Bǎitáng shānchá

Baytan Shancha (Bǎitáng shānchá, 柏塘山茶) — Guandun provinsiyasining Xuyychjou shahar okrugi Bolo (博罗县) uyezdi Baytan (柏塘镇) posyolkasining tog‘ yashil choyi. «山茶» nomi «tog‘ choyi» degan ma’noni anglatadi, yapon kameliyasi emas. Xomashyoni mahalliy mayda bargli butalar beradi, ular orasida binafsharang kurtakli noyob shakl ham uchraydi. 2015 yildan boshlab nom geografik ko‘rsatkichli mahsulot sifatida himoyalanadi, 2019 yildagi shahar standarti esa uni yashil choy deb ta’riflaydi: ingichka o‘ralgan chiziqlar, to‘q yashil moyli barg, «qovurilgan guruch» yoki «gul nektari» xushbo‘yligi, shirin qaytuvchi quyuq ta’m.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

Turi: Yashil choy (绿茶, lǜchá). DB4413/T 6—2019 standarti mahsulotni «yashil (tog‘) choyi» (绿（山）茶) deb ataydi va texnologiyasi yashil hisoblanadi. Karta sinfni ochiq qoldirgan edi — standart uni yopadi.
Kategoriya: Mahalliy mayda bargli populyatsiyadan olingan tog‘ yashil choyi; geografik ko‘rsatkichli mahsulot (2015 yildagi 143-son e’lon).
Kelib chiqishi: Xitoy, Guandun provinsiyasi (广东, Guǎngdōng), Xuyychjou shahar okrugi (惠州, Huìzhōu), Bolo uyezdi (博罗, Bóluó), Baytan posyolkasi (柏塘, Bǎitáng).
Himoya zonasi: Standartga ko‘ra — Baytan posyolkasining hozirgi to‘liq ma’muriy hududi; xarita uning A ilovasida keltirilgan.
Geografik koordinatalar: Standartga ko‘ra — 23°23′ sh. k. va 114°21′ shq. u.

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

Tarix:
- Lofushan haqidagi rivoyat. Mahalliy matbuot Baytan choyini Lofushan (罗浮山) tog‘lari choyining vakili deb ataydi va uning tarixini «Szin davrida boshlangan, Tan davrida ko‘tarilgan, Sun davrida gullagan» (起于晋、兴于唐、盛于宋) formulasi bilan tasvirlaydi. Aynan Baytan choyi haqidagi hujjatlar ostida yo‘q — bu rivoyat, yilnoma emas.
- Ixtisoslashgan posyolka. Guandun provinsiyasi Baytanni «tog‘ choyining ixtisoslashgan posyolkasi» deb tan oldi.
- 2015 — himoya. Sifat, inspeksiya va karantin nazorati bosh boshqarmasi (AQSIQ) 2015 yildagi 143-son e’lon bilan Baytan Shanchani geografik ko‘rsatkichli mahsulot sifatida himoyaga oldi. Topilgan manbalarda e’lonning aniq sanasi yo‘q.
- 2017 — birinchi standart. Mahalliy standartlar reyestriga ko‘ra, shahar standartidan oldin xuddi shu nomdagi DB44/T 2053-2017 provinsiya standarti amalda bo‘lgan; endi u bekor qilingan.
- 2019–2020 — shahar standarti. Xuyychjou bozor nazorati boshqarmasi «地理标志产品柏塘山茶» standartini 2019 yil 26 dekabrda tasdiqladi, u 2020 yil 26 yanvarda kuchga kirdi. Asos — AQSIQ ekspertizasidan o‘tgan «Baytan Shancha sifati va texnologiyasiga talablar».
Nomi: «Baytan» (柏塘) — posyolka nomi; «shancha» (山茶) — «tog‘ choyi». Standartdagi inglizcha nomi — «Baitang tea».
Madaniy ahamiyati: Xitoy Vikipediyasi posyolkaning ixtisoslashuvini relyef bilan izohlaydi: ekin maydoni kam, tog‘lar ko‘p, yonbag‘irlar esa tog‘ choyiga berilgan.

3. Botanik tavsifi va xomashyo

Nav / Populyatsiya: Standartga ko‘ra — mahalliy populyatsiya (本地群种) ikki shaklda: mayda bargli choy (小叶种茶, xiǎoyèzhǒng chá) va mayda bargli binafsharang kurtakli choy (小叶种紫芽茶, xiǎoyèzhǒng zǐyá chá). Xitoy Vikipediyasi binafsharang kurtakli shaklni butun mamlakat uchun noyob nav (全国稀有茶种) deb ataydi: uning so‘zlariga ko‘ra, mutaxassislar uni Gaoqiao (高桥) bog‘ida choykorlar uchun mashg‘ulotlarda payqashgan.
Buta tavsifi: Mahalliy matbuot butani past bo‘yli, tor o‘tkir bargli (株形矮小，叶细而尖) deb tasvirlaydi. Standartda botanik tavsif yo‘q.
Terish standarti:
- Oliy nav (特级): butun kurtaklar — kamida 90 %, bitta kurtak va bitta barg — ko‘pi bilan 10 %.
- Birinchi nav (一级): bitta kurtak va ikkita barg — kamida 70 %, uchtasi bilan — ko‘pi bilan 30 %; kurtak bargdan uzun yoki unga teng.
Terish vaqti: Bahorda — Chunfen (春分, chūnfēn, taxminan 20 mart) mavsumidan Manchjun (芒种, mángzhòng, iyun boshi) mavsumigacha; kuzda — Baylu (白露, báilù, sentabr boshi) mavsumidan Dasyue (大雪, dàxuě, dekabr boshi) mavsumigacha.
Qanday teriladi: Novda sindiriladi yoki tortib olinadi; tirnoq bilan chimchilash, shilish, kesish va mashinada yig‘ish standart tomonidan tavsiya etilmaydi (不宜).

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

Hudud: Bolo uyezdining shimoli; relyef shimoldan janubi-sharqqa pasayadi. Vikipediya Baytanni maydoni 264,24 km² bo‘lgan, balandligi 0 dan 901 m gacha bo‘lgan tepalikli tuman deb tasvirlaydi.
Balandlik va qiyalik: Standart 60 m dan boshlab balandlikni, tekis joylarni va 25° gacha qiyaliklarni mos deb hisoblaydi.
Iqlim: Janubiy subtropik mussonli. Standartga ko‘ra, o‘rtacha yillik harorat — 22,1 °C, yog‘in — 1918 mm, quyoshli soatlar — yiliga 1871,5 soat; «yozi issiq, qishi salqin, bahor va kuz iliq». Choy uchun 20–25 °C va tarqoq yorug‘lik mos keladi.
Tuproqlar: Posyolka hududidagi Lofushan, Syantoushan (象头山), Nankunshan (南昆山) va Guyshan (桂山) tog‘lari yonbag‘irlarining qizil va sariq tuproqlari: qatlam 1 m dan yupqa emas, organik modda 1,5 % dan kam emas, pH 4,5–6,5.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Standart quyidagi ketma-ketlikni belgilaydi:

Yoyish (摊青, tānqīng): Yangi barg yoyiladi va so‘litiladi.
Fiksatsiya (杀青, shāqīng): Qizdirish oksidlanishni to‘xtatadi.
O‘rash (揉捻, róuniǎn).
Bo‘laklarni ajratish (解块, jiěkuài).
Qovurib quritish (炒干, chǎogān).

Standart harorat va davomiylikni nomlamaydi. U qo‘shimchalar, bo‘yoqlar va choyga oid bo‘lmagan aralashmalarni taqiqlaydi hamda xushbo‘yda «yuqori olov» (火工高) — olovli quritishning yaqqol tonini talab qiladi; unga erishish rejimlari topilgan manbalarda yo‘q.

Mahalliy matbuot qadamlarni boshqacha sanaydi — oxirida «xushbo‘y ko‘tarish» (提香) bilan va bo‘laklarni ajratishsiz. Norma — standartda.

6. Organoleptik xususiyatlar

Standart xomashyoning ikkala shaklini tasvirlaydi; umumiy talablar jamlangan.

Quruq bargning tashqi ko‘rinishi: Chiziqlar zich, o‘ralgan, qattiq bukilgan, ingichka va tekis (粗实、卷曲、紧结、细匀). Mayda bargli choyning rangi — moyli va tekis, binafsharang kurtakli choyniki — to‘q yashil, moyli va tekis (乌绿、油润、调匀).
Quruq bargning xushbo‘yi: Topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q: standart xushbo‘yni faqat damlashda tasvirlaydi.
Damning xushbo‘yi: Bir oz dag‘alroq, «yuqori olov» bilan, tabiiy va toza, to‘yingan va uzoq; «qovurilgan guruch» (炒米香) yoki «gul nektari» (花蜜香) tusida.
Ta’mi: Yumshoq va quyuq, bir oz tortuvchi, shirin qaytuvchi; choy ko‘p damlashga chidaydi (醇厚、略涩、回味甘甜、耐冲泡).
Damning rangi: Mayda barglida — yumshoq-yorqin va tiniq (柔亮、清澈); binafsharang kurtaklida — qo‘ng‘irsimon, yumshoq-yorqin va tiniq.
Choy tubi (damlangan barg): Topilgan manbalarda ma’lumot yo‘q: standart uni normalamaydi.

7. Kimyoviy tarkibi

Standartning fizik-kimyoviy talablari:

Ko‘rsatkich	Norma	Usul
Choy polifenollari	kamida 24,0 %	GB/T 8313
Suvli ekstrakt	kamida 40,0 %	GB/T 8305
Antotsianlar (花青素)	kamida 2,4 mg/g	GB/T 22244

Bu normalar, partiyalar o‘lchovi emas. Standartdagi antotsianlar normasi xomashyoning ikkala shakli uchun ham bir xil; nega aynan shu ko‘rsatkich tanlangani matnda izohlanmagan. Usul — GB/T 22244, proantotsianidinlarni (前花青素) aniqlash standarti, shuning uchun aniq nima o‘lchanishi matndan bir ma’noda tushunilmaydi.

8. DAMLASH

Yashil choy uchun sinf amaliyoti.

Suv harorati: 80–85 °C.
Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
Idish: Shisha stakan yoki oq gayvan.
Jarayon:
1. Idishni qizdirish.
2. Choyni solib, suvni devor bo‘ylab quyish.
3. Birinchi dam — 40–60 soniyadan so‘ng.
4. Damning bir qismini qoldirib ichish va suv quyish: standart choyning ko‘p damlashga chidashini ta’kidlaydi.

9. Saqlash

Sinf amaliyoti. Germetik o‘ramda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorug‘lik, namlik va hidlarsiz; bir yil ichida ichish yaxshiroq. Standart tayyor choyni toza quruq omborda, begona hidlarsiz saqlashni talab qiladi.

10. Narxi va qalbakilari

Topilgan manbalarda narxlar haqida ma’lumot yo‘q.

Qalbakilardan qanday qochish kerak:
- Geografik ko‘rsatkichli mahsulotning qalbakilikka qarshi belgisini va o‘ramda himoyalangan nomni qidirish.
- Ishlab chiqaruvchi Bolo uyezdining Baytan posyolkasidan ekanini tekshirish.
- Tashqi ko‘rinishini solishtirish: ingichka o‘ralgan to‘q yashil chiziqlar, «qovurilgan guruch» yoki «gul nektari» xushbo‘yi.
- Standart faqat yashil choyni tasvirlashini yodda tutish.

11. Qiziqarli faktlar

Bu choyni tayyorlash texnikasi (柏塘山茶制作技艺) mahalliy matbuot tomonidan Bolo uyezdining nomoddiy merosi deb ataladi.
Binafsharang kurtakli shaklning dami standartga ko‘ra qo‘ng‘irsimon — yashil choy uchun odatiy bo‘lmagan rang.
Kuzgi terim Dasyue — «katta qor» mavsumigacha davom etadi.

12. Guandunning boshqa choylari bilan taqqoslash

Xueydun Lyuy Cha (惠东绿茶): Xuddi shu shahar okrugining boshqa uyezdidagi yashil choylar haqidagi korpus maqolasi — bitta posyolkaning himoyalangan mahsuloti emas, balki jamlovchi nom.
Bolo Xun Cha (博罗红茶): Bolo uyezdining qizil choyi haqidagi korpus maqolasi; Baytan Shancha standartiga qizil choy kirmaydi.
Gulaocha (古劳茶): Xeshan shahri Gulao posyolkasining tarixiy yashil choyi.
Kanxe Cha (康禾茶): Xeyuan shahar okrugi Dunyuan uyezdi Kanxe posyolkasining yashil choyi.

Xulosa qilib:

Baytan Shancha — Bolo uyezdining bitta posyolkasining tog‘ yashil choyi, 2015 yildan himoyalangan va 2019 yil standarti bilan mahalliy butaning ikkala shakli — mayda bargli va qo‘ng‘irsimon damli hamda antotsianlar normasi bilan binafsharang kurtakli uchun birdaniga tasvirlangan. Szin davridan Sun davrigacha bo‘lgan xronologiyani rivoyat deb hisoblash yaxshiroq, ingichka o‘ralgan chiziqlar, «qovurilgan guruch» xushbo‘yi va shirin qaytuvchi quyuq ta’mni esa standart kosada va’da qiladigan narsa deb bilish kerak.