Луннань Люйча (Lǒngnán lǜchá, 陇南绿茶) — Ганьсу провинциясының оңтүстігіндегі Луннань қалалық округінің (陇南市) көк шайы. Луннань — Ганьсудағы жалғыз шай ауданы: бақтар Вэнь уезі, Уду ауданы және Кан уезі түйіскен, Сычуань мен Шэньсиге шектесетін үшбұрышта орналасқан. Атауы округтікі болғанымен, аймағы тар — 13 болыс пен кентті қамтиды, ал қорғау туралы хабарлама оны ауылдар мен аулаларға дейін есептейді: 158 әкімшілік ауыл, 755 ауылдық қауымдастық, 19 300 шаруа қожалығы. Қорғау талаптары шайдың екі түрін біледі — жалпақ және бұралған — каштан хош иісті. Ауылшаруашылық өнімдерінің географиялық көрсеткіштері тізіліміне атау 2016 жылы енгізілген.
1. Жіктелуі және Шығу тегі
- Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá). Сынып атауында көрсетілген; табылған барлық сипаттамалар — көк шайға тән.
- Санаты: Округтік өңірлік бренд (区域公用品牌, qūyù gōngyòng pǐnpái) және ауылшаруашылық өнімінің географиялық көрсеткіші (2016).
- Шығу тегі: Қытай, Ганьсу провинциясы (甘肃, Gānsù), Луннань қалалық округі (陇南, Lǒngnán): Вэнь уезі (文县, Wénxiàn), Уду ауданы (武都区, Wǔdū qū), Кан уезі (康县, Kāngxiàn).
- Қорғау аймағы: Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасының (CNIPA) № 640 хабарламасы бойынша — Вэнь уезі: Бикоу (碧口镇), Чжунмяо (中庙乡), Фаньба (范坝乡), Люцзяпин (刘家坪乡); Уду ауданы: Лотан (洛塘镇), Юйхэ (裕河乡), Фэнсян (枫相乡), Ума (五马乡); Кан уезі: Янба (阳坝镇), Лянхэ (两河镇), Тунцянь (铜钱乡), Байян (白杨乡), Саньхэ (三河乡). Өтінім беруші — округтің техникалық дақылдар технологиясын тарату станциясы. Ауылшаруашылық көрсеткішінің сипаттамасы сол 13 болыс пен 755 қауымдастықта 158 емес, 148 ауылды атайды.
- Географиялық координаттары: 104°41′–106°08′ ш. б., 32°42′–33°48′ с. е.
2. Тарихы және Мәдени маңызы
- Тарихы:
- Көшпенділерге баратын жолдағы шай. Ауыл шаруашылығы және ауыл істері министрлігі сайтындағы хабарламаға сәйкес (2019), Шығыс Хань дәуірінде Ба мен Шудан шай Чэнду арқылы Удуға жеткізіліп, солтүстік-батыстағы көшпенділерге сатылған, ал Сун дәуірінде мұнда қазыналық шай-жылқы базарлары (茶马场) жұмыс істеген. Бұл тұжырымдарға негіз болған құжаттарды көрген жоқпын.
- 2016. China.com.cn хабарламасына сәйкес (2019), тамызда атау сараптамадан өтті, ал 2 қарашада Ауыл шаруашылығы министрлігі № 2468 хабарламасымен оны ауылшаруашылық өнімдерінің географиялық көрсеткіштері тізіліміне енгізді; нөмірі — AGI01999.
- 2018. Желтоқсанда, сол хабарламаға сәйкес, Луннань шай қауымдастығы сегіз компанияға белгі қолдануға рұқсат беріп, қадағалау мүмкіндігі бар 100 мың қорғаныш жапсырмасын таратты.
- 2025. CNIPA № 640 хабарламасымен 1409 атауды географиялық көрсеткіші бар өнім деп таныды; Луннань Люйча — солардың қатарында.
- Атауы: «Луннань» (陇南) — «Лунның оңтүстігі», мұнда Лун (陇, Lǒng) — Ганьсу провинциясының дәстүрлі қысқаша атауы. «Люйча» (绿茶) — көк шай.
- Мәдени маңызы: Ганьсу баспасөзі Луннанды «陇上江南» — «Лун жеріндегі Цзяннань» деп атайды. Округ үшін шай — таулы ауылдардың тірегі: 2019 жылғы хабарламаға сәйкес, кейбір шай ауылдарында ол кедей отбасылар табысының 60 %-дан астамын құраған. «Чжунго Ганьсу ван» басылымындағы очерк (2023) Луннанда әлі күнге дейін «гуаньгуань ча» (罐罐茶, guànguàn chá) — кішкене саз құмырада қайнатылатын шай дайындалатынын жазады.
3. Ботаникалық сипаттамасы және Шикізаты
- Сорт / Культивар: Қорғау талаптары ұсақ жапырақты топтық сортты (小叶群体种, xiǎoyè qúntǐzhǒng) атайды және оның тұқыммен және қалемшемен көбейтілетінін сипаттайды. 2019 жылғы хабарламаға сәйкес, округке Лунцзин 43 (龙井43, Lóngjǐng 43), Чжунча 108 (中茶108, Zhōngchá 108) және Хуанцзинь Я (黄金芽, Huángjīn yá) клондық сорттары да әкелінген.
- Шикізаты: Қорғау талаптары бойынша — жалғыз бүршік немесе бір-екі жапырақты бүршік (单芽或一芽一、二叶); өркендер онда «ауыр әрі тығыз» (芽叶重实) деп сипатталады.
- Жинау: Қорғау талаптары бойынша ерте сорттар 20 наурыздан кейін, ұсақ жапырақты топтық сорт 1 сәуірден кейін жинала бастайды; жылына шамамен жеті рет жиналады, қыркүйектің басында бақ жабылады. 2023 жылғы очеркке сәйкес, Вэнь уезінің Лицзыба (李子坝) ауылында Юйшуй (雨水, yǔshuǐ) маусымынан кейін бір бүршік пен бір жапырақтан жинайды.
4. Терруар және Өсіру ерекшеліктері
- Аймақ: Вэнь уезі, Уду ауданы және Кан уезі түйіскен үшбұрыш, Янцзы бассейнінде. 2023 жылғы очеркке сәйкес, негізгі бақтар — Бикоу, Юйхэ және Лянхэ кенттерінің маңында.
- Шай географиясындағы орны: Цзянбэй шай ауданының (江北茶区, Jiāngběi cháqū) солтүстік шеті — Янцзыдан солтүстікке қарай жатқан шай жерлері.
- Климаты: Ауылшаруашылық көрсеткішінің сипаттамасы бойынша — солтүстік субтропиктік ылғалды және жылы қоңыржай ылғалды климаттар арасындағы өтпелі. Қорғау талаптары күндізгі жарықтың ұзақтығын, тәуліктік температура айырмашылығының үлкендігін, тұманды және шашыраңқы жарықтың молдығын атап өтеді.
- Өсу биіктігі: Қорғау талаптары бойынша — 1400 м-ден төмен таулар; 2019 жылғы хабарлама 600–1200 м деп атайды.
- Топырағы: Қышқыл құмдақ, сары-қоңыр (黄棕壤) және қоңыр (棕壤) топырақтар, pH 4,6–6,5 — қорғау талаптарында осылай жазылған.
- Ауқымы: China.com.cn мәліметінше, 2018 жылдың соңына қарай округ бақтары 174 мың му алып жатты, өнім — 1388 т; «Чжунго Ганьсу ван» 2021 жылы 179 мың му және 1400 т-дан астам деп атады. Бұл — округтегі барлық шай, тек белгі астындағы өнім ғана емес.
5. Өндіріс технологиясы
Қорғау талаптары тек негізгі схеманы белгілейді. Жаңа жапырақ цехта 3–8 сағат бойы қалыңдығы 15 см-ден аспайтын етіп жайылады, бірақ 12 сағаттан асырмай; содан кейін фиксация (杀青, shāqīng) — бұрау (揉捻, róuniǎn) — кептіру (干燥, gānzào). Бұл қадамдарға қажетті температура мен уақыт құжатта көрсетілмеген.
2023 жылғы очерк Лицзыба ауылының жалпақ «тау лунцзинін» сипаттайды: жапырақ жиналған күні өңделеді, түнге қалдырылмайды.
- Жаю (摊晾, tānliàng).
- Фиксация (杀青, shāqīng): Қыздыру тотығуды тоқтатады.
- Жалпақ пішін беру (扁形, biǎnxíng).
- Түктерді кетіру (去毫, qùháo).
- Қазанда қайта қуыру (回锅, huíguō).
- Сұрыптау (精选, jīngxuǎn).
- «Хош иісті көтеру» (提香, tíxiāng).
Бұл — бір ауылдық шайдың сипаттамасы, параметрлерсіз, белгі талаптары емес.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Қорғау талаптары шайды жалпақ (扁形) және бұралған (卷曲形) деп бөледі. Төменде — жалпақ, жақшада — құжат тұжырымдары.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жапырақтары бар бүршік жалпақ, түзу және тегіс, күңгірт жасыл немесе сары-жасыл (芽叶扁平，挺直光滑，翠绿或黄绿).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Каштан, не нәзік немесе таза (栗香或嫩香、清香).
- Дәмі: Жаңа, сергітетін, қанық және жұмсақ (鲜爽浓醇).
- Тұнбаның түсі: Жасыл немесе сары-жасыл, жарқын (绿亮或黄绿明亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Сары-жасыл, өркендер «гүл» болып ашылады (黄绿成朵).
Бұралған шай — тығыз, жылтыр жасыл (紧结卷曲，色泽绿润), нәзік-жасыл тұнбалы, жоғары каштан немесе таза хош иісті (кейбір партияларда — гүлді), жаңа жұмсақ дәмді және жұмсақ сары-жасыл шай түбі бар. Жалпы формуланы «青翠透金，栗香甘醇» — алтын жылтыры бар күңгірт жасыл, каштан хош иісі, жұмсақ тәттілік — 2019 жылғы хабарламаға сәйкес, Қытай ауылшаруашылық ғылымдары академиясының Шай институтының зерттеушісі берген.
7. Химиялық құрамы
Қорғау талаптары шекті мәндерді белгілейді: суда еритін экстрактивті заттар 34,0 %-дан кем емес, шай полифенолдары 11,0 %-дан кем емес, катехиндер (мәтінде — «儿茶酚») 7,0 %-дан кем емес, ылғалдылық 7,0 %-дан аспайды (күн кептіргіш шайда — 9,0 %), ірі талшық 16,0 %-дан аспайды.
Синьхуа (2024) Луннань Люйча үшін мынадай сандарды келтіреді:
| Көрсеткіш | Мөлшері |
|---|---|
| Галлокатехин галлат (GCG) | 1,03 % |
| Катехин (C) | 0,26 % |
| «精氨酸» (аргинин) | 100 г-ға 0,21 г |
| Шай полисахаридтері | 100 г-ға 0,90 г |
| Кальций | 2479,92 мг/кг |
| Темір | 143,10 мг/кг |
Басылым әдісін, таңдамасын және жылын атамайды, ал «ұқсас өнімнен» артықшылығын ашпайды. Сәйкессіздік те бар: сөйлем теаниннен басталады, бірақ сан аргининге жазылған. Бұл — атрибуциясы бар бағдар, норма емес; денсаулық туралы қорытынды жасамаймын.
8. Қайнату
Көк шай сыныбына арналған тәжірибе.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан немесе ақ гайвань.
- Процесс:
- Ыдысты жылыту.
- Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
- Бірінші тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
- Су құю.
- Екі-үш қайта құю; қорғау талаптары шайды «高香耐泡» — хош иісті және қайта құюға төзімді деп атайды.
9. Сақтау
Сынып тәжірибесі. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ. Бір жыл ішінде ішкен дұрыс.
10. Бағасы және Жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы мәлімет жоқ.
- Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- Географиялық көрсеткіш белгісін және қадағалауы бар қорғаныш жапсырмасын іздеу.
- Өндірушінің аймақтағы 13 болыс пен кенттен екенін тексеру: округ үлкен, ал белгі тек осы бөлікті қамтиды.
- Жалпақ жапырақ — тегіс, түзу, күңгірт жасыл немесе сары-жасыл; бұралған — тығыз және жасыл; хош иісі — каштан немесе таза.
- Луннандағы жергілікті жалпақ шайды «лунцзин» деп атайды; бұл — Ганьсу шайы, Си Ху Лун Цзин (西湖龙井) емес.
11. Қызықты деректер
- 2023 жылғы очеркке сәйкес, Бикоуда рапс қаңтарда гүлдей бастайды, ал округтің суықтау уездерінде — тек сәуірдің соңында немесе мамырдың басында.
- 2019 жылғы хабарламаға сәйкес, Луннанда көк шайдан басқа қызыл шай мен престелген фучжуань (茯砖茶, fúzhuānchá) да игерілген.
12. Басқа солтүстік көк шайлармен салыстыру
- Луншэнь Ча (龙神茶) және Бикоу Лунцзин (碧口龙井): Корпуста сипатталған оңтүстік Ганьсу көк шайлары; Бикоу кенті Луннань Люйча аймағына кіреді.
- Ханьчжун Сянь Хао (汉中仙毫): Көршілес Шэньси провинциясының көк шайы.
- Цзыян Мао Цзянь (紫阳毛尖): Шэньсидегі Цзыян уезінің тарихи көк шайы.
- Жичжао Люй Ча (日照绿茶): Шаньдун көк шайы — қытай шай өндірісінің солтүстік-шығыс шеті, ал Луннань — солтүстік-батыс шеті.
Қорытынды:
Луннань Люйча — Ганьсудағы жалғыз шай бұрышының шайы: үш провинция түйіскен жердегі 13 болыс, 1400 м-ден төмен таулар, ұсақ жапырақты топтық сорт пен әкелінген клондар, каштан хош иісті жалпақ және бұралған жапырақ. Қорғау талаптарындағы технология тек схема түрінде берілген, бірақ аймақ сирек кездесетіндей егжей-тегжейлі сипатталған — ауылға, қауымдастыққа және аулаға дейін.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде