Qulin Nyupi Ça (Gǔlìn niúpí chá, 古蔺牛皮茶) — Sıçuan əyalətinin cənubunda, Luçjou şəhər dairəsinin Qulin qəzasının (古蔺县) çayı və eyniadlı yerli çay kolu sortudur. «Nyupi» (牛皮) «öküz dərisi» deməkdir: ad qalın iri yarpağa görə verilib, çay sinfinə görə yox. Sort Qulin qəsəbəsinin Tzaolin kəndi (枣林村) yaxınlığındakı Tzyaotszıqou (椒子沟) dərəsindən çıxıb və 1985-ci ildə əyalət yerli sortu kimi tanınıb. Ad coğrafi sertifikat nişanı ilə qorunur — Sıçuanın 2018-ci ilin martına olan belə nişanlar siyahısında o artıq var. Sinif nişanda göstərilməyib.
1. Təsnifat və Mənşə
- Tip: Müəyyən edilməyib: nişanın siniflə bağlı sənədini görməmişəm. Sort haqqında arayış təsviri onu yaşıl və qırmızı çay üçün yararlı adlandırır; Luçjou hakimiyyəti «牛皮茶»nı həm sort, həm də hazır çayın adı kimi qeyd edir, lakin sinfi göstərmir.
- Kateqoriya: Cənubi Sıçuanın yerli sortlu çayı; coğrafi sertifikat nişanı.
- Mənşə: Çin, Sıçuan əyaləti (四川, Sìchuān), Luçjou şəhər dairəsi (泸州, Lúzhōu), Qulin qəzası (古蔺, Gǔlìn). Sortun vətəni — Qulin qəsəbəsinin Tzaolin kəndi yaxınlığındakı Tzyaotszıqou dərəsi.
- Nişan zonası: Sıçuan siyahısı nişan sahibinin inzibati mənsubiyyəti kimi Qulin qəzasını göstərir; zonanın hüquqi sərhədini qrup standartı təsvir edir, onun mətnini görməmişəm.
- Coğrafi koordinatlar: Qulin — təxminən 28,0° şm. e. və 105,8° ş. u.
2. Tarix və Mədəni Əhəmiyyət
- Tarix:
- Salnamə. Luçjou hakimiyyəti və 2017-ci il regional xəbəri qəza salnaməsindən «古蔺县志» sitat gətirir: «牛皮茶，曾为贡茶» — bu çay «vaxtilə xərac çayı olub». Nə vaxt və kimə təqdim edildiyi sitatda deyilmir.
- 1985. Əyalət kənd təsərrüfatı bitkiləri sortları komissiyası onu Sıçuanın əyalət yerli sortu kimi tanıyıb.
- 2014. Sıçuan Kənd Təsərrüfatı Universitetinin Bağçılıq kolleci «作物学报» jurnalında (2014, № 12) sort haqqında araşdırma dərc edib: yeddi populyasiyadan 76 bitki, morfologiya, biokimya, ISSR markerləri.
- Nişan. Sıçuanın 2018-ci ilin martına olan coğrafi nişanlar siyahısında Qulin Nyupi Ça artıq qeyd olunur; arayış təsviri qeydiyyat ili kimi 2017-ci ili göstərir. Nişan nömrəsini və sahibini tapmadım.
- 2021. 28 may tarixli məlumata görə, qəza bazar nəzarəti idarəsi qəzanın iki nişanı üzrə qrup standartlarının ekspertizasını keçirib — «地理标志证明商标 古蔺面» (əriştə) və «地理标志证明商标 古蔺牛皮茶». Standartlar zonanı, keyfiyyət tələblərini, nəzarət qaydalarını, markalanmanı və qablaşdırmanı təsvir edir; onları milli platformada dərc edildikdən sonra tətbiq etmək planlaşdırılırdı. Standartın çıxıb-çıxmadığını müəyyən edə bilmədim.
- Ad: 古蔺 — qəzanın adı, 牛皮 — «öküz dərisi», 茶 — çay.
- Mədəni əhəmiyyət: 2014-cü il məqaləsi Qulin Nyupi Çanı Sıçuan üçün xüsusi çay kolu resursu adlandırır və populyasiya arealının quraqlıq və insan müdaxiləsi səbəbindən daraldığını xəbərdar edir. 2017-ci il regional xəbərinə görə, qəza meşə idarəsinin əməkdaşı qəzanın bir neçə volostunda bu sortdan köhnə ağaclar tapıb və əksəriyyətinin yaşını bir neçə yüz il qiymətləndirib; müstəqil yoxlama tapmadım.
3. Botaniki Təsvir və Xammal
Sort haqqında arayış məqaləsinə əsasən, əgər başqa cür göstərilməyibsə.
- Kol tipi: Toxum populyasiyası (有性系), kol bitkisi, orta yarpaqlı, orta müddətli, diploid. 2014-cü il məqaləsi dəqiqləşdirir: Tzyaotszıqou populyasiyalarında kollar üstünlük təşkil edir, lakin yeddi populyasiyadan beşində kiçik ağaclar və ya ağaclar da var.
- Kol: Kifayət qədər hündür, çətir geniş, budaqlanma seyrək, yarpaqlar demək olar ki, üfüqi yerləşir.
- Yarpaq: Elliptik və ya uzunsov-elliptik, tünd yaşıl, parlaq, səthi bir qədər qabarıq, dişciklər dərin və seyrək, yarpaq qalındır — ad da buradan gəlir.
- Zoğlar: Tüklənmə orta; yüz zoğun «tumurcuq və üç yarpaq» çəkisi təxminən 61,0 q. Yaz yığımı digər yerli populyasiyalardan 7–10 gün əvvəl başlayır; tumurcuqlar iridir.
- Çiçək və toxum: Tac təxminən 2,9 sm, səkkiz ləçək, sütuncuq üçbölümlü; toxum təxminən 1,4 sm.
- Davamlılıq: Kifayət qədər yüksək quraqlığa davamlılıq, barvermə orta.
- Yayılma: 2014-cü il məqaləsinə görə — yalnız Tzyaotszıqou və ətraf dağlar və təpələr; oradakı bitkilər əsasən yabanı və yarıyabanıdır.
- Yığım standartı: Tapılan mənbələrdə məlumat yoxdur.
4. Terroir və Becərmə Xüsusiyyətləri
- Region: Cənubi Sıçuan; 2014-cü il məqaləsinə görə, qəza Sıçuan çökəkliyindən Quyçjou yaylasına keçiddə yerləşir.
- Becərmə hündürlüyü: 2014-cü il məqaləsi: populyasiyanın nüvəsi — 900–1100 m-də Tzyaotszıqou meşəsi, bütün areal — 800–1200 m-də təxminən 20 km². Luçjou hakimiyyəti: çay bazası — Bayşapo (白沙坡), Tzyaotszıqou və Fenyuanpo (凤元坡) əraziləri 600–1200 m-də.
- İqlim: 2014-cü il məqaləsinə görə — yay isti, qış mülayim, yağıntı nisbətən az, yayda tez-tez quraqlıq olur. Luçjou hakimiyyəti isə əksinə, bol yağışdan yazır.
- Torpaqlar: Tapılan mənbələrdə tərkib və turşuluq haqqında məlumat yoxdur.
- Yığım müddətləri: 2017-ci il xəbərində yerli çay ustasının sözlərinə görə, hündürlüyə görə bu çay alçaq dağlıqdan on gündən çox gec yığılır; arayışdakı «7–10 gün əvvəl» isə qonşu populyasiyalarla müqayisədir.
5. İstehsal Texnologiyası
Nişan üçün texnologiya sənədini görməmişəm; 2021-ci il qrup standartı, qəza məlumatına görə, emalı da nizamlamalıdır, lakin onun mətni yoxdur.
Siniflərin ümumi sxemi, bu çayın təsviri deyil: yaşıl — fiksasiya, burma, qurutma; qırmızı — soldurma, burma, oksidləşdirmə, qurutma. Qulin Nyupi Çaya hansı sxemin və hansı rejimlərlə tətbiq edildiyi tapılan mənbələrdə deyilmir.
6. Orqanoleptik Xüsusiyyətlər
Təsvirlər — arayış məqaləsindən və 2017-ci il xəbərində yerli şirkət nümayəndəsinin sözlərindən; sinfi göstərmirlər və nişan tələbi deyillər.
- Quru yarpağın xarici görünüşü: Sıx, bir qədər əyilmiş, yaşıl, bol ağ tüklü (紧致微曲，白毫嵌绿).
- Quru yarpağın ətri: Tapılan mənbələrdə təsvir yoxdur.
- Dəmləmənin ətri: Şabalıd notlu (栗香) — tapılan bütün təsvirlər bunu qeyd edir.
- Dadı: Yumşaq və dolğun, şirin dadsonrası ilə; çay çox dəmləməyə davamlıdır (醇厚回甘，耐冲泡).
- Dəmləmənin rəngi: Arayış məqaləsinə görə — təmiz və parlaq; 2017-ci il xəbərində — sarı və parlaq (汤色黄亮).
- Çay dibi (dəmlənmiş yarpaq): Arayış məqaləsinə görə — bərabər, sarı-yaşıl, parlaq; 2017-ci il xəbərində — zərif yaşıl.
7. Kimyəvi Tərkib
Arayış məqaləsi iki rəqəm dəsti verir və onlar üst-üstə düşmür:
| Göstərici | Yaz zoğları «tumurcuq və iki yarpaq», quru nümunə | «Təzə yarpaq», «Sıçuan çayı» (《四川茶叶》) kitabına görə |
|---|---|---|
| Polifenollar | 25,1 % | 29,27 % |
| Kofein | 4,5 % | 4,15 % |
| Amin turşuları | təxminən 2,1 % | məlumat yoxdur |
| Ekstraktiv maddələr | məlumat yoxdur | 45,17 % |
Heç bir dəst il və analiz metodunu göstərmir. 2014-cü il məqaləsi yeddi populyasiya üçün yaz zoğlarında polifenol dağılımını 22,57–30,17 % verib. Bu, sort xammalı haqqında məlumatdır, hazır çay haqqında deyil.
8. Dəmləmə
Sinif praktikası — parametrlər əldə hansı çayın olmasından asılıdır.
- Yaşıl: 80–85 °C, 150 ml-ə 3 q, ilk dəmləmə 40–60 saniyə, şüşə stəkan və ya qayvan, iki-üç təkrar dəmləmə.
- Qırmızı: 90–95 °C, 150 ml-ə 3 q, ilk dəmləmə təxminən bir dəqiqə, qayvan və ya farfor çaynik, uzadılmaqla bir neçə dəmləmə.
9. Saxlama
Sinif praktikası. Yaşıl çay — hermetik qablaşdırmada, soyuducuda 0–5 °C-də, işıqsız, nəmsiz və qoxusuz, bir il ərzində içilməlidir. Qırmızı — quru qaranlıq yerdə otaq temperaturunda, sıx qablaşdırmada, qoxulardan uzaq.
10. Qiymət və Saxtakarlıq
Tapılan mənbələrdə qiymətlər haqqında məlumat yoxdur.
- Saxtakarlıqdan necə qaçmalı:
- «古蔺牛皮茶» coğrafi sertifikat nişanını axtarmaq.
- İstehsalçının Qulin qəzasından olduğunu yoxlamaq.
- Yadda saxlamaq ki, «牛皮茶» unikal ad deyil: Yunnanın Bandun volostu (邦东乡) haqqında oçerkdə yerli yabanı çay formalarından biri belə adlanır. Bu başqa bitki və başqa diyardır.
11. Maraqlı Faktlar
- Çaya adı yarpaq verib: «öküz dərisi» — qalın, sıx yarpağın obrazı.
- Luçjou hakimiyyətinin sitat gətirdiyi «Sıçuan çayı» kitabına görə, bu sortun məhsuldarlığı digər sortlardan 36,49 % yüksəkdir.
- Çay nişanının standartı Qulin əriştəsi standartı ilə bir ekspertizada nəzərdən keçirilib.
12. Digər Çaylarla Müqayisə
- Tzyunlyan Hunça (筠连红茶): Cənubi Sıçuanda İbin dairəsinin qırmızı çayı, həm də yerli sort — Tzaobaytszyan (早白尖) üzərində dayanır.
- İbin Tzao Ça (宜宾早茶): Cənubi Sıçuanda İbinin erkən yaşıl çayı.
- Beyçuan Taytszı Ça (北川苔子茶): Sıçuan çökəkliyinin şimal-qərbinin yaşıl çayı, həm də yerli çay koluna görə adlandırılıb.
Nəticə olaraq:
Qulin Nyupi Ça — hər şeydən əvvəl sortdur: qalın tünd yaşıl yarpaqlı toxum populyasiyası, Tzyaotszıqou dərəsində yabanı və yarıyabanı, 1985-ci ildə əyalət tərəfindən tanınıb. Onun adı ilə coğrafi nişan qeydiyyata alınıb, lakin hansı çayı qoruduğu — yaşıl, qırmızı və ya hər ikisini — tapılan sənədlərdə deyilmir. Təsvirlər şabalıd ətri, dolğun dad və dəmləmələrə davamlılıq üzərində birləşir; qrup standartının mətninə qədər bu, mövcud olan ən yaxşısıdır.