Яньсишань Баймаоцзянь (Yánxīshān báimáojiān, 沿溪山白毛尖) — Гуандун провинциясының солтүстігіндегі Шаогуань округіне қарасты Лэчан (乐昌市) қалалық уезінің Цзюфэншань (九峰山) тауларынан шығатын, пеште кептірілген көк шай. Атауы «Яньсишаньнан шыққан ақ түкті бүршік ұштары» дегенді білдіреді: мұндағы «ақ түк» — түкті бүршіктердің көрінісі, ақ шай класы емес. 2009 жылдан бастап бұл географиялық нұсқауы бар өнім; қорғау құжаты Лэчан Бай Мао Ча сортын және ыстық ауамен кептіруді талап етеді. Қорғалатын атау — «沿溪山白毛尖»: «乐昌白毛茶» сортының атауы CNIPA тізілімінде географиялық нұсқауы бар өнім ретінде көрсетілмеген. 2023 жылы «雾翔» маркасымен шығарылған шай «粤茶杯» провинциялық байқауында алтын жүлдеге ие болды.
1. Классификация және шығу тегі
- Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá), пеште кептірілген (烘青绿茶, hōngqīng lǜchá). Қорғау құжаты класты атамайды, бірақ көк шай технологиясын белгілейді: фиксация, ширату, ыстық ауамен екі рет кептіру, тотығусыз. 2023 жылғы байқауға көк шай ретінде ұсынылды («…绿茶»).
- Санаты: Гуандун көк шайы; географиялық нұсқауы бар өнім (2009). Қорғау туралы хабарлама Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасының (CNIPA) географиялық нұсқауы бар өнімдер тізілімінде тұр.
- Шығу тегі: Қытай, Гуандун провинциясы (广东, Guǎngdōng), Шаогуань қалалық округі (韶关, Sháoguān), Лэчан қалалық уезі (乐昌, Lèchāng). «Янчэн ваньбао» газеті Лэчанның негізгі шай өсіру аудандары ретінде Цинъюнь (庆云), Даюань (大源), Цзюфэн (九峰) кенттерін және Яньсишань жерін атайды.
- Қорғау аймағы: 2009 жылғы хабарлама бойынша — Лэчан қалалық уезі шегіндегі Цзюфэншань (九峰山脉) таулары. Хабарлама кенттер тізімін бермейді. Аймақ Яньсишань Баймаоцзянь шайына қатысты, ал Лэчан Бай Мао Ча сортынан жасалған барлық шайға емес: «Нунчаньпинь шичан чжоукань» журналының жазуынша, сорт Фуцзянь, Хунань, Цзянси, Сычуань және Аньхойға да әкелінген. Қорғау аймағын DB4402/T 01-2020 жергілікті стандарты да белгілейді; оның мәтіні табылған дереккөздерде жоқ.
- Географиялық координаттары: Шамамен 25° с. е. және 113° ш. б. — Лэчанның орны бойынша шамамен алынған.
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы:
- Лу Юй және Шаочжоу. «Янчэн ваньбао» газеті (2024) Лу Юйдің (陆羽) «Чай каноны» Линнань шай аймақтарының ішінде Шаочжоуды (韶州) атайтынын еске салады. Лэчандағы Сишиянь (西石岩) үңгіріндегі «枢室» жазуын жергілікті дереккөздер Лу Юйге телиді.
- Алым-салық. Сол газет Лэчан уезінің шежіресіне сілтеме жасап, Таң дәуірінен бастап бұл шай сарайға алым ретінде жіберілгенін жазады. Шежіренің өзін көрмедім; басқа растау табылмады.
- «Гуандун синьюй». Газет Цюй Дацзюньнің (屈大均) сөзін келтіреді: «乐昌有白毛茶，茶叶微有白毛，其味清凉» — Лэчанда ақ түкті шай бар, жапырағы сәл түкті, дәмі салқын.
- 1933. Анықтамалық сипаттама Лэчан уезінің 1933 жылғы редакциядағы шежіресін келтіреді: ақ түкті шай үлкен тауларда өседі, жапырағындағы ақ түкке байланысты аталған, «味清而香» — дәмі таза әрі хош иісті, ал ең жақсысы — Яошань тауларынан.
- 1993–2008. Анықтамалық сипаттама бойынша: 1993 — «雾翔» тауар белгісінің тіркелуі; 2004 — А класты «жасыл өнім» мәртебесі; 2003, 2005 және 2007 — Қытай шай қоғамының бүкілқытайлық «中茶杯» байқауындағы алғашқы жүлделер; 2008 — «Гуандун провинциясының танымал маркасы».
- 2009. Сапа қадағалау, инспекция және карантин бас басқармасы (AQSIQ) 2009 жылғы 11 маусымдағы № 60 хабарламасымен Яньсишань Баймаоцзяньды географиялық нұсқауы бар өнім ретінде қорғауға алды; хабарламаға қосымша сортты, учаскені, жинауды, технологияны және сапаны белгілейді. Дайын шайдың атауы қорғауға алынды; Лэчан Бай Мао Ча сорты қосымшада тек шикізат ретінде аталған.
- 2020. Шаогуань нарықтық қадағалау басқармасы (韶关市市场监督管理局) DB4402/T 01-2020 «地理标志产品 沿溪山白毛尖» жергілікті стандартын жүргізеді: 2020 жылғы 26 қарашада жарияланды, 2020 жылғы 26 желтоқсаннан бастап қолданылады, ұсынымдық. Әзірлеуші — Яньсишань шай фермасы (乐昌市沿溪山茶场有限公司). Жергілікті стандарттар тізіліміндегі сипаттама бойынша ол қорғау аймағын, отырғызу мен қайта өңдеуді, сапаны, тексеру әдістерін және таңбалауды белгілейді.
- Сәуір 2023. Гуандун ауылшаруашылық ғылымдары академиясындағы іс-шарада Лэчан «乐昌白毛茶» өңірлік жария брендінің атауы мен логотипін жариялады. «Наньфан+» басылымының 2023 жылғы 24 сәуірдегі есебінде Лэчан шай саласында бір географиялық нұсқауы бар өнім бар, ал Лэчанның өзін «沿溪山白毛尖» ерекше ауылшаруашылық өнімін басым өндіру провинциялық аймағы деп атайды. «乐昌白毛茶» мұнда — бренд атауы, қорғалатын атау емес.
- 2023. XV провинциялық «粤茶杯» шай сапасын іріктеу байқауында «雾翔沿溪山白毛尖绿茶» алтын жүлде алды.
- Атауы: «Яньсишань» (沿溪山) — «бұлақ бойындағы тау», жер атауы; «бай мао» (白毛) — ақ түк; «цзянь» (尖) — ұш, шет.
- Мәдени маңызы: «Янчэн ваньбао» шайды Шаогуаньның «визит карточкаларының» бірі деп атайды — Цюйцзян Локэн Ча және Жэньхуа Баймао Чамен бірге. «沿溪山» атауы Коммерция министрлігінің Ескі маркалар цифрлық музейінің (老字号) тарихи бөлімінде бар.
3. Ботаникалық сипаттама және шикізат
- Сорт / Культивар: Лэчан Бай Мао Ча (乐昌白毛茶) — қорғау құжатының сортқа қоятын жалғыз талабы. «Янчэн ваньбао» бұл сортты мемлекеттік деңгейдегі деп атайды. «Нунчаньпинь шичан чжоукань» журналы (2018) жазғандай, сортқа атауды 1940-жылдардың басында Сунь Ятсен университетінің ауылшаруашылық институтының профессоры қойған, ол Лэчандағы шайды зерттеп, оны бөтен сорттармен шатастырмау үшін атаған; 1965 жылы оны елдегі ең үздік 21 сорттың қатарына ұсынды, ал 1985 жылдың наурызында Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және балық шаруашылығы министрлігі оны қайтадан мемлекеттік деңгейдегі сорт деп таныды. Құжат бойынша көбейту — қалемшемен.
- Анықтамалық сипаттама бойынша бұта көрінісі: Өркендері жуан, жапырағы жасыл әрі тығыз, бүршіктері баяу ашылады және ұзақ уақыт нәзік күйінде қалады.
- Жинау стандарты: Құжат бойынша — бір ғана ашылып келе жатқан жапырағы бар бүршіктен үш осындай жапырағы бар бүршікке дейін; өркендер бүтін, жаңа, таза, сабақшасыз, жеміссіз және ескі жапырақсыз. Жоғары қарай шымшып үзеді; құжат өркендерді жұлып алуға және уыстап ұстауға тыйым салады.
- Жинау уақыты: Құжат бойынша — наурыз және сәуір.
4. Терруар және өсіру ерекшеліктері
Учаскеге қойылатын талаптар — қорғау құжатынан. Климат пен топырақ «Нунчаньпинь шичан чжоукань» журналында (2018) және анықтамалық сайттарда сипатталған; құжатта бұл сандар жоқ.
- Аймақ: Гуандунның солтүстігіндегі Цзюфэншань таулары, Наньлин жоталары жүйесі; батысында — Уцзян (武江) өзені.
- Өсу биіктігі: 400–800 м — қорғау құжатында да солай; тауларда, өнім сипаттамасы бойынша, 1000 м-ден биік 99 шың бар.
- Климат: Орташа жылдық температура 16,6 °C, жауын-шашын жылына 1596,5 мм, оның 80 % — наурыздан қыркүйекке дейінгі маусымда; салыстырмалы ылғалдылық 80 %; тәуліктік құбылма 10 °C-қа дейін; жылына 100-ден астам тұманды күн бар, ал көктемде тұман күн сайын дерлік.
- Өнім сипаттамасы бойынша топырақ: Қызыл және сары, органикалық қабаты шамамен 20 см, жалпы қалыңдығы шамамен 80 см, жоғарғы қабатында органикалық зат 3 %-дан жоғары, азот 0,1 %-дан жоғары, pH шамамен 5,1.
- Құжат бойынша учаске және агротехника: Еңістік 25°-тан тік емес, сары немесе қызыл топырақ, pH 4,5–6,5, қабаты 55 см-ден жұқа емес, органикалық зат 2,0 %-дан кем емес. Отырғызу — ақпанда немесе қарашада, гектарына бір қатарда 75 000-нан, екі қатарда 90 000-нан аспайтын бұта; жылына гектарына 2,5 т-дан кем емес органикалық тыңайтқыш.
5. Өндіріс технологиясы
Қорғау құжаты схема мен параметрлердің бір бөлігін белгілейді:
- Жаңа жапырақты жайып қою (摊放, tānfàng): Қабаты 15 см-ден қалың емес, 8–12 сағат, әр үш сағат сайын жеңіл араластыру.
- Фиксация (杀青, shāqīng): Үздіксіз жұмыс істейтін барабанды машинада.
- Ширату (揉捻, róuniǎn): Жеңіл, жолақ түзгенге дейін.
- Бірінші кептіру (毛火, máohuǒ): 115–125 °C температурада ыстық ауамен.
- Суыту және ылғалды теңестіру (摊凉回潮, tānliáng huícháo).
- Соңғы кептіру (足火, zúhuǒ): 90–100 °C температурада ыстық ауамен.
Қазанда емес, ыстық ауамен кептіреді — осыдан «烘青». Дайын шайдың ылғалдылық нормаларын құжат келтірмейді.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Қорғау құжаты бойынша:
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Толық, етті өркендер, жылтыр жасыл, түкпен жабылған (外形肥壮、色泽绿润、茸毫披露).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.
- Тұнба хош иісі: Балғын әрі қанық (清新馥郁).
- Дәмі: Балғын, сергек, тәтті қайтымды (鲜爽回甘).
- Тұнба түсі: Нәзік жасыл, ашық (嫩绿明亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Ерекше сортта — нәзік жасыл әрі ашық, біріншіде — жасыл әрі ашық, екіншіде — сары-жасыл.
Құжат бойынша сорттар:
| Сорт | Көрінісі мен дәмі |
|---|---|
| Ерекше (特级) | Нәзік жасыл, түкті; хош иісі таза, қанық, тұрақты; дәмі балғын; тұнбасы мен түбі нәзік жасыл, ашық |
| Бірінші (一级) | Жылтыр жасыл, түгі байқалады; тұрақты каштан хош иісі; дәмі балғын әрі жұмсақ |
| Екінші (二级) | Сары-жасыл; хош иісі таза; дәмі жұмсақ; тұнбасы мен түбі сары-жасыл |
7. Химиялық құрамы
Қорғау құжатының физика-химиялық талаптары:
| Көрсеткіш | Норма |
|---|---|
| Шай полифенолдары | 25–37 % |
| Катехиндер | 18–22 % |
| Кофеин | 3–5 % |
| Аминқышқылдары | 2 %-дан кем емес |
| Суда еритін экстрактивті заттар | 38 %-дан кем емес |
Нақты партиялардың құрамы туралы деректер табылған дереккөздерде жоқ.
8. Қайнату
Көк шай үшін кластық тәжірибе.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан — онда түкті жапырақ көрінеді — немесе ақ гайвань.
- Процесс:
- Ыдысты жылыту.
- Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
- Бірінші тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
- Су құйып толтыру.
- Екі-үш рет қайта құю.
9. Сақтау
Кластық тәжірибе. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ. Бір жыл ішінде ішіп бітірген дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Бағалар туралы деректер табылған дереккөздерде жоқ.
- Жалған өнімнен қалай аулақ болуға болады:
- Географиялық нұсқауы бар өнім белгісін іздеу. Ол «沿溪山白毛尖» атауына қатысты; белгіні пайдаланушылардың CNIPA тізілімінде 2026 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша осы өнім бойынша бір кәсіпорын тіркелген — 乐昌市沿溪山茶场有限公司.
- «乐昌白毛茶» деген жазу өз бетінше қорғау туралы айтпайды. CNIPA-ның географиялық нұсқауы бар өнімдер туралы хабарламалар базасында — 2005–2026 жылдар аралығында 537 құжат бар, және бұл атау оларда бір рет кездеседі — 2009 жылғы № 60 хабарламаға қосымшада сорт ретінде. CNIPA белгісін пайдаланушылар тізілімінде де ол жоқ. Бұл атаудың Ауыл шаруашылығы министрлігінің (AGI) географиялық нұсқауы бар ауылшаруашылық өнімдер тізілімінде немесе географиялық нұсқауы бар тауар белгісі ретінде тіркелгені туралы деректер табылған дереккөздерде жоқ.
- Шайдың Лэчан қалалық уезінің Цзюфэншань тауларынан екенін тексеру.
- Жапырақ — толық, жылтыр жасыл, түкті; тұнба — нәзік жасыл әрі ашық.
- Шаогуаньның басқа ақ түкті шайларымен шатастырмау: Жэньхуа Баймао Чаның өз географиялық нұсқауы бар (AQSIQ 2014 жылғы № 96 хабарламасы), ал «乐昌白毛茶» — сорт пен өңірлік брендтің атауы.
11. Қызықты фактілер
- «Янчэн ваньбао» қайталайтын аңыз бойынша, император Цяньлун (乾隆) Цзяннаньға сапарында күн сұғып ауырып, осы жердің ақ түкті шайының қою қайнатпасынан сауығып кеткен; жергілікті тұрғындар Яньсишань Баймаоцзяньды әзілдеп «император шайы» (皇帝茶) деп атайды. Бұл — аңыз, шайдың әсері туралы куәлік емес.
- 1933 жылғы шежіре, анықтамалық сипаттамадағы дәйексөз бойынша, ең жақсы деп Яошань тауларының шайын атаған.
- Газет атайтын географиялық нұсқауы бар Шаогуаньның үш шайының екеуі ақ түкті: Яньсишань Баймаоцзянь және Жэньхуа Баймао Ча.
- Шайды қорғау мен сорт атауын жергілікті дереккөздердің өзі де шатастырады: 2021 жылы «Шаогуань фабу» (韶关发布) арнасы «Наньфан+» платформасында географиялық нұсқауы бар өнім деп «乐昌白毛茶»-ның өзін атады. CNIPA тізілімі мұны растамайды: қорғалатын атау біреу ғана — «沿溪山白毛尖».
12. Басқа ақ түкті және гуандундық шайлармен салыстыру
- Лэчан Бай Мао Ча (乐昌白毛茶): Сол уездің сорты және Лэчанның өңірлік жария брендінің атауы — брендтің атауы мен логотипі 2023 жылдың сәуірінде жарияланды; бұл сорттан әрі көк, әрі қызыл шай жасайды. Яньсишань Баймаоцзяньды қорғау құжаты бойынша дәл осы сорттан жасайды, бірақ географиялық нұсқауы бар өнім ретінде «乐昌白毛茶» атауы CNIPA тізілімінде жоқ.
- Жэньхуа Баймао Ча (仁化白毛茶): Көрші Жэньхуа уезінің ақ түкті популяциясы; одан әрі көк, әрі қызыл шай жасайды.
- Жэньхуа Инь Хао (仁化银毫): Сол Жэньхуа уезінен шығатын пеште кептірілген көк шай.
- Синьдун Ча (新垌茶): Гуандунның оңтүстік-батысынан шығатын, соңғы кезеңде қазанда қуырылатын көк шай — пеште кептіруге қарама-қарсы.
Қорытынды:
Яньсишань Баймаоцзянь — Цзюфэншань тауларынан шығатын пеште кептірілген көк шай, онда, қорғау құжаты бойынша, бақтар 400–800 м биіктікте жатыр, ал тұман, өнім сипаттамасы бойынша, жылына жүз күннен астам тұрады. Одан толық түкті жапырақ, нәзік жасыл тұнба, тәтті қайтымды балғын дәм, ал бірінші сорттан — каштан хош иісін күтеді. Оның атауындағы «ақ» сөзі — бүршіктегі түк туралы, класс туралы емес. Және дәл осы атау қорғалады: «乐昌白毛茶» — шай жасалатын сорттың атауы, сол белгінің екінші атауы емес.
Дереккөздер
Стандарттар
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде