Таоцзян Чжуе (Táojiāng zhúyè, 桃江竹叶) — Хунань провинциясының Иян қалалық округіне қарасты Таоцзян уезінің (桃江县) жалпақ жасыл шайы. «Чжуе» (竹叶) «бамбук жапырағы» дегенді білдіреді: шай пішініне қарай — жіңішке, жалпақ әрі тегіс болғандықтан осылай аталған. Қорғау құжаты оның пішінін қылышпен де салыстырады, түсін «қара нефритпен» теңейді, ал хош иісінде қою каштан нотасын атайды. Қорғау құжатына сәйкес жапырақ тек Цинмин мейрамына дейін, яғни сәуір айының басына дейін жиналады. 2025 жылы Қытайдың Зияткерлік меншік мемлекеттік басқармасы (CNIPA) бұл атауды географиялық нұсқауы бар өнім деп таныды.
1. Жіктелуі және шығу тегі
- Түрі: Жасыл шай (绿茶, lǜchá), ферменттелмеген. Атауында сынып аталмаған: «бамбук жапырағы» пішінді сипаттайды, өңдеуді емес. Сыныпты қорғау құжатындағы технология анықтайды — жайып қою, қазанда қыздыру арқылы фиксациялау, жалпақ жапырақты қалыптау, кептіруді аяқтау және — үш схеманың екеуінде — қазанда жылтырату (辉锅, huīguō), тотығу үшін солдырмай және буламай. Шай туралы анықтамалық мақала, шай сайтында қайта жарияланған, оны тікелей жалпақ жасыл шай деп атайды (扁形烘炒绿茶).
- Санаты: Жалпақ (扁形, biǎnxíng) жасыл шай; географиялық нұсқауы бар өнім (CNIPA, 2025); Ауыл шаруашылығы министрлігінің ауылшаруашылық географиялық нұсқауы (номірі AGI03212).
- Шығу тегі: Қытай, Хунань провинциясы (湖南, Húnán), Иян қалалық округі (益阳, Yìyáng), Таоцзян уезі (桃江, Táojiāng).
- Қорғау аймағы: Қорғау құжатына сәйкес — Таоцзян уезінің 15 кенті мен болысы: Таохуацзян (桃花江), Фуцюшань болысы (浮邱山), Гаоцяо болысы (高桥), Чжаньси (沾溪), Сюшань (修山), Саньтанцзе (三堂街), Луцыду (鸬鹚渡), Далиган (大栗港), Чжабу-Хуэй ұлттық болысы (鲊埠回族乡), Утань (武潭), Мацзитан (马迹塘), Шинюцзян (石牛江), Нютянь (牛田), Сунмутан (松木塘) және Хуэйшаньган (灰山港).
- Географиялық координаттары: 111°35′59″–112°18′52″ ш. б., 28°12′48″–28°40′52″ с. е.
- Өтінім беруші: Таоцзян уезінің шай қауымдастығы (桃江县茶业协会).
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы: Шайдың пайда болу уақыты туралы бастапқы дереккөз таппадым. Шай сайтындағы анықтамалық мақала оның жасалуын 1985 жылға жатқызады; бұл күн құжаттармен тексерілмеген. Құжаттар бойынша тексеруге мүмкіндік болғаны — қорғау тарихы:
- Ауылшаруашылық нұсқауы. Ауыл шаруашылығы министрлігінің тізіліміндегі нөмірі — AGI03212; жазба күнін бастапқы дереккөз бойынша тексермедім.
- 2024. Хунань провинциялық анықтамалығында «桃江竹叶» атауы ұжымдық және сертификаттау белгілері арасында да, географиялық нұсқауы бар өнімдер арасында да жоқ. Белгілер арасында «桃江绿茶» — «таоцзяндық жасыл шай» деген атау бар; бұл екі атаудың арақатынасы табылған дереккөздерде айтылмаған.
- 2025. CNIPA-ның № 640 хабарламасымен (16 шілдеде қол қойылған, 13 тамызда жарияланған) «桃江竹叶» географиялық нұсқауы бар өнім деп танылды; қосымшада бұл 985-орын.
- Атауы: «Таоцзян» (桃江) — «Шабдалы өзені», уездің атауы; аймақтың орталық кенті Таохуацзян (桃花江) — «Шабдалы түсті өзен» деп аталады. «Чжуе» (竹叶) — «бамбук жапырағы». Анықтамалық мақала жапырақты «жас бамбук жапырағындай жалпақ әрі сымбатты» деп сипаттайды (扁平挺秀似新嫩竹叶).
- Мәдени маңызы: Табылған дереккөздерде деректер жоқ.
3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты
- Сорттары / Культиварлары: Қорғау құжаты үшеуін атайды: Бисянцзао (碧湘早, Bìxiāngzǎo), Чжуеци (槠叶齐, Zhūyèqí) және Хуанцзиньча (黄金茶, Huángjīnchá). Біріншісі 碧湘早 деп жазылған; сол хабарламаның Чанша Люйчаға арналған құжатында ұқсас атау 碧香早 тұр — бұл бір жазба ма, құжат түсіндірмейді.
- Көбеюі: Вегетативті (无性繁殖) — қорғау құжатына сәйкес.
- Жинау: Қорғау құжатына сәйкес — жыл сайын Цинмин (清明) мейрамына дейін. Анықтамалық мақала басқа мерзімді, Цинминнен Гуюйге (谷雨) дейінгі аралықты және басқа шикізатты — екі әрең ашылған жапырағы бар бүршікті (一芽二叶初展) атайды; айырмашылықтың себебі дереккөздерде айтылмаған.
- Жинау стандарты: Ерекше сорт (特级) үшін — жалғыз бүршік немесе бір әрең ашылған жапырағы бар бүршік (一芽一叶初展); бірінші сорт үшін — негізінен бір ашылған жапырағы бар бүршік (一芽一叶开展).
4. Терруары және өсіру ерекшеліктері
- Аймағы: Иян округінің Таоцзян уезі.
- Бақ орны: Қорғау құжатына сәйкес — еңістігі 25°-тан аз тау учаскелері, құрғақ алқаптар немесе жақсы дренаждалған егістіктер, жер асты сулары 1 м-ден терең және табиғи су ағыны бар жерлер.
- Топырағы: Тақтатас (板页岩) және гранит үгілу өнімдеріндегі саздақтар; pH 4,0–6,5; топырақ қабаты 60 см-ден кем емес; құжат оларды минералды элементтерге бай деп атайды, сандар келтірмейді.
- Биіктігі және климаты: Табылған дереккөздерде деректер жоқ.
- Отырғызу және күтім: Қарашадан ақпанның соңына дейін отырғызады, гектарына 60–75 мың өсімдік. Жылына екі-төрт рет — таяз қопсыту, тыңайтқыш алдында — қатараралықты 10 см-ден терең емес арамшөптен тазарту. Қазанның басы — ортасында — 15 см-ден терең жырту негізгі тыңайтқышпен: азот фосформен, калиймен және микроэлементтермен бірге, екі-үш жылда бір рет — кальций-магний фосфаты.
5. Өндіріс технологиясы
Қорғау құжаты үш тәсілге рұқсат береді. Төмендегі кезеңдер — құжаттан, бірақ температуралар мен уақыттарды ол келтірмейді.
- Толығымен қолмен — екі ерекше сорттың шикізатына арналған тәсіл (特一级 және 特二级): жайып қою (摊青, tānqīng) → қалыптаумен фиксациялау (杀青做形, shāqīng zuòxíng) → пішінді теңестірумен алғашқы кептіру (初干整形, chūgān zhěngxíng) → пішінді бекітумен соңғы кептіру (足干固形, zúgān gùxíng).
- Машинамен және қолмен жылтырату: жайып қою → машинамен фиксациялау → қалыптаумен екінші қуыру (杀二青做形, shā èrqīng zuòxíng) → қазанда қолмен соңғы кептіру-жылтырату (手工辉锅, shǒugōng huīguō).
- Толығымен машинамен: жайып қою → қазанда машинамен қуыру (机械炒青锅) → машинамен жылтырату (机械辉锅).
Алғашқы екі схемада қалыптау кезең атауларында тікелей аталған — «қалыптаумен фиксациялау», «пішінді теңестірумен алғашқы кептіру», «пішінді бекітумен соңғы кептіру», «қалыптаумен екінші қуыру»; екінші және үшінші схемалар қазанда жылтыратумен аяқталады. Жапырақты қалай қалыптайтынын құжат сипаттамайды.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Қорғау құжаты сорттарға бөлмей, бір жалпы сипаттама береді.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жалпақ, тегіс, қылышқа ұқсас (扁平光滑似剑); түсі жасыл, «қара нефриттей» (色绿似墨玉).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Құжатта жеке сипаттама жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Қою каштандық (栗香浓郁).
- Дәмі: Балғын әрі жұмсақ (鲜醇).
- Тұнбаның түсі: Сары-жасыл, мөлдір әрі жарқын (黄绿清澈明亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Нәзік-жасыл әрі жарқын (嫩绿明亮).
Анықтамалық мақала сыртқы түрді басқаша сипаттайды: түсі зүбәржат-жасыл, түгі байқалады, каштан хош иісі тұрақты, дәмі жұмсақ әрі сергек, тәтті қайтыммен, қайнатылған жапырағы етті, сары әрі жарқын. Каштан нотасы мен сары-жасыл мөлдір тұнба сәйкес келеді; құрғақ жапырақтың түсі — құжаттағы «қара нефрит» пен анықтамадағы «зүбәржат» — алшақтайды.
7. Химиялық құрамы
Қорғау құжатында физика-химиялық талаптар жоқ; табылған дереккөздерде басқа деректер жоқ.
8. Қайнату
Жалпақ жасыл шай сыныбының тәжірибесі.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан немесе ақ гайвань.
- Процесс:
- Стақанды жылыту.
- Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
- Алғашқы тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
- Су құю.
- Екі-үш рет қайта құю.
9. Сақтау
Сынып тәжірибесі. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және бөгде иістерден аулақ. Бір жыл ішінде ішкен дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы деректер жоқ.
- Жалған өнімдерден қалай сақтануға болады:
- Географиялық нұсқаудың арнайы белгісін іздеу.
- Өндірушінің Таоцзян уезінен екенін тексеру.
- Жапырақ — жалпақ, тегіс, қою-жасыл; хош иісі — каштандық; тұнбасы — сары-жасыл әрі мөлдір.
- Сычуаньдық Эмэй Чжуецинмен шатастырмау керек: «бамбук жапырағы» екі атауда да бар, бірақ бұлар әр түрлі провинциялардың әр түрлі шайлары.
11. Қызықты деректер
- Атау жапырақты бамбук жапырағымен салыстырады, ал қорғау құжаты — қылышпен де.
- Жапырақтың түсін құжат «қара нефрит» (墨玉), қара тас арқылы сипаттайды.
- Аймақтың он бес бірлігінің бірі — хуэй халқының ұлттық болысы.
- CNIPA-ның бір хабарламасында жинау мерзімдері әр түрлі екі хунаньдық жасыл шай тұр: Таоцзян Чжуе тек Цинминге дейін жиналады, Чанша Люйча — наурыздан қыркүйекке дейін.
12. Басқа жалпақ және хунаньдық жасыл шайлармен салыстыру
- Эмэй Чжуецин (峨眉竹叶青): Сычуаньдағы Эмэйшань тауының жалпақ жасыл шайы; «бамбук жапырағы» атауларында ортақ, өнімдер — әр түрлі.
- Си Ху Лунцзин (西湖龙井): Ханчжоудың жалпақ жасыл шайы; корпуста қазанда жылтырату (辉锅) онда соңғы қуыру ретінде сипатталған, одан жапырақ тегіс әрі жылтыр болады. Таоцзян Чжуеге арналған құжаттың үш схемасының екеуі де қазанда жылтыратумен аяқталады.
- Аньхуа Сунчжэнь (安化松针): Сол Иян округінің көршілес Аньхуа уезінің жасыл шайы — бірақ «қарағай инесі» пішінінде, жалпақ жапырақ емес.
- Чанша Люйча (长沙绿茶): Сол CNIPA хабарламасындағы хунаньдық жасыл шай, жіңішке иілген жіпшелер түрінде.
Қорытынды:
Таоцзян Чжуе — Таоцзян уезінің жалпақ жасыл шайы, қазанда «бамбук жапырағы» тегістігіне дейін жасалған. Қорғау құжаты оны үнемді, бірақ дәл сипаттайды: Цинминге дейінгі көктемгі жинау, қазанда өңдеудің үш рұқсат етілген схемасы, қара нефрит түсті жапырақ, қою каштан хош иісі, балғын жұмсақ дәмі және мөлдір сары-жасыл тұнба. Шайдың қорғауға дейінгі тарихын құжаттар қамтымайды; анықтамалық мақала оның пайда болуын 1985 жылға жатқызады.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде