat belgilaridan biridir. Belgining tavsifi toʻrtta mahsulotni nomlaydi: gongfu va maydalangan qizil choy, har biri yirik bargli va oʻrta-mayda bargli navlardan. Belgiga talabnomani uyezd choy assotsiatsiyasi bergan.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

Turi: Qizil choy (红茶, hóngchá). Sinf nomda koʻrsatilgan boʻlib, u sinflar boʻyicha beshta belgi qatorida turadi — 绿茶, 红茶, 乌龙茶, 黑茶, 白茶, — va belgi tavsifi bilan tasdiqlanadi: undagi barcha toʻrtta mahsulot qizil choydir.
Kategoriya: Yunnan qizil choyi; “腾冲茶” turkumidagi geografik sertifikat belgisi.
Belgi mahsulotlari: Gongfu (工夫红茶, gōngfu hóngchá) va maydalangan qizil choy (红碎茶, hóngsuìchá), har biri yirik bargli va oʻrta-mayda bargli navlardan. Qizil choyni GB/T 13738.2-2017 (gongfu) va GB/T 13738.1 (maydalangan) milliy standartlari ham shunday ajratadi.
Kelib chiqishi: Xitoy, Yunnan provinsiyasi (云南, Yúnnán), Baoshan shahar okrugi (保山, Bǎoshān), Tenchun shahar uyezdi (腾冲, Téngchōng).
Belgi hududi: “地理标志特产大全” geografik koʻrsatmalar jamlanma bazasiga koʻra, Tenchun uyezdining hozirgi butun maʼmuriy hududi (腾冲县现辖行政区域). Talabgor Yunnan intellektual mulk platformasi maʼlumotlariga koʻra Tenchun uyezdi choy assotsiatsiyasi (腾冲县茶叶协会) hisoblanadi. Belgining qoidalarini topmadim.
Geografik koordinatalari: Taxminan 25,0° sh. k. va 98,5° shq. u.

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

Tarixi:
- Boshlanishi. Uyezd 2014 yilgi nashriga koʻra, Tenchunda choy Min sulolasi (明) davridagi Xunʼu (洪武) yillaridan beri ekiladi. Aynan qizil choy qachon tayyorlana boshlagani topilgan manbalarda aytilmagan.
- 1912–1921. Tenchun hukumati saytidagi nashrga (2021) koʻra, 1912 yildan choy markazi Menku (勐库) qoʻshnisidagi Syaomentun (小猛统) da inspektor boʻlib xizmat qilgan Fen Chjengo (封镇国) 12 ming jindan ortiq menku choy urugʻini sotib olib, ularni tugʻilib oʻsgan Suanlun (窜龙村) qishlogʻi yonidagi yonbagʻirlarga ekkan. U 1921 yilda vafot etgan. Uyezd 2014 yilgi nashri urugʻ olib kelishni 1920-yillarga bogʻlaydi.
- 1941–1942. Oʻsha 2021 yilgi nashrga koʻra, 1941 yil boshida Li Genyuan (李根源) va Fen Chjengoning oʻgʻli Fen Veyde (封维德) taklifi bilan uyezdga choy mutaxassisi Lu In (陆溁) kelgan; 30 yanvarda choychilik kurslari ochilib, unga yuzdan ortiq oʻquvchi yozilgan. Fen Veyde qoʻllanmasiga yozgan soʻzboshida Lu In uyezd yiliga oʻn minglab dan eksport choyi tayyorlab, uni Rangun orqali chiqarishi mumkinligini yozgan; bu qanday choy boʻlishi kerakligi matnda aniqlanmagan. 1942 yil may oyida Tenchunni yapon qoʻshinlari egallab, kurslar tarqatib yuborilgan.
- 1986. Mart oyida uyezd choy boshqarmasi tuzilgan; 2019 yilda u qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga qoʻshilgan (boshqarma javobiga koʻra, 2024).
- 2015–2016. Uyezd choy boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, 2015 yilda Tenchun choy assotsiatsiyasi choy sinflari boʻyicha beshta belgiga talabnoma bergan; hukumat xabariga koʻra, 2016 yilda belgilar roʻyxatdan oʻtgan, ular orasida 腾冲红茶 ham bor.
- 2019. Belgi Yunnan geografik belgilarining 2019 yil 28 dekabrdagi provinsiya roʻyxatida turibdi (64-qator).
- 2024. Qishloq xoʻjaligi boshqarmasi uyezddagi beshta geografik sertifikat belgisi haqida xabar bergan.
Nomi: 腾冲 (Téngchōng) — shahar uyezdining nomi, avvalgi Tenyue (腾越); 红茶 (hóngchá) — qizil choy.
Madaniy ahamiyati: Uyezd “腾冲茶” ni oʻzining oltita tarmoq guruhidan biri sifatida rivojlantiradi. Shahar qishloq xoʻjaligi boshqarmasining javobiga koʻra (2024), 2023 yilgi tanlovlarda qizil choy olti toifa ichida baholangan — yashil, puer, ulun, oq va mahalliy “mogocha” (磨锅茶, móguōchá) bilan birga.

3. Botanik tavsifi va xomashyosi

Nav / Kultivar: Belgi tavsifi faqat guruhlarni nomlaydi — yirik bargli va oʻrta-mayda bargli navlar. Qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga koʻra, 2023 yilda uyezddagi populyatsiyadan 50 ming mudan ortiq 云南群体大叶种 (Yúnnán qúntǐ dàyèzhǒng), 64 ming mu klon navi 云抗10号 (Yúnkàng shí hào) va 47 ming mu eski choy daraxtlari jamoalari boʻlgan (1 mu — taxminan 667 m²). Bulardan qaysi biri qizil choyga ketishi manbada aytilmagan.
Xomashyo: Belgi tavsifidagi tipslar va kurtaklarning koʻpligi nozik xomashyoni bildiradi; terish standartini topmadim.
Terish vaqti: Topilgan manbalarda maʼlumot yoʻq.

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

Hudud: Gʻarbiy Yunnan, Gaoligunshan tizmasi (高黎贡山) yonida. Tenchun hukumati maʼlumotlariga koʻra, uyezd maydoni 5845 km², Myanma bilan chegarasi 150 km.
Iqlimi va tuproqlari: Tenchun vulqonlari bilan mashhur. Uyezd 2014 yilgi nashriga koʻra, bu yerda iqlim tropik mussonli, oʻrtacha yillik harorat 14,9 °C, yogʻin yiliga 1400–1700 mm, choy esa vulqon lava platolarida, unumdor vulqon kulli tuproqlarda oʻsadi. Bu uyezd tavsifi, belgi talabi emas.
Oʻsish balandligi: Belgi hududi uchun maʼlumot yoʻq. Uyezd 2014 yilgi nashriga koʻra, Tenchunda balandliklar 930 dan 3780 m gacha.
Maydoni: Uyezd 2014 va 2017 yilgi nashrlariga koʻra, Tenchunda 150 ming mu atrofida choy bogʻlari bor.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Bu choyning texnologiyasi va uning parametrlari topilgan manbalarda yoʻq. Gongfu qizil choyi odatda shunday tayyorlanadi:

Soʻlitish (萎凋, wěidiāo).
Buralash (揉捻, róuniǎn).
Oksidlash (发酵, fājiào): Barg qizaradi.
Quritish (干燥, gānzào).

Maydalangan choy soʻlitishdan keyin mayda zarrachalargacha kesib buraladi (揉切, róuqiē). Bu sinfning umumiy sxemasi, Tenchun Xuncha texnologiyasining tavsifi emas.

6. Organoleptik xususiyatlari

Tashqi koʻrinish — geografik koʻrsatmalar jamlanma bazasidagi belgi tavsifiga koʻra.

Quruq barg tashqi koʻrinishi: Yirik bargli gongfu — koʻplab oʻtkir uchli qalin zich choy barglari (条索肥壮紧结多锋苗), tekis, qora-jigarrang, moyli, oltin tipslar bilan (金毫显露). Oʻrta-mayda bargli — ingichka zich choy barglari, qora va moyli. Maydalangan — zich tekis granulalar.
Quruq barg hidi: Topilgan manbalarda tavsif yoʻq.
Damlamaning hidi: Yirik bargli gongfuda — quyuq shirin (甜香浓郁), oʻrta-mayda barglida — yangi, nozik, shirin (鲜嫩甜香). Maydalanganida — baland va barqaror.
Taʼmi: Yirik bargli gongfu — yangi, toʻyingan, yumshoq va toʻliq (鲜浓醇厚); oʻrta-mayda bargli — yumshoq, toʻliq, shirin tazelik bilan (醇厚甘爽). Maydalangan — kuchli, yangi va tetik (浓强鲜爽).
Damlamaning rangi: Yirik bargli gongfuda yorqin qizil (红艳), oʻrta-mayda barglida qizil va tiniq (红明亮), maydalanganida yorqin qizil yoki qizil yorqin (红亮).
Choy tubi (damlangan barg): Yirik bargli gongfuda — goʻshtli, nozik, koʻplab kurtakli, tekis qizil va yorqin (肥嫩多芽红匀明亮); oʻrta-mayda barglida — ingichka va nozik; maydalanganida — nozik, tekis, qizil.

7. Kimyoviy tarkibi

Bu belgi uchun fizik-kimyoviy maʼlumotlar topilgan manbalarda yoʻq.

8. Damlash

Qizil choy sinfi uchun amaliyot.

Suv harorati: 90–95 °C.
Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
Idish: Gayvan yoki chinni choynak.
Jarayon: Idishni qizdirish; gongfuning birinchi damlamasi — taxminan bir daqiqa, keyin har quyishda uzoqroq, toʻrt-olti damlamagacha. Maydalangan choy taʼmini tezroq beradi: ikki-uch daqiqadan bir-ikki damlama.

9. Saqlash

Sinf amaliyoti. Zich oʻramda, quruq qorongʻi joyda xona haroratida, hidlardan uzoqda.

10. Narxi va qalbakiligi

Topilgan manbalarda narxlar haqida maʼlumot yoʻq.

Qalbakidan qochish:
- “腾冲红茶” geografik sertifikat belgisini izlash; geografik koʻrsatmalar jamlanma bazasiga koʻra, uning raqami — 17175217.
- Ishlab chiqaruvchi Tenchundan ekanini tekshirish.
- Belgini turkumdagi toʻrtta qoʻshni belgi bilan va shu okrugning Channin uyezdiga tegishli alohida Channin Xuncha belgisi bilan aralashtirib yubormaslik.

11. Qiziqarli faktlar

Uyezdning 2014 yilgi dasturiga koʻra, kompaniyalarga qizil, yashil choy va puerni umumiy “高黎贡山” markasi ostida, ulunni esa “极边” markasi ostida chiqarish taklif qilingan.
XXR tovar belgilari toʻgʻrisidagi qonuniga koʻra, belgi roʻyxatdan oʻtishi 10 yil amal qiladi va uzaytiriladi; 2016 yilgi belgilar uchun muddat 2026 yilda keladi. Ular uzaytirilganmi, tekshirmadim.

12. Boshqa Yunnan qizil choylari bilan taqqoslash

Dyan Xun (滇红): Yunnan qizil choyining umumiy nomi.
Dyan Xun Gongfu (滇红工夫): Yunnan yirik bargli gongfusi — belgining birinchi mahsulotiga eng yaqin qarindosh.
Channin Xuncha (昌宁红茶): Baoshan okrugiga qarashli Channin uyezdining belgili qizil choyi.
Nanszyan Ulyanshan Xuncha (南涧无量山红茶): Dali okrugi Nanszyan uyezdining belgili qizil choyi.
Tenchun Baycha (腾冲白茶): Shu turkumdagi qoʻshni belgi — oq choy.

Xulosa:

Tenchun Xuncha — Gaoligunshan tizmasi yonidagi vulqon oʻlkasining qizil choyi. Belgi yaxlit bargli gongfuni ham, maydalangan choyni ham, yirik bargli va oʻrta-mayda bargli navlardan qamrab oladi hamda shirin hid, toʻyingan taʼm va yorqin qizil damlamani vaʼda qiladi. Uning ortida Fen Chjengo Suanlun qishlogʻi yonida ekkan menku urugʻlari va 1941 yilgi kurslar turibdi, ularda Lu In tenchunliklarga choychilikni oʻrgatgan; belgi qoidalari va texnologiyani topilgan manbalar nomlamaydi.

Manbalar

Standartlar

To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida