Bǐjià chá

ბი ძია ჩა (Bǐjià chá, 笔架茶; რაიონისა და ქალაქის ტექსტებში აგრეთვე 笔架山茶 — „ბიძიაშანის მთის ჩაი“) — ბიძიაშანის მთის (笔架山) ადგილობრივი ჩაი ტაიხეს დაბაში (太和镇), ცინსინის რაიონში (清新区), ცინიუანის ქალაქის ოლქში (清远市), გუანდუნის პროვინციაში. ტექნოლოგიით ეს არის მწვანე ჩაი, რომელსაც შემდეგ აძველებენ. ტრადიციული ხელობა, როგორც მას რაიონი აღწერს, არის ფიქსაცია რკინის ქვაბში შეწვით, ხელით გრეხა, ღია ცეცხლზე ფიჭვის შეშის კვამლში შებოლვა და ბამბუკის კალათაში ხის ნახშირზე გაშრობა; მზა ჩაის შემდეგ ინახავენ. მისი დამზადების ხელობა — „笔架茶制作工艺“ — 2018 წელს შეტანილია გუანდუნის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის პროვინციულ სიაში, ხოლო თავად 笔架茶 2017 წელს შეტანილია რეგიონული ბრენდების პროვინციულ ნუსხაში. დოკუმენტებში ხელობა ჩაწერილია ულუნგის პუნქტის ქვეშ, ხოლო ქალაქის გეგმა ჩაის „გვიანი ფერმენტაციის ჩაის“ უწოდებს, მაგრამ ტექნოლოგიის აღწერები ამ იარლიყებს არ ადასტურებს.

1. კლასიფიკაცია და წარმოშობა

• ტიპი: მწვანე ჩაი (绿茶, lǜchá) დავარგებით. კლასი განისაზღვრა ტექნოლოგიით, როგორც ამას მოითხოვს ჩაის კლასიფიკაციის ეროვნული სტანდარტი GB/T 30766-2014: ის ჩაის უპირველესად გადამუშავების წესით ყოფს. მწვანე ჩაის სტანდარტი განსაზღვრავს, როგორც ახალი ფოთლისგან დამზადებულ პროდუქტს, რომელმაც გაიარა ფიქსაცია (杀青, shāqīng), გრეხა (揉捻, róuniǎn) და გაშრობა. ასე აღწერენ ხელობას რაიონის პუბლიკაციები, რაიონის კულტურის ორგანოს ტექსტი და ერთ-ერთი მწარმოებელი: პირველი თერმული ეტაპია ფიქსაცია, შემდეგ გრეხა და გაშრობა. ეტაპი 做青 (zuòqīng), რომლის გარეშეც არ არსებობს ულუნგი, და სველი დაგროვება 渥堆 (wòduī), რომლის გარეშეც არ არსებობს მუქი ჩაი, არც ერთ ნაპოვნ აღწერაში არ არის. გაშრობის წესით ტრადიციული ჩაი უფრო ახლოსაა 烘青 (hōngqīng)-თან — GB/T 30766-2014-ის მიხედვით ეს ის მწვანე ჩაია, რომელსაც ძირითადად სითბოთი (烘) აშრობენ და არა ქვაბში ან ბარაბანში შეწვით. ბიძიაშანის მთის კოოპერატივის კორპორატიული სტანდარტი, სტანდარტების აგრეგატორის ბარათის მიხედვით, ასეც იწოდება — „绿茶（笔架茶）“, „მწვანე ჩაი (ბი ძია ჩა)“; მის ეტაპთა ნუსხაში ფიქსაციას წინ უსწრებს გახმობა (萎凋, wěidiāo), ხოლო 做青 არ არის. ერთ-ერთი მწარმოებლის სურსათის ლიცენზიაში, ოფიციალური საძიებო ინდექსის ფრაგმენტის მიხედვით, 笔架茶 ჩაწერილია მწვანე ჩაის განყოფილებაში.
• რატომ გვხვდება დოკუმენტებში სხვა კლასები: წყაროები განსხვავდებიან იარლიყებში და არა ტექნოლოგიის აღწერაში. პროვინციულ მემკვიდრეობის სიაში ხელობა შეტანილია ზოგად პუნქტთან „乌龙茶制作技艺“ — „ულუნგის დამზადების ტექნიკა“ დამატების სახით. 2013 წლის ქალაქის ჩაის დარგის განვითარების გეგმა, ოფიციალური საძიებო ინდექსის ფრაგმენტის მიხედვით (თავად დოკუმენტი არ გახსნილა), 笔架山茶-ს პუკენ ჩასთან ერთად უწოდებს „后发酵茶“ — „გვიანი ფერმენტაციის ჩაის“. ენციკლოპედია 360百科 გადმოსცემს დაუსახელებელი სპეციალისტის მოსაზრებას, რომელიც მთაზე 1960-იანი წლების დასაწყისში იმყოფებოდა, თითქოს 笔架茶 მიეკუთვნება 青茶-ს, ანუ ულუნგებს, და წერს, რომ წესი „ოდნავ ჰგავს“ წითელი ჩაის სიაოჭუნგის (小种红茶) დამზადებას. არც ერთი ეს წყარო არ აღწერს არც 做青-ს, არც 渥堆-ს, არც ფოთლის დაჟანგვას, ხოლო ტექნოლოგია იმავე 360百科-ის გადმოცემით იწყება რკინის ქვაბში ფიქსაციით. რატომ არის ხელობა მიერთებული სწორედ ულუნგის პუნქტთან, წყაროები არ განმარტავენ. ამას ვერ ხსნის მწვანე ჩაის ხელობის სიაში არყოფნა: პროვინციული ადგილობრივი მატიანეების პორტალის მონაცემებით, მწვანე ჩაის ხელობა 玉湖炒茶制作技艺 პროვინციულ სიაში ჯერ კიდევ 2012 წელს იყო შეტანილი. იყო თუ არა 2018 წლისთვის სიაში ზოგადი პუნქტი „绿茶制作技艺“, დადგენილი არ არის.
• კატეგორია: რაიონის ადგილობრივი „მთის ჩაი“ და არა ბუჩქის ჯიში და არც ერთი მწარმოებლის ბრენდი. ცინსინის ერთ-ერთი „რვა მთის ჩაიდან“ (八大山茶, bā dà shānchá), პუკენ ჩასთან (蒲坑茶) ერთად. რვავეს სრულ ნუსხას გუანდუნის გამოცემა „ნანფანგ+“ (南方+, 2022) გვაწვდის: 笔架茶、蒲坑茶、骆坑茶、石坎木古营茶、鱼坝风云茶、秦皇山茶、禾云飞鹅茶、石马大坑茶.
• წარმოშობა: ჩინეთი, გუანდუნის პროვინცია (广东, Guǎngdōng), ქალაქის ოლქი ცინიუანი (清远, Qīngyuǎn), რაიონი ცინსინი (清新, Qīngxīn), დაბა ტაიხე (太和, Tàihé), მთა ბიძიაშანი (笔架山, Bǐjià shān).
• წარმოების ძირითადი რაიონი: რაიონის ტექსტის მიხედვით ხელობის მემკვიდრეობის სიაში შეტანის შესახებ (2018), წარმოების ძირითადი რაიონი (主要产地) არის ბიძიაშანის სატყეო მეურნეობის (笔架林场, Bǐjià línchǎng) ექვსი სოფლის კომიტეტი: კენკოუ (坑口), კენვეი (坑尾), ჭუნგშანი (中山), გენჭუუანი (根竹园), სანკენტანი (三坑滩) და ტიენბიენი (田边). წყარო საუბრობს ძირითად და არა ერთადერთ რაიონზე; ოფიციალურად დამტკიცებული წარმოების ზონა ნაპოვნ წყაროებში არ არის. როგორ უკავშირდება სატყეო მეურნეობა ადმინისტრაციულად ტაიხეს დაბას, წყაროები არ განმარტავენ.
• არ არის ინდეს ჩაი: არც ერთი ნაპოვნი წყარო არ მიათვლის ბი ძია ჩას ინდეს (英德) — იმავე ოლქის სხვა საქალაქო მაზრას. „ნანფანგ+“ (2022) ცინიუანის ოლქს სამ ჩაის ზონად ყოფს: წითელი ჩაის ზონა ცენტრით ინდეში, მაღალმთის მწვანე ჩაის ზონა ჩრდილოეთით და ზონა საშუალო და წვრილფოთლიანი ჯიშების დავარგებული არომატით (陈香, chénxiāng), ძირითადად ცინსინის რაიონში.
• გეოგრაფიული კოორდინატები: ნაპოვნ წყაროებში არ არის მოცემული.
• სტანდარტები: ადგილობრივი სტანდარტების ეროვნულ ბაზაში 笔架茶-ზე და 笔架山-ზე ძიებამ ჩანაწერები არ მისცა. სტანდარტების აგრეგატორების ბარათების მიხედვით, არსებობს ჯგუფური სტანდარტი T/QYZL 9-2020 „清新笔架茶生产技术规程“ — „ცინსინ ბი ძია ჩას წარმოების ტექნიკური წესები“, გამოქვეყნებული 2020 წლის 12 აგვისტოს. ის მოიცავს ნაკვეთის შერჩევას, დარგვას, ნიადაგსა და სასუქებს, ბუჩქის ფორმირებას, მავნებლებისგან, დაავადებებისგან და სარეველებისგან დაცვას და კრეფას, ხოლო გადამუშავებას არ აწესრიგებს; აგრეგატორები განსხვავდებიან მისი გამომშვები ორგანიზაციის დასახელებაში. აგრეგატორის ბარათის მიხედვით, კოოპერატივმა 清远市清新区笔架山农业专业合作社 გამოსცა კორპორატიული სტანდარტი Q/BJS 0002 S-2021 „绿茶（笔架茶）“ 2021 წლის 1 აგვისტოს და აამოქმედა 1 სექტემბერს; გაუქმების თარიღად იგივე აგრეგატორი 2026 წლის 18 ოქტომბერს ასახელებს. ორივე სტანდარტის ტექსტები წაკითხულია მხოლოდ აგრეგატორების გადმოცემით. „ნანფანგ+“ (2022) წერს, რომ 笔架茶-ს და პუკენ ჩას „თანდათან ჩამოუყალიბდათ გადამუშავების ტექნიკური წესები“, მაგრამ დოკუმენტის სახელს არ ასახელებს.
• მემკვიდრეობა: გუანდუნის პროვინციის მთავრობის დადგენილებით 粤府函〔2018〕116号, 2018 წლის 12 მაისი, „笔架茶制作工艺“ შეტანილია არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის პროვინციულ სიაში — გაფართოების სიაში, რომელიც გამოცხადდა მე-7 პარტიასთან ერთად, როგორც დამატება პუნქტისა Ⅷ－74 „乌龙茶制作技艺“; განმცხადებელია ცინსინის რაიონი. თავად რაიონი ამას მეშვიდე პროვინციულ პარტიაში შეტანას უწოდებს. სტატუსი ეხება ხელობას და არა ჯიშს ან საქონელს.
• რეგიონული ბრენდი: 2017 წლის 15 ნოემბრის გადაწყვეტილებით 笔架茶 შეტანილია გუანდუნის „ცნობილი, განსაკუთრებული, ხარისხიანი და ახალი“ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების მეორე პროვინციულ ნუსხაში (广东省第二届名特优新农产品目录), როგორც ცინიუანის ოლქის რეგიონული საზოგადოებრივი ბრენდი, პოზიცია 283. ბრენდების ნუსხა არ არის სტანდარტი და არც გეოგრაფიული აღნიშვნა.
• გეოგრაფიული აღნიშვნა: დადგენილი არ არის: სავაჭრო ნიშნებისა და გეოგრაფიული აღნიშვნების რეესტრი არ შემოწმებულა.

2. ისტორია და კულტურული მნიშვნელობა

• ისტორია:
  • თანგის თქმულება. რაიონული ორგანოს პუბლიკაცია (2025) და პრესა იმეორებენ თქმულებას, თითქოს უკვე თანგის დინასტიის დროს (唐, Táng) ბიძიაშანის მთის ჩაი ზღვის გაღმა გადიოდა. დოკუმენტური დადასტურება ნაპოვნ წყაროებში არ არის: ეს თქმულებაა და არა მატიანე.
  • მინგი და ცინგი. იმავე ოლქის ცინჩენგის რაიონის საიტზე მხარეთმცოდნეობითი ნარკვევი წერს, რომ „მინგისა და ცინგის დროიდან“ 笔架茶 ცინიუანის სხვა განსაკუთრებულ პროდუქტებთან ერთად სახელი გაითქვა შანგკოს და სიაკოს სავაჭრო ქუჩების მეშვეობით (上下廓街). საიდან არის ეს ცნობები, ნარკვევი არ მიუთითებს.
  • 2017. რეგიონული ბრენდი პროვინციულ ნუსხაში, პოზიცია 283.
  • 2018. ხელობა — არამატერიალური მემკვიდრეობის პროვინციულ სიაში.
  • 2020–2021. აგრეგატორების ბარათების მიხედვით — ჯგუფური სტანდარტი მოყვანასა და კრეფაზე (2020) და ერთი კოოპერატივის კორპორატიული სტანდარტი „绿茶（笔架茶）“ (2021).
  • 2025. რაიონული კომპანიები 笔架茶-ს პუკენ ჩასთან ერთად აჩვენებდნენ „ცინსინის მთის ჩაის“ სტენდზე ჩინეთის (გუანჯოუს) ჩაის საერთაშორისო გამოფენის საგაზაფხულო და საშემოდგომო სეზონებზე. აგვისტოში, რაიონული „სულიერი ცივილიზაციის“ განყოფილების (文明办) რეპორტაჟის მიხედვით, ხელობის მატარებელმა საღამოს სკოლის მეცადინეობაზე განიხილა ტრადიციული ტექნოლოგიის „შვიდი ნაბიჯი“, ფირმენტული „კვამლის გემო“ (烟火味, yānhuǒwèi) და დავარგება (陈化, chénhuà); თავად შვიდი ნაბიჯი რეპორტაჟში არ ჩამოთვლილა.
• სახელი: 笔架 (bǐjià) — „ფუნჯების სადგამი“, 山 (shān) — მთა, 茶 (chá) — ჩაი. 笔架茶 — ბიძიაშანის მთის ჩაი, „ფუნჯების სადგამის მთის“ ჩაი; რატომ ჰქვია მთას ასე, შემოწმებულ წყაროებში არ არის ნათქვამი. რაიონისა და ქალაქის ტექსტებში გვხვდება სრული ფორმაც 笔架山茶. ხელობას მემკვიდრეობის სიებში ჰქვია „笔架茶制作工艺“, გვხვდება აგრეთვე „笔架茶制作技艺“ და „笔架茶制茶工艺“. ნაპოვნ წყაროებში ჩაის სახელი ლათინურით გვხვდება მხოლოდ სამეცნიერო სტატიების ინგლისურ სათაურებში — Bijia Tea და BiJia Tea, ტონების გარეშე; ტონიანი კითხვა Bǐjià chá — ლექსიკონურია.
• კულტურული მნიშვნელობა: ბი ძია ჩა — რაიონის ერთ-ერთი „რვა მთის ჩაიდან“, რომლებიც რაიონულმა მომარაგებისა და გასაღების საზოგადოებამ 2025 წელს ერთად წარადგინა ჩაის კულტურის პროვინციულ სეზონზე. სოფელ კენკოუში (坑口村), ტაიხეს დაბაში, „ნანფანგ+“-ის (2022) ცნობით, 笔架茶-ს ავითარებენ პროგრამით „ერთი სოფელი — ერთი პროდუქტი“ (一村一品, yī cūn yī pǐn) ადგილობრივი ჩაის კომპანიის ხელმძღვანელობით. დავარგებას რაიონი ღირებულებად მიიჩნევს: „რვა მთის ჩაიზე“ მთლიანობაში ის წერს, რომ რაც უფრო დიდხანს ინახება ჩაი, მით უფრო მაღალია მისი ღირებულება დასალევად.

3. ბოტანიკური აღწერა და ნედლეული

• ჯიში / კულტივარი: რეგისტრირებულ ჯიშს ნაპოვნი წყაროები არ ასახელებენ; რომელი ბუჩქი დევს ჩაის საფუძვლად, შემოწმებული ტექსტებით დადგენილი არ არის. აგრეგატორის გადმოცემით, კოოპერატივის კორპორატიული სტანდარტი ვრცელდება ბიძიაშანის მთის ადგილობრივი მაღალმთიანი ჩაის ფოთოლზე (本土茶, běntǔ chá) ან საშუალო და წვრილფოთლიან ბუჩქებზე. 2019 წლის სამეცნიერო სტატია ადარებს 笔架茶-ს ნერგების მიღებას ქსოვილოვანი კულტურით ჩვეულებრივ თესვასთან და კალმებთან.
• კრეფა: რაიონული ტელევიზიის რეპორტაჟის მიხედვით (2017), კრეფენ ადრეულ საგაზაფხულო ჩაის — ცინმინგის დღესასწაულამდე (明前, míngqián), როცა ფოთოლი „ნახევრად გაშლილია“ (半开面, bàn kāimiàn). კრეფის სხვა ვადებს წყაროები არ ასახელებენ.
• კრეფის სტანდარტი: ერთი კვირტი ორი ფოთლით — ასე წერენ რაიონული ტელევიზიის რეპორტაჟი (2017) და გაზეთი (2022) ერთ-ერთი კომპანიის დირექტორის სიტყვებიდან. რაიონის ერთ-ერთი მწარმოებელი უშვებს ერთ კვირტს ერთი ან ორი ფოთლით: ზედმეტად ნაზი ფოთოლი, მისი სიტყვებით, „არ იძლევა 笔架茶-ს გემოს“, ხოლო ზედმეტად უხეში ფოთოლი გემოს აფუჭებს. 2020 წლის ჯგუფური სტანდარტი მოიცავს კრეფის წესებს, მაგრამ მისი ტექსტი არ წაკითხულა.
• მოთხოვნები ნედლეულზე: სტილის მოთხოვნები წაკითხულ წყაროებში არ არის. ცნობილია ერთი კომპანიის პრაქტიკა: მისი დირექტორის სიტყვებით (2022), ფოთოლს მაშინვე გადაამუშავებენ, ღამით არ ტოვებენ — „ბაღიდან ფინჯანამდე არაუმეტეს 24 საათისა“, ხოლო ხუთი ძინიდან (斤, jīn) ახალი ფოთლიდან ჩვეულებრივ გამოდის ერთი ძინი საგაზაფხულო ჩაი. ეს ერთი კომპანიის პრაქტიკაა ერთ სეზონში და არა მოთხოვნა ბი ძია ჩას ნედლეულზე.

4. ტერუარი და მოყვანის თავისებურებები

• რეგიონი: მთა ბიძიაშანი ტაიხეს დაბაში, ცინსინის რაიონში. რაიონი მას ასახელებს ცინსინის სამ საქალაქო ბუნებრივ ნაკრძალს შორის (市级自然保护区), ხოლო პროვინციული კულტურისა და ტურიზმის დეპარტამენტი ბიძიაშანის მთის ტურისტულ ზონას დაბის რესურსებს შორის ასახელებს.
• მცენარეულობა: რაიონი (2018) წერს, რომ მთა მდიდარია მცენარეულობით და წყლით, ხოლო კალთები მთლიანად დაფარულია ფიჭვითა და ბამბუკით (漫山松竹, mànshān sōngzhú). ამით იგი ხსნის, რომ 笔架茶-ს პუკენ ჩაზე მეტად აქვს „ფიჭვისა და ბამბუკის“ ელფერი არომატში.
• მოყვანის სიმაღლე: ჩაის ბაღების სიმაღლეებს წყაროები არ იძლევიან. მთის მთავარი მწვერვალია ჰუაძიენი (花尖峰), ზღვის დონიდან დაახლოებით 740 მ, რაიონული ორგანოს რეპორტაჟის მიხედვით (2025).
• კლიმატი: მონაცემები ნაპოვნ წყაროებში არ არის.
• ნიადაგები: მონაცემები ნაპოვნ წყაროებში არ არის.

5. წარმოების ტექნოლოგია

გადამუშავების რეგიონული სტანდარტი არ არის ნაპოვნი: 2020 წლის ჯგუფური სტანდარტი აწესრიგებს მხოლოდ მოყვანას და კრეფას. ტრადიციული წესი ცნობილია რაიონის, ერთი მწარმოებლის და რაიონული ტელევიზიის მოკლე აღწერებით. რეჟიმებს, გარდა ჩაის ოსტატისა და მწარმოებლის რამდენიმე ციფრისა, წყაროები არ ასახელებენ, ხოლო ცალკეული ოპერაციების რიგითობა აღწერებში განსხვავდება. 2017 წლის მიმოხილვა, სადაც არის გადამუშავების განყოფილება, წაკითხულია მხოლოდ ანოტაციით.

ტრადიციული წესი:

1. კრეფა და გამოშრობა. ჩაის ოსტატის სიტყვებით რაიონული ტელევიზიის რეპორტაჟში (2017), მოკრეფილ ფოთოლს ჯერ აშრობენ ტენისგან (待水分晾干). ეტაპი 做青 — მექანიკური დამუშავება, რომლის დროსაც, GB/T 30766-2014-ის მიხედვით, ფოთლის კიდეები ზიანდება და ნაწილობრივ იჟანგება, — არც ერთ აღწერაში არ არის.
2. ფიქსაცია რკინის ქვაბში (铁镬炒青, tiěhuò chǎoqīng). ფოთოლს წვავენ რკინის ქვაბში, რათა შეაჩერონ მისი ფერმენტების მოქმედება. იგივე ჩაის ოსტატი ქვაბს „სამას გრადუსზე მეტზე“ ინახავს (300多度); საზომ ერთეულს რეპორტაჟი არ ასახელებს. მწარმოებელი წერს, რომ ფიქსაციის შემდეგ ფოთოლს აციებენ და მხოლოდ ამის შემდეგ გრეხენ.
3. ხელით გრეხა (手工揉捻, shǒugōng róuniǎn). ჩაის ოსტატის სიტყვებით, ფოთოლს ერთი მიმართულებით გრეხენ დაახლოებით 15 წუთი, სანამ არ შეიკვრება ძაფებად (条索, tiáosuǒ).
4. ფიჭვის კვამლით შებოლვა (松柴明火烟熏, sōngchái mínghuǒ yānxūn). ფოთოლს აჩერებენ ფიჭვის შეშის ღია ცეცხლზე, რათა კვამლი შეიწოვოს. ზუსტად როდის — წყაროები განსხვავდებიან: რაიონის ტექსტი ხელობის შესახებ (2018) შებოლვას ათავსებს ფიქსაციისა და პირველადი გრეხის შემდეგ, ხოლო რაიონული ტელევიზია — ქვაბში შეწვის დროს, ფოთლის სწრაფი მორევისას. მწარმოებელი წერს, რომ ფიჭვის ცეცხლზე შებოლვისას ფოთოლს ყოველ 10 წუთში აბრუნებენ.
5. გაშრობა ნახშირზე ბამბუკის კალათაში (竹箩炭火焙干, zhúluó tànhuǒ bèigān). ჩაის ოსტატის სიტყვებით, დაახლოებით ერთი საათი, მორევით ყოველ 10 წუთში, სანამ ფოთოლი არ გახდება მოლურჯო-შავი (乌黑, wūhēi). მწარმოებელი მზა პირველადი ჩაის ფერს აღწერს, როგორც „რუხი-შავი სიმწვანით“ (灰黑色带青).
6. შენახვა (藏茶, cángchá). რაიონი შენახვას ასახელებს ხელობის ეტაპებს შორის, ხოლო 2025 წლის რეპორტაჟში ხელობის მატარებელი საუბრობს დავარგებაზე (陈化). მწარმოებელი წერს, რომ პირველად ჩაის (毛茶, máochá) მაშინვე არ სვამენ და ტომრებში ორ-სამ წელს ინახავენ; ჩაის ოსტატი ურჩევს დაახლოებით სამ წელს; 360百科 ასახელებს ერთ-ორ წელს. ერთიან ვადას წყაროები არ იძლევიან.

კორპორატიული სტანდარტი. აგრეგატორის გადმოცემით, სტანდარტი Q/BJS 0002 S-2021, ბიძიაშანის მთის კოოპერატივისა, აღწერს „მწვანე ჩაის (笔架茶)“ დამზადებას გახმობით (萎凋), ფიქსაციით, გრეხით, კოშტების დაშლით (解块, jiěkuài), პირველადი შეწვით (初次炒干, chūcì chǎogān), გაშრობით (烘干, hōnggān) და, საჭიროების შემთხვევაში, დახვეწით (精制, jīngzhì). რეჟიმები გადმოცემაში არ არის, კვამლით შებოლვა და დავარგება ეტაპების ნუსხაშიც არ არის. ეს ერთი კოოპერატივის ნორმაა და არა სტილის განსაზღვრება.

რატომ არ ხდის დავარგება ჩაის მუქ ჩაის. GB/T 30766-2014 განსაზღვრავს მუქ ჩაის სველი დაგროვებით (渥堆) — ფოთლის გუნდად შენახვით გარკვეულ ტემპერატურასა და ტენიანობაზე, რომლის დროსაც მისი შედგენილობა ნელა იცვლება. ბი ძია ჩას შენახვის აღწერებში არ არის არც გუნდები და არც დატენიანება: მზა მშრალ ჩაის ტომრებში ინახავენ. ამიტომ დავარგებული ბი ძია ჩა ტექნოლოგიით მწვანედ რჩება, მიუხედავად იმისა, რომ 2013 წლის ქალაქის გეგმა მას „გვიანი ფერმენტაციის ჩაის“ უწოდებს.

6. ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები

სტანდარტული დეგუსტაცია ნაპოვნ წყაროებში არ არის. ქვემოთ — ხარისხის ტრადიციული ფორმულა, რომელიც ტექსტიდან ტექსტში გადადის (რაიონის ტექსტი ხელობის შესახებ 2018 წლის, რაიონული ორგანოს რეპორტაჟი 2025 წლის), და სარეკლამო აღწერები. ეს აღწერებია და არა გაზომვების შედეგები; ვისი შეფასებაა, მითითებულია თითოეულ პუნქტში.

• მშრალი ფოთლის გარეგნობა: რაიონის ფორმულით — მჭიდროდ დაგრეხილი ძაფები (条索紧结, tiáosuǒ jǐnjié), ფერი მუქი, ზეთოვანი, სიმწვანით (乌润带青, wūrùn dài qīng). მწარმოებელი პირველადი ჩაის ფერს აღწერს, როგორც რუხი-შავი სიმწვანით, ჩაის ოსტატი — როგორც მოლურჯო-შავი.
• მშრალი ფოთლის არომატი: ცალკე აღწერები არ არის. ჩაის ოსტატის სიტყვებით, ახალ ჩაის აქვს კვამლის სუნი, რომელიც რამდენიმე თვეში თითქმის ქრება.
• ნაყენის არომატი: რაიონის ფორმულით — სუფთა, ხანგრძლივი და მდგრადი (香气清长持久, xiāngqì qīngcháng chíjiǔ). რაიონი წერს, რომ 笔架茶-ს პუკენ ჩაზე მეტად აქვს „ფიჭვისა და ბამბუკის“ ელფერი არომატში. 2025 წლის რეპორტაჟი ხელობის მატარებელთან მეცადინეობის შესახებ „კვამლის გემოს“ (烟火味) ხელობის ფირმენტულ ნიშანს უწოდებს.
• გემო: რაიონის ფორმულით — გამაგრილებელი და გლუვი, სიტკბოთი (滋味爽口而滑，带甜甘味); ათი ჩასხმის შემდეგაც სიტკბო რჩება (冲泡上十次，甘味犹存). ერთ-ერთი კომპანიის დირექტორი (2023) გემოს გამაგრილებელს და გლუვს უწოდებს, ხოლო რაიონული საიტის რეპორტაჟი 2025 წლის გამოფენის შესახებ — სქელს, ტკბილი გემოს დაბრუნებით (醇厚回甘, chúnhòu huígān).
• ნაყენის ფერი: რაიონის ფორმულით — მურა-წითელი, გამჭვირვალე და ნათელი (棕红透亮, zōnghóng tòuliàng); კომპანიის დირექტორი — „მურა-წითელი, არა მღვრიე“. მწვანე ჩაის უმრავლესობისთვის ასეთი ფერი არადამახასიათებელია; დაკავშირებულია თუ არა იგი შებოლვასთან და დავარგებასთან, წყაროები არ განმარტავენ.
• ჩაის ფსკერი (მოხარშული ფოთოლი): რაიონის ფორმულით — თანაბარი (叶底匀整, yèdǐ yúnzhěng). სხვა აღწერები არ არის.

7. ქიმიური შედგენილობა

ფიზიკურ-ქიმიური მონაცემები ბი ძია ჩაზე — პოლიფენოლები, ამინომჟავები, კოფეინი — წაკითხულ წყაროებში არ არის. ცნობილია სამი სამეცნიერო ნაშრომი, წაკითხული მხოლოდ ანოტაციებით:

• პიგმენტები (2010). სტატია ჟურნალში „食品研究与开发“ გამოაქვს „清远笔架茶“-დან პიგმენტებს გაცხელებით და ორგანული გამხსნელებით, განსაზღვრავს მათ და სწავლობს მდგრადობას. ამ ნაშრომის ციფრები აქ არ არის: სრული ტექსტი არ წაკითხულა.
• მიმოხილვა (2017). „清远笔架茶发展综述“ ჟურნალში „广东茶业“ მოიცავს ისტორიას, მოყვანის წესებს, გადამუშავებას, ხარისხის თავისებურებებს, დარგის მდგომარეობას და კვლევებს.
• გამრავლება (2019). სტატია ცინიუანის პოლიტექნიკური კოლეჯის ჟურნალში (清远职业技术学院学报) ადარებს ნერგების მიღებას ქსოვილოვანი კულტურით ჩვეულებრივ თესვასთან და კალმებთან.

როგორც მწვანე ჩაის უმრავლესობისთვის, მთავარ ხსნად ნივთიერებებს შორის ჩვეულებრივ ასახელებენ კატექინებს, ამინომჟავებს, მათ შორის L-თეანინს, და კოფეინს. როგორ ცვლის მათ ბი ძია ჩაში შებოლვა და მრავალწლიანი დავარგება, ნაპოვნ წყაროებში არ არის გაზომილი.

8. სასარგებლო თვისებები

შემოწმებული მონაცემები სწორედ ამ ჩაის მოქმედებაზე არ არსებობს: ნაპოვნი სამეცნიერო ნაშრომები ეხება პიგმენტებს, ბუჩქის გამრავლებას და დარგის განვითარებას და არა ჩაის მოქმედებას ორგანიზმზე. ადგილობრივი ტექსტები ტრადიციით ხარისხის ფორმულას უმატებენ ხალხურ წარმოდგენებს ჩაის სამკურნალო მოქმედებაზე; ეს აღწერის ფორმულებია და არა დადგენილი თვისებები, და ენციკლოპედია მათ არ იმეორებს. საერთო წარმოდგენები მწვანე ჩაის სარგებლიანობაზე დავარგებულ შებოლილ ბი ძია ჩაზე არ არის შემოწმებული და აქ არ არის მოყვანილი.

9. მოხარშვა

მონაცემები სწორედ ბი ძია ჩას მოხარშვაზე ნაპოვნ წყაროებში არ არის; ცნობილია მხოლოდ, რომ, რაიონის ტრადიციული ფორმულით, სიტკბო ათი ჩასხმის შემდეგაც რჩება. ქვემოთ — პრაქტიკა, როგორც ჩინური მწვანე ჩაის უმრავლესობისთვის. დავარგებული შებოლილი ჩაისთვის იგი არ არის შემოწმებული, ხოლო ადგილობრივი მოხარშვის ხერხები უცნობია.

• წყლის ტემპერატურა: 80–85 °C, როგორც მწვანე ჩაის უმრავლესობისთვის.
• ჩაის რაოდენობა: დაახლოებით 3 გ 150 მლ-ზე.
• ჭურჭელი: გაივანი (盖碗, gàiwǎn) ან მინის ჭიქა.
• პროცესი:
  1. გაათბეთ ჭურჭელი ცხელი წყლით.
  2. ჩაყარეთ ჩაი.
  3. გარეცხვა ახალ მწვანე ჩაის ჩვეულებრივ არ სჭირდება; სჭირდება თუ არა იგი დავარგებულ ბი ძია ჩას, წყაროები არ ამბობენ.
  4. პირველი ნაყენი — 30–60 წამი.
  5. გადაასხით ნაყენი მთლიანად და ჩაასხით ჭიქებში.
  6. გაიმეორეთ ჩასხმები, თანდათან გაზარდეთ დაყოვნება; შემოწმებული მონაცემები იმის შესახებ, რამდენ ჩასხმას გაუძლებს ჩაი, არ არის — რაიონის ფორმულა მხოლოდ სიტკბოს გვპირდება მეათე ჩასხმის შემდეგაც.

10. შენახვა

დავარგება ტრადიციის ნაწილია (იხ. განყოფილება 5): პირველად ჩაის, მწარმოებლის სიტყვებით, ტომრებში ორ-სამ წელს ინახავენ, სხვა წყაროებით — ერთიდან სამ წლამდე. დავარგების პირობებს — ტემპერატურას, ტენიანობას, ჭურჭელს, გარდა ტომრებისა, — წყაროები არ აღწერენ. ჩვეულებრივი რჩევა ახალი მწვანე ჩაისთვის — ჰერმეტული შეფუთვა და მაცივარი 0–5 °C-ზე — გათვლილია სიახლის შენარჩუნებაზე და ჩაიზე, რომელსაც განზრახ აძველებენ, პირდაპირ არ გადადის. როგორ შეინახოთ უკვე დავარგებული ჩაი, წყაროები არ ამბობენ; როგორც ნებისმიერი ჩაი, ის უნდა დავიცვათ ტენისგან, სინათლისგან და უცხო სუნისგან.

11. ფასი და ყალბი პროდუქტი

ფასები ნაპოვნ წყაროებში არ არის. ყალბი პროდუქტის ამოცნობის ხერხებს წყაროები არ აღწერენ; ქვემოთ — რისი გადამოწმებაც შეიძლება ცნობილ ფაქტებთან.

• როგორ ავიცილოთ თავიდან ყალბი პროდუქტი:
  • შეამოწმეთ წარმოშობა: მთა ბიძიაშანი, დაბა ტაიხე, ცინსინის რაიონი, ცინიუანის ოლქი, გუანდუნის პროვინცია. ამავე სახელწოდების მთები 笔架山 არსებობს სხვა პროვინციებშიც — მაგალითად, ფუძიენის პროვინციის ლოიუანის მაზრაში, — და ბი ძია ჩასთან კავშირი არ აქვთ.
  • არ აურიოთ ინდეს ჩაებში: ეს იმავე ოლქის სხვა საქალაქო მაზრაა და ბი ძია ჩა მას არ მიეკუთვნება.
  • რეგიონული ბრენდი არ ჩათვალოთ გარანტიად: პროვინციული ნუსხის პოზიცია 283 არ არის სტანდარტი და არც გეოგრაფიული აღნიშვნა, ხოლო ბი ძია ჩას აღნიშვნის სტატუსი დადგენილი არ არის.
  • დააზუსტეთ წესი: ტრადიციულ ჩაის ფიჭვის კვამლით აბოლებენ და აძველებენ, ხოლო კორპორატიული სტანდარტის ეტაპთა ნუსხაში, როგორც მას აგრეგატორი გადმოსცემს, არც შებოლვაა და არც დავარგება. სახელი ერთია, წესები სხვადასხვა.
  • ფრთხილად მოეკიდეთ გამოცხადებულ დავარგებას: მყიდველისთვის ხელმისაწვდომ გზას მისი ვადის შესამოწმებლად წყაროები არ ასახელებენ.

12. საინტერესო ფაქტები

• ტექნოლოგიით მწვანე ჩაის ხელობა პროვინციულ მემკვიდრეობის სიაში შეტანილია ზოგადი პუნქტის „ულუნგის დამზადების ტექნიკა“ ქვეშ; რატომ, წყაროები არ განმარტავენ.
• არომატის ფიჭვისა და ბამბუკის ნოტას რაიონი ხსნის იმით, რომ ბიძიაშანის მთის კალთები მთლიანად დაფარულია ფიჭვითა და ბამბუკით.
• ახალ ჩაის, ჩაის ოსტატის სიტყვებით, აქვს კვამლის სუნი, რომელიც რამდენიმე თვეში თითქმის ქრება, ხოლო პირველად ჩაის, მწარმოებლის სიტყვებით, საერთოდ არ სვამენ მაშინვე.
• ნაპოვნ წყაროებში ლათინური Bijia, ტონების გარეშე, გვხვდება მხოლოდ ჩაის შესახებ სამეცნიერო სტატიების ინგლისურ სათაურებში; სახელის ტონიანი კითხვა ლექსიკონურია.
• მთა-„ფუნჯების სადგამი“ — 笔架山 — ტოპონიმი არ არის ერთადერთი: ამავე სახელწოდების მთები არსებობს ჩინეთის სხვა პროვინციებშიც.

13. შედარება მსგავს ჩაებთან

• პუკენ ჩა (蒲坑茶): იმავე რაიონის მეზობელი „მთის ჩაი“ სხვა დაბიდან — შიტანიდან (石潭); მემკვიდრეობის სიებში და ბრენდების ნუსხაში ორ ჩაის ცალკე პოზიციები აქვს. ენციკლოპედიაში პუკენ ჩა აღწერილია, როგორც მუქი ჩაი: 2026 წლის სამეცნიერო სტატია მასში ასახელებს ორთქლით ფიქსაციას და სველ დაგროვებას, ხოლო ბი ძია ჩაში დაგროვება არც ერთ აღწერაში არ არის. მაგრამ პუკენ ჩას აღწერები განსხვავდება, ზოგიერთში — ფიქსაცია ქვაბში და გაშრობა ფიჭვის შეშაზე, როგორც ბი ძია ჩაში, ამიტომ რამდენად განსხვავდება ტექნოლოგიები რეალურად, წყაროები ცალსახად არ აჩვენებენ. საერთო ნიშნები — ფიჭვის კვამლი და დავარგება; რაიონი წერს, რომ ბი ძია ჩას მეტად აქვს „ფიჭვისა და ბამბუკის“ არომატი.
• ჭენგ შან სიაო ჭუნგი (正山小种): წითელი ჩაი, რომელსაც ფიჭვის კვამლზე აშრობენ. 360百科 წერს, რომ 笔架茶-ს წესი „ოდნავ ჰგავს“ სიაოჭუნგის დამზადებას, მაგრამ წითელ ჩაის აჟანგებენ, ხოლო ბი ძია ჩაში პირველი თერმული ეტაპია ფიქსაცია.
• ულუნგი (乌龙): ზოგადი პუნქტის „ულუნგის დამზადების ტექნიკა“ ქვეშ ხელობა შეტანილია პროვინციულ მემკვიდრეობის სიაში, მაგრამ ეტაპი 做青, რომლითაც სტანდარტი ულუნგს განსაზღვრავს, ბი ძია ჩას აღწერებში არ არის.
• ჰეი ჩა (黑茶): 2013 წლის ქალაქის გეგმა 笔架山茶-ს „გვიანი ფერმენტაციის ჩაის“ უწოდებს, მაგრამ სველი დაგროვება, რომლითაც სტანდარტი მუქ ჩაის განსაზღვრავს, ბი ძია ჩაში არ არის აღწერილი.
• კეძია ჩაო ლიუი (客家炒绿) და სინი ჰე ლო ლიუ ჩა (信宜合箩绿茶): სხვა გუანდუნური მწვანე ჩაები, რომლებსაც, ენციკლოპედიის სტატიების მიხედვით, ასევე აძველებენ. ეს პრაქტიკის მსგავსებაა და არა ნათესაობა.
• ინ დე ჰუნ ჩა (英德红茶) და ინდე ლიუ ჩა (英德绿茶): ინდეს საქალაქო მაზრის წითელი და მწვანე ჩაი, იმავე ცინიუანის ოლქისა.

დასკვნა:

ბი ძია ჩა — ბიძიაშანის მთის ადგილობრივი ჩაი ცინსინის რაიონში, რომლის ხელობაც 2018 წლიდან შედის გუანდუნის პროვინციულ მემკვიდრეობის სიაში, ხოლო სახელი 2017 წელს შეტანილია რეგიონული ბრენდების პროვინციულ ნუსხაში. ტექნოლოგიით ეს მწვანე ჩაია: ტრადიციულ წესში ფოთოლს რკინის ქვაბში აფიქსირებენ, ხელით გრეხენ, ფიჭვის კვამლით აბოლებენ, ნახშირზე ბამბუკის კალათაში აშრობენ და წლების განმავლობაში აძველებენ. იარლიყები „ულუნგი“ და „გვიანი ფერმენტაციის ჩაი“ დოკუმენტებში არსებობს, მაგრამ ტექნოლოგიის აღწერებით ისინი არ არის გამყარებული.

მათთვის, ვინც მწვანე ჩაის ახალი საგაზაფხულო კრეფით იცნობს, ბი ძია ჩა უჩვეულო შეხამებაა: ფიჭვის კვამლი, მრავალწლიანი შენახვა და სიტკბო, რომელსაც ადგილობრივი ფორმულა მეათე ჩასხმის შემდეგაც გვპირდება. ბევრი რამ ჯერ კიდევ ღიაა: 2017 წლის მიმოხილვის სრული ტექსტი, ხელობის „შვიდი ნაბიჯი“, სტანდარტების ტექსტები, ბუჩქი, რომლისგანაც ჩაის ამზადებენ, და გემო სტანდარტული დეგუსტაციით და არა ტრადიციული ფორმულით.

წყაროები

სტანდარტები

• GB/T 30766-2014
• T/QYZL 9-2020

დოკუმენტები და პუბლიკაციები

1. 广东省人民政府关于批准并公布广东省第七批省级非物质文化遗产代表性项目名录的通知（粤府函〔2018〕116号） — 广东省人民政府 (gd.gov.cn, 政府信息公开)
2. 关于清远市清新区2018年国民经济和社会发展计划执行情况与2019年计划草案的报告 — 清新区人民政府门户网站; 文章来源：清新区发展和改革局
3. 2021年清新区国民经济和社会发展统计公报 — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
4. 清新区文化广电旅游体育局2021年工作总结及2022年工作计划 — 清新区文化广电旅游体育局
5. 清远市清新区太和镇获评广东省文化和旅游特色镇 — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
6. 清新“归雁”与秋天的约会！——“齐访科创企业，共览灵秀清新” — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
7. 清新区供销合作社亮相省茶文化交流季 — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
8. 清新区组织区内茶企参加2025年春季中国（广州）国际茶业博览会 — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
9. 清新山茶”亮相2025年秋季中国（广州）国际茶业博览会 | 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网) — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
10. 清新区市场监管局召开太和镇特色产品品牌建设推进会 — 清新区人民政府门户网站 (文章来源：本网)
11. 资源物产 — 清新区人民政府门户网站 (来源：本网)
12. 关于公布广东省第二届名特优新农产品名单的决定 — 附件1：广东省第二届名特优新农产品目录—— 区域公用品牌（316个） — 广东省农业农村厅网站; 广东省名特优新农产品评选委员会 (2017年11月15日); 来源：市场信息处
13. 广东省农业农村厅关于广东省十四届人大一次会议第1850号代表建议答复的函 — 广东省农业农村厅
14. “镇镇有声”清远太和站：探古龙飞瀑，宿依山静居，尝“太和三宝”——解锁清远太和镇的N种玩法！ — 广东省文化和旅游厅 (来源：本网)
15. 龙腾福地上下廓街 — 清城区人民政府 (来源：平台管理)
16. 清远市清新区太和镇：不负“绿水青山” 自有“金山银山” — 广东省文化和旅游厅 (来源：本网)
17. 从田间到云端，这群大学生让乡村“活”起来了 — 清新区人民政府门户网站; 文章来源：清新区太和镇
18. 清远市人民政府办公室关于印发清远市加快茶叶产业发展实施方案的通知 — 清远市人民政府办公室
19. 清远市人民政府关于批准并公布清远市第六批市级非物质文化遗产代表性项目的通知 — 清远市人民政府 (市政府办公室)
20. 清远市食品生产许可信息公告（2021年12月） — 清远市市场监督管理局
21. 清远市农业局办公室转发广东省农业厅办公室关于开展百年名茶材料征集工作的通知 — 清远市农业局
22. 笔架山度假村 — 清远市政府网
23. 关于2023年度省级非物质文化遗产代表性项目保护单位评估工作初评结果的公示 — 清远市文化广电旅游体育局
24. 2022南国书香节之“清远非遗展”活动圆满结束 — 清远市人民政府门户网站 (本网)
25. 2013年工作总结及2014年工作设想 — 清新区文化广电新闻出版局
26. 清远市清新区广电新闻出版局2017工作落实计划 — 清新区文化广电新闻出版局
27. 清远市清新区农业农村局关于印发《2019年清远市清新区茶叶种植奖补实施方案》的通知 — 清新区农业农村局
28. 清城区飞来峡镇2014年上半年工作总结和下半年工作计划 — 清城区人民政府; 来源：清城区飞来峡镇
29. 全国标准信息公共服务平台 — 国家市场监督管理总局国家标准技术审评中心
30. 沙河鸟笼和笔架茶入选升级非遗项目，为清新手工艺点赞！ — 清新发布
31. 清远八大山茶在清新！趁着清明赶紧沏上一壶慢慢品吧~ — 清新发布
32. 谷雨|喝一碗笔架茶，与春天告别 — 敬业茗茶 (清远市敬业茗茶有限公司, WeChat)
33. 沉浸式品省级非遗笔架茶，Get“满FUN夜校” — 清远文明网 (广东省清远市精神文明建设委员会办公室)
34. 清远笔架茶发展综述 — 《广东茶业》 (CNKI)
35. 清远笔架茶植物组织培养育种与常规育种方式的比较 — 《清远职业技术学院学报》 2019(02)
36. 清远笔架茶植物组织培养育种与常规育种方式的比较 — 《清远职业技术学院学报》 2019(02)
37. 笔架茶色素的提取、鉴定及稳定性研究 — 《食品研究与开发》 2010(10)
38. 笔架茶色素的提取、鉴定及稳定性研究 — 《食品研究与开发》 2010(10)
39. GB/T 30766—2014 茶叶分类 — 国家质量监督检验检疫总局, 国家标准化管理委员会
40. 风味揭阳 | 玉湖，这座宝藏藏不住了 — 广东省情网 (dfz.gd.gov.cn)
41. 广东财贸职业学院首届校园饮茶日活动圆满落幕 — 广东省教育厅网站; 资料来源：广东财贸职业学院
42. 好茶出“清新”，振兴路上茶飘香 (南方Plus, 2022-04-22) — 南方报业传媒集团 南方+
43. 春茶开采正当时 首批明前茶上市 — 南方农村报
44. 生活里的非遗——广东美食里的非遗技艺 — 广东省方志馆 (dfz.gd.gov.cn)
45. 十年笔架茶，制茶工艺还拟申请为市级非遗项目 — 清新TV
46. 原来清新有3项省级非遗项目，第一项你就肯定见过！ — 清新TV
47. Q/BJS 0002 S-2021 绿茶（笔架茶） — 食品伙伴网 (foodmate.net)
48. T/QYZL 9-2020 清新笔架茶生产技术规程 — 文档网 (wendang.net)
49. T/QYZL 9-2020 清新笔架茶生产技术规程 — 规范网 (guifan.net)
50. 笔架茶 — 360百科 — 360百科 (baike.so.com)
51. 清远笔架茶无性系良种繁育技术 (廖侦成, 穆小婷, 张新才, 莫邦益)
52. 团体标准《清新笔架茶生产技术规程》编制说明 (book118)
53. 这里的茶被英国王室列为御用茶，还被苏东坡盛赞…… — 广东农业农村

სრული სია — გვერდზე „წყაროები“