Гулинь Нюпи Ча (Gǔlìn niúpí chá, 古蔺牛皮茶) — Сычуань провинциясының оңтүстігіндегі Лучжоу қалалық округінің Гулинь уезінің (古蔺县) шайы және шай бұтасының аттас жергілікті сорты. «Нюпи» (牛皮) «өгіз терісі» дегенді білдіреді: атау шай класына емес, ірі әрі қалың жапырағына қарай берілген. Сорт Гулинь кентінің Цзаолинь ауылы (枣林村) маңындағы Цзяоцзыгоу (椒子沟) сайынан шыққан және 1985 жылы провинциялық жергілікті сорт ретінде танылған. Атау географиялық сертификаттау белгісімен қорғалады — 2018 жылғы наурыздағы Сычуань белгілерінің тізімінде ол бұрыннан бар. Класы белгіде көрсетілмеген.
1. Классификация және Шығу тегі
- Түрі: Анықталмаған: белгі құжатын класымен бірге көрген жоқпын. Сорттың анықтамалық сипаттамасы оны көк және қызыл шайға жарамды деп атайды; Лучжоу билігі «牛皮茶»-ны әрі сорт, әрі дайын шайдың атауы деп атайды, бірақ класын көрсетпейді.
- Санаты: Оңтүстік Сычуаньның жергілікті сортының шайы; географиялық сертификаттау белгісі.
- Шығу тегі: Қытай, Сычуань провинциясы (四川, Sìchuān), Лучжоу қалалық округі (泸州, Lúzhōu), Гулинь уезі (古蔺, Gǔlìn). Сорттың отаны — Гулинь кентінің (古蔺镇) Цзаолинь ауылының (枣林村) жанындағы Цзяоцзыгоу сайы.
- Белгі аймағы: Сычуань тізімінде Гулинь уезі белгі иесінің әкімшілік тиесілігі ретінде көрсетіледі; аймақтың заңды шекарасын топтық стандарт сипаттайды, оның мәтінін көрген жоқпын.
- Географиялық координаттары: Гулинь — шамамен 28,0° с. е. және 105,8° ш. б.
2. Тарихы және Мәдени маңызы
- Тарихы:
- Шежіре. Лучжоу билігі мен 2017 жылғы аймақтық жаңалық уездік «古蔺县志» шежіресінен мынаны келтіреді: «牛皮茶，曾为贡茶» — бұл шай «бір кездері алым-салық шайы болған». Қашан және кімге тарту етілгені дәйексөзде айтылмаған.
- 1985. Провинциялық ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттары жөніндегі комиссия оны Сычуаньның провинциялық жергілікті сорты ретінде таныды.
- 2014. Сычуань ауыл шаруашылығы университетінің бау-бақша колледжі «作物学报» журналында (2014, № 12) сорт туралы зерттеу жариялады: жеті популяциядан алынған 76 өсімдік, морфология, биохимия, ISSR маркерлері.
- Белгі. 2018 жылғы наурыздағы Сычуань географиялық белгілерінің тізімінде Гулинь Нюпи Ча бұрыннан тіркелген; анықтамалық сипаттама тіркеу жылы ретінде 2017 жылды атайды. Белгі нөмірі мен иесін таппадым.
- 2021. 28 мамырдағы хабарлама бойынша, уездік нарықтық қадағалау басқармасы уездің екі белгісіне — «地理标志证明商标 古蔺面» (кеспе) және «地理标志证明商标 古蔺牛皮茶» — топтық стандарттарға сараптама жүргізді. Стандарттар аймақты, сапаға қойылатын талаптарды, бақылау ережелерін, таңбалау мен қаптаманы сипаттайды; оларды ұлттық платформада жариялағаннан кейін енгізу көзделген. Стандарт шықты ма, анықтай алмадым.
- Атауы: 古蔺 — уездің аты, 牛皮 — «өгіз терісі», 茶 — шай.
- Мәдени маңызы: 2014 жылғы мақала Гулинь Нюпи Ча-ны Сычуань үшін ерекше шай бұтасының ресурсы деп атайды және популяция ареалы құрғақшылық пен адамның араласуы салдарынан қысқарып бара жатқанын ескертеді. 2017 жылғы аймақтық жаңалық бойынша, уездік орман ведомствосының қызметкері уездің бірнеше болысынан осы сорттың ескі ағаштарын тауып, көпшілігінің жасын бірнеше жүз жыл деп бағалады; тәуелсіз тексеру таппадым.
3. Ботаникалық сипаттамасы және Шикізаты
Сорт туралы анықтамалық мақала бойынша, егер басқаша көрсетілмесе.
- Бұта түрі: Тұқымдық популяция (有性系), бұта, орта жапырақты, орта мерзімді, диплоид. 2014 жылғы мақала нақтылайды: Цзяоцзыгоу популяцияларында бұталар басым, бірақ жеті популяцияның бесеуінде кіші ағаштар немесе ағаштар да бар.
- Бұта: Біршама биік, тәжі жайылмалы, бұтақтануы сирек, жапырақтары көлденеңге жуық орналасқан.
- Жапырақ: Эллипс тәрізді немесе ұзартылған эллипс тәрізді, қою жасыл, жылтыр, беті сәл көтеріңкі, тісшелері терең әрі сирек, жапырағы қалың — атауы да осыдан.
- Өркендері: Түктенуі орташа; «бүршік және үш жапырақ» жүз өркеннің салмағы шамамен 61,0 г. Көктемгі жинау басқа жергілікті популяцияларға қарағанда 7–10 күн ерте басталады; бүршіктері ірі.
- Гүлі мен тұқымы: Күлтесі шамамен 2,9 см, сегіз желекті, бағанасы үш бөлікті; тұқымы шамамен 1,4 см.
- Төзімділігі: Құрғақшылыққа төзімділігі біршама жоғары, жеміс беруі орташа.
- Таралуы: 2014 жылғы мақала бойынша — тек Цзяоцзыгоу және оның маңындағы таулар мен төбелер; ондағы өсімдіктер негізінен жабайы және жартылай жабайы.
- Жинау стандарты: Табылған дереккөздерде деректер жоқ.
4. Терруар және Өсіру ерекшеліктері
- Аймақ: Сычуаньның оңтүстігі; 2014 жылғы мақала бойынша, уезд Сычуань қазаншұңқырынан Гуйчжоу таулы үстіртіне өту белдеуінде жатыр.
- Өсу биіктігі: 2014 жылғы мақала: популяцияның өзегі — 900–1100 м биіктіктегі Цзяоцзыгоу орманы, бүкіл ареал — 800–1200 м биіктіктегі шамамен 20 км². Лучжоу билігі: шай базасы — Байшапо (白沙坡), Цзяоцзыгоу және Фэнъюаньпо (凤元坡) жерлері, 600–1200 м.
- Климаты: 2014 жылғы мақала бойынша — жазы ыстық, қысы жұмсақ, жауын-шашын салыстырмалы түрде аз, жазда құрғақшылық жиі. Лучжоу билігі, керісінше, мол жаңбыр туралы жазады.
- Топырағы: Табылған дереккөздерде құрамы мен қышқылдығы туралы деректер жоқ.
- Жинау мерзімдері: 2017 жылғы жаңалықтағы жергілікті шай шеберінің сөзіне қарағанда, биіктікке байланысты бұл шайды аласа таулы аймақтарға қарағанда он күннен астам кеш жинайды; анықтамалықтағы «7–10 күн ерте» — көрші популяциялармен салыстыру.
5. Өндіріс технологиясы
Белгіге арналған технология құжатын көрген жоқпын; 2021 жылғы топтық стандарт, уезд хабарламасы бойынша, қайта өңдеуді де ретке келтіруі тиіс, бірақ оның мәтіні жоқ.
Кластардың жалпы схемасы, бұл шайдың сипаттамасы емес: көк — фиксация, ширату, кептіру; қызыл — солдыру, ширату, тотықтыру, кептіру. Гулинь Нюпи Ча-ға қандай схема мен қандай режимдер қолданылатыны табылған дереккөздерде айтылмаған.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Сипаттамалар — анықтамалық мақаладан және 2017 жылғы жаңалықтағы жергілікті компания өкілінің сөзінен; олар класты атамайды, белгінің талабы болып табылмайды.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Тығыз, сәл иілген, жасыл, мол ақ түкті (紧致微曲，白毫嵌绿).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Каштан нотасымен (栗香) — оны барлық табылған сипаттамалар атайды.
- Дәмі: Жұмсақ әрі толық, тәтті соңғы дәммен; шай көп қайта құюға шыдайды (醇厚回甘，耐冲泡).
- Тұнбаның түсі: Анықтамалық мақала бойынша — таза және айқын; 2017 жылғы жаңалықта — сары және айқын (汤色黄亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Анықтамалық мақала бойынша — тегіс, сары-жасыл, айқын; 2017 жылғы жаңалықта — нәзік жасыл.
7. Химиялық құрамы
Анықтамалық мақала екі сандар жиынтығын келтіреді және олар сәйкес келмейді:
| Көрсеткіш | Көктемгі «бүршік және екі жапырақ» өркендері, құрғақ үлгі | «Жаңа жапырақ», «Сычуань шайы» (《四川茶叶》) кітабы бойынша |
|---|---|---|
| Полифенолдар | 25,1 % | 29,27 % |
| Кофеин | 4,5 % | 4,15 % |
| Аминқышқылдары | шамамен 2,1 % | деректер жоқ |
| Экстрактивті заттар | деректер жоқ | 45,17 % |
Ешбір жиынтық жылы мен талдау әдісін атамайды. 2014 жылғы мақала жеті популяция үшін көктемгі өркендердегі полифенолдардың таралу аралығын 22,57–30,17 % деп көрсетті. Бұл дайын шай туралы емес, сорттың шикізаты туралы деректер.
8. Қайнату
Класс тәжірибесі — параметрлер қолдағы сорттан жасалған қай шай екеніне байланысты.
- Көк: 80–85 °C, 150 мл-ге 3 г, бірінші тұнба 40–60 секунд, шыны стақан немесе гайвань, екі-үш қайта құю.
- Қызыл: 90–95 °C, 150 мл-ге 3 г, бірінші тұнба шамамен бір минут, гайвань немесе фарфор шәугім, ұзарта отырып бірнеше құю.
9. Сақтау
Класс тәжірибесі. Көк шай — герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ, бір жыл ішінде ішу керек. Қызыл — құрғақ қараңғы жерде бөлме температурасында, тығыз қаптамада, иістен аулақ.
10. Бағасы және Жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы деректер жоқ.
- Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- «古蔺牛皮茶» географиялық сертификаттау белгісін іздеу.
- Өндірушінің Гулинь уезінен екенін тексеру.
- «牛皮茶» бірегей атау емес екенін есте сақтау: Юньнаньдағы Бандун болысы (邦东乡) туралы очеркте жергілікті жабайы шай формаларының бірі осылай аталған. Бұл басқа өсімдік және басқа өлке.
11. Қызықты фактілер
- Шайға атауды жапырақ берді: «өгіз терісі» — қалың, тығыз жапырақтың бейнесі.
- Лучжоу билігі келтіретін «Сычуань шайы» кітабы бойынша, бұл сорттың өнімділігі басқа сорттарға қарағанда 36,49 % жоғары.
- Шайға арналған белгі стандарты гулинь кеспесінің стандартымен бір сараптамада қаралды.
12. Басқа шайлармен салыстыру
- Цзюньлянь Хунча (筠连红茶): Ибинь округінің оңтүстік Сычуаньдағы қызыл шайы, ол да жергілікті сортқа — Цзаобайцзяньға (早白尖) негізделген.
- Ибинь Цзао Ча (宜宾早茶): Ибиньнің оңтүстік Сычуаньдағы ерте көк шайы.
- Бэйчуань Тайцзы Ча (北川苔子茶): Сычуань қазаншұңқырының солтүстік-батысындағы көк шай, ол да жергілікті шай бұтасының атымен аталған.
Қорытынды:
Гулинь Нюпи Ча — ең алдымен сорт: қалың қою жасыл жапырақты, Цзяоцзыгоу сайында жабайы және жартылай жабайы өсетін тұқымдық популяция, 1985 жылы провинция мойындаған. Оның атымен географиялық белгі тіркелген, бірақ ол қандай шайды қорғайтыны — көк, қызыл немесе екеуін де — табылған құжаттарда айтылмаған. Сипаттамалар каштан хош иісіне, толық дәмге және қайта құюға төзімділікке тоғысады; топтық стандарт мәтініне дейін бұл — қолда бар ең жақсы дерек.