Měngkù dàyèzhǒng chá

Мэнку Даечжун Ча (Měngkù dàyèzhǒng chá, 勐库大叶种茶) — «чай буйналістага сорту Мэнку» з Шуанцзян-Лаху-Ва-Булан-Дайскага аўтаномнага павета (双江拉祜族佤族布朗族傣族自治县) гарадской акругі Ліньцан, правінцыя Юньнань. Назва называе не прадукт, а сыравіну: Мэнку буйналісты — дрэвападобны сорт, які ў 1984 годзе ўвайшоў у першы спіс дзяржаўных сартоў чаю Кітая і які кітайскія чаязнаўцы называюць узорам юньнаньскага буйналістага чаю. Патрабаванні да аховы назвы апісваюць выгляд і тэхналогію адразу чатырох прадуктаў — сонечнай сыравіны, зялёнага чаю, чырвонага чаю і пуэру, — таму гэта парасон над сыравінай, а не адзін чай. Назва ахоўваецца двойчы: як сельскагаспадарчае геаграфічнае ўказанне Міністэрства сельскай гаспадаркі (2015) і як прадукт з геаграфічным указаннем паводле аб’яўлення CNIPA № 646 (2025).

1. Класіфікацыя і Паходжанне

• Тып: Не замацаваны за адным класам. Патрабаванні да аховы называюць чатыры прадукты з гэтага ліста: сонечная сыравіна (晒青毛茶, shàiqīng máochá), зялёны чай (绿茶, lǜchá), чырвоны чай (红茶, hóngchá) і прасаваны пуэр (普洱茶, pǔ’ěrchá).
• Катэгорыя: Чай дзяржаўнага сорту; сельскагаспадарчае геаграфічнае ўказанне (AGI01772, 2015) і прадукт з геаграфічным указаннем CNIPA (2025).
• Паходжанне: Кітай, правінцыя Юньнань (云南, Yúnnán), гарадская акруга Ліньцан (临沧, Líncāng), Шуанцзян-Лаху-Ва-Булан-Дайскі аўтаномны павет (双江, Shuāngjiāng). Выток сорту — пасёлак Мэнку (勐库镇, Měngkù Zhèn) і вёска Бін Дао (冰岛, Bīngdǎo).
• Юрыдычная зона: Увесь павет Шуанцзян — шэсць валасцей і пасёлкаў: Давэнь (大文), Манно (忙糯), Банбін (邦丙), Шахэ (沙河), Мэнмэн (勐勐) і Мэнку (勐库), — і дзве гаспадаркі: упраўленне па справах хуацяо Мэнку (勐库华侨管理区) і камітэт кіравання дзяржгаса Шуанцзян (双江农场管理委员会). Зона акрэслена па вытворчых адзінках, а не толькі па адміністрацыйнай сетцы.
• Геаграфічныя каардынаты: Зона — 99°35′–100°09′ у. д., 23°11′–23°48′ пн. ш.; пасёлак Мэнку — каля 23,6° пн. ш. і 99,9° у. д.

2. Гісторыя і Культурнае Значэнне

• Гісторыя:
  • Паданне пра дзвесце насенін. Мясцовая гісторыя, пераказаная часопісам «Пуэр», кажа: у 1485 годзе, пры мінскім імператары Чэнхуа (成化), жыхар Бін Дао па імені Лі Сань хадзіў гандляваць у Сішуанбаньну; другім разам яго і яшчэ чатырох паслалі туды па насенне. Яны прынеслі больш за дзвесце насенін, і ў Бін Дао прыжылося больш за сто пяцьдзясят кустоў. Іншае даведачнае апісанне датуе завоз 1484 годам і называе крыніцай насення М’янму. Разыходжанне я не вырашыў; гэта мясцовая гісторыя, а не дакумент. Той жа часопіс адзначае, што ў версіі ёсць апаненты і што агульнапрынятага адказу пра паходжанне сорту ў чаязнаўстве няма.
  • Распаўсюджанне. Пры Цын і ў пачатку Рэспублікі сорт выйшаў з Бін Дао ў суседнія вёскі і ў пасёлкі Мэнку і Мэнмэн.
  • 1984. Сорт увайшоў у першы спіс дзяржаўных сартоў чаю. У даведніках ён значыцца як 华茶12号 (Huáchá 12) з нумарам GS13012-1985; таму годам прызнання называюць то 1984-ы, то 1985-ы.
  • 1985. У часопісе «Чжунго чаі» (《中国茶叶》) пра яго напісалі, што мэнкускі буйналісты чай павінен лічыцца «сапраўдным» (正宗) юньнаньскім буйналістым.
  • 2015. 5 лістапада Міністэрства сельскай гаспадаркі зарэгістравала «勐库大叶种茶» як сельскагаспадарчае геаграфічнае ўказанне (AGI01772).
  • 2025. Аб’яўленнем CNIPA № 646 назва прызнана прадуктам з геаграфічным указаннем; заяўнік — павятовы цэнтр развіцця мясцовых галін Шуанцзяна. Да аб’яўлення прыкладзены патрабаванні да аховы: зона, умовы вырошчвання, тэхналогія і парогі складу.
• Назва:
  • «Мэнку» (勐库) — імя пасёлка.
  • «Даечжун» (大叶种, dàyèzhǒng) — «буйналістая разнавіднасць».
  • «Ча» (茶) — чай.
• Культурнае значэнне: У кітайскай чайнай літаратуры за сортам замацаваліся эпітэты «прадстаўнік», «герой» і «сапраўдны» юньнаньскага буйналістага чаю (云南大叶种茶的代表、英豪、正宗). З Юньнані яго завезлі ў Сычуань, Гуйчжоу, Гуандун, Гуансі, Хайнань і Хунань.

3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна

• Сорт / Культывар: Мэнку буйналісты (勐库大叶茶, Měngkù dàyèchá; 华茶12号). Дрэвападобны (乔木型), з выражаным галоўным ствалом; буйналісты; ранні.
• Ліст: Доўга-эліптычны або эліптычны, гарызантальны або паніклы. Паводле патрабаванняў да аховы — каля 17 × 6 см; часопіс «Пуэр» называе найбольшую даўжыню 20,6 см. Паверхня прыкметна выпуклая, мякаць тоўстая і мяккая, ліст скурысты, цёмна-зялёны, край загорнуты да ніжняга боку ліста.
• Пупышкі: Густа апушанья. Адна пупышка з двума лістамі важыць у сярэднім 0,62 г.
• Формы: Па лісце ўнутры сорту адрозніваюць пяць тыпаў: чорны буйны ліст (黑大叶), яйкападобны буйны (卵形大叶), трубчасты буйны (筒状大叶), чорны вузкі доўгі (黑细长叶) і доўгі буйны (长大叶).
• Прыдатнасць: Паводле даведнікаў — для чырвонага, зялёнага чаю і пуэру.
• Збор: Паводле патрабаванняў да аховы — вясновы чай з сакавіка па май, летні з ліпеня па жнівень, асенні з верасня па кастрычнік. Свежы ліст — свежы, цэлы, чысты, без пладоў, старых лістоў і старонніх прымешак.
• Стандарт збору: Колькі лістоў браць з пупышкай, патрабаванні не ўказваюць.

4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання

• Рэгіён: Захад Юньнані, павет Шуанцзян акругі Ліньцан; сорт вырас у гарах вакол пасёлка Мэнку.
• Вышыня вырошчвання: Патрабаванні да аховы — 1000–2000 м, горныя і паўгорныя ўчасткі з добрым сонцам. Дзікарослая папуляцыя чайных дрэў на гары Мэнку Дасюэшань (勐库大雪山), паводле даведачнага апісання, займае каля 12 700 му (каля 850 га) на вышыні 2200–2750 м.
• Старыя сады: Паводле таго ж апісання, у павеце больш за 19 800 му культурных садоў старэйшых за сто гадоў, а ў вёсцы Бін Дао — 4954 культурныя дрэвы старэйшыя за пяцьсот гадоў.
• Глебы: Паводле патрабаванняў да аховы — чырвоныя, пурпурныя і жоўтыя, слабакіслыя, друзлыя, з добрым дрэнажам.
• Вырошчванне: Патрабаванні дапускаюць насеннае і вегетатыўнае размнажэнне. У старых садах хімічныя ўгнаенні і сінтэтычныя пестыцыды забаронены.
• Клімат: Дадзеных у знойдзеных крыніцах няма.

5. Тэхналогія Вытворчасці

Патрабаванні да аховы апісваюць чатыры схемы; ніжэй — іх асноўныя аперацыі і параметры.

• Сонечная сыравіна (晒青毛茶, shàiqīng máochá): фіксацыя (杀青, shāqīng) → астыванне (摊凉, tānliáng) → скручванне (揉捻, róuniǎn) → сушка на сонцы (晒干, shàigān). Фіксацыя — у жалезным катле пры 180–230 °C 13–15 хвілін або ў барабане пры 230–280 °C 4–6 хвілін. На сонцы ліст сушаць слоем 1–2 см 5–8 гадзін, да вільготнасці 8–10 %.
• Чырвоны чай: завяльванне (萎凋, wěidiāo) пры 20–25 °C, 6–12 гадзін у залежнасці ад сорту сыравіны → скручванне → ферментацыя (发酵, fājiào) пры 25–28 °C і вільготнасці вышэй за 90 %: вясной 4–6 гадзін, летам і восенню 3–5 гадзін → сушка да вільготнасці не вышэй за 6 %.
• Зялёны чай: фіксацыя (у катле пры 200–260 °C 8–10 хвілін або ў барабане пры 260–300 °C 4–6 хвілін) → астыванне → скручванне → сушка гарачым паветрам у два прыёмы (毛火 і 足火, máohuǒ і zúhuǒ) да вільготнасці 4–6 %.
• Прасаваны пуэр: рассыпная сонечная сыравіна → вільготная ферментацыя ў кучах (渥堆, wòduī) па 8–10 т пры 45–55 °C, 38–42 дні → сушка → сартаванне → пропарванне і прасаванне → сушка пры 35–40 °C 36–48 гадзін.

6. Арганалептычныя Характарыстыкі

Патрабаванні да аховы даюць выгляд паводле прадуктаў.

• Знешні выгляд сухога ліста: Сонечная сыравіна — скручаны ліст буйны, з прыкметным белым ворсам, алеісты (条索肥壮，显白毫，油润). Зялёны чай — белы ворс прыкметны, ліст шчыльна скручаны і цяжкі, зялёны з алеістым бляскам (白毫显露，条索紧结重实，色泽绿而油润). Чырвоны — алеісты, з залацістымі пупышкамі (色泽油润，金黄显毫). Пуэр — чорны з бляскам, з багатымі пупышкамі (乌润多毫).
• Водар сухога ліста: Апісанняў у знойдзеных крыніцах няма.
• Водар настою: Сонечная сыравіна — чысты і ўстойлівы (清香持久). Зялёны — чысты і высокі (香气清高). Чырвоны — высокі і свежы (香气高鲜).
• Смак: Сонечная сыравіна — свежы, моцны, з салодкім вяртаннем (鲜爽、浓烈、回甘); вытрымлівае шмат заліваў. Зялёны — мяккі і насычаны (滋味醇厚). Чырвоны — моцны (滋味浓烈). Пуэр — мяккі і насычаны (滋味醇厚).
• Колер настою: Сонечная сыравіна — жоўта-зялёны і яркі (汤色黄绿明亮). Чырвоны — густы і яркі (汤色浓艳).
• Чайнае дно (завараны ліст): Сонечная сыравіна — далікатнае, роўнае, цэлае (叶底嫩匀完整). Зялёны — зялёны і яркі (叶底绿而明亮). Чырвоны — чырвоны і яркі (叶底红亮).

7. Хімічны Склад

Патрабаванні да аховы задаюць ніжнія парогі:

• Водарастваральныя рэчывы (水浸出物): не менш за 31,5 %.
• Чайныя поліфенолы (茶多酚): не менш за 19 %.
• Свабодныя амінакіслоты (游离氨基酸): не менш за 2,5 %.
• Кафеін (咖啡碱): не менш за 2,0 %.
• Катэхіны (儿茶素): не менш за 3,0 %.

Часопіс «Пуэр» піша, што ўтрыманне водарастваральных рэчываў у лісце гэтага сорту дасягае 52,1 %, і называе гэта ўнікальным для сусветных чайных рэсурсаў.

8. Заварванне

Практыка класа. Клас залежыць ад прадукту; арыенціры:

• Тэмпература вады: Зялёны — 80–85 °C; чырвоны — 90–95 °C; пуэр — 95–100 °C.
• Колькасць чаю: Зялёны — 3 г на 150 мл; чырвоны — 3–5 г на 150 мл; пуэр — 5–7 г на 100–120 мл.
• Посуд: Шкляная шклянка або гайвань для зялёнага; гайвань або фарфоравы чайнік для чырвонага; гайвань або гліняны чайнік для пуэру.
• Працэс:
  1. Прагрэць посуд.
  2. Пакласці чай.
  3. Пуэр коратка прамыць і зліць ваду; зялёны і чырвоны не прамываюць.
  4. Першы настой: зялёны — 40–60 секунд; чырвоны ў гайвані — 15–20 секунд; пуэр — 10–20 секунд.
  5. Разліць.
  6. Паўторныя залівы з дадаваннем часу.

9. Захоўванне

Практыка класа. Зялёны — у герметычнай упакоўцы ў халадзільніку пры 0–5 °C, выпіць на працягу года. Чырвоны — у шчыльнай упакоўцы ў сухім прахалодным цёмным месцы. Пуэр — у сухім чыстым месцы без старонніх пахаў, у дыхаючай упакоўцы; шэн-пуэр дапускае вытрымку.

10. Цана і Падробкі

Дадзеных пра цэны ў знойдзеных крыніцах няма; цана залежыць ад прадукту і ад месца збору.

• Як пазбегнуць падробак:
  • Шукаць знак геаграфічнага ўказання; рэгістрацыйны нумар сельскагаспадарчага ўказання — AGI01772.
  • Правяраць, што вытворца з павета Шуанцзян — з шасці валасцей і дзвюх гаспадарак зоны.
  • Словы «大叶种» на ўпакоўцы значаць толькі «буйналісты»: буйналісты чай расце па ўсёй паўднёвай Юньнані, і гэта яшчэ не Мэнку.
  • Патрабаванні апісваюць ліст Мэнку як буйны (каля 17 × 6 см), тоўсты, з густа апушаньмі пупышкамі; з гэтым выглядам варта звяраць куплю, але выгляд сам па сабе паходжання не даказвае.

11. Цікавыя Факты

• Імя ўказання называе сорт куста, а не прадукт.
• У зону аховы нароўні з валасцямі ўвайшлі дзве гаспадаркі — упраўленне па справах хуацяо і дзяржгас.
• Паводле мясцовай гісторыі, сорт вядзе пачатак ад насенін, прынесеных у Бін Дао ў 1480-х гадах: паводле адной версіі іх было больш за дзвесце, прыжылося больш за сто пяцьдзясят кустоў.

12. Параўнанне з іншымі чаямі

• Бін Дао (冰岛): Знакамітая вёска пуэру Мэнку, дзе, паводле мясцовай гісторыі, сорт пачаўся.
• Мэнку Чунь Цзянь (勐库春尖): Вясновы шэн-пуэр Мэнку з ліста гэтага сорту — адзін з прадуктаў пад парасонам.
• Мэнку Гухуа Ча (勐库谷花茶): Асенняя сыравіна пуэру таго ж раёна і таго ж сорту.
• Дзянь Хун Гунфу (滇红工夫): Юньнаньскі чырвоны чай з буйналістай сыравіны — клас, для якога сорт таксама прыдатны.
• Ліньцан (临沧): Агляд акругі, да якой адносіцца Шуанцзян.

У заключэнне:

Мэнку Даечжун Ча — геаграфічнае ўказанне на сорт, а не на адзін чай. Дрэвападобны буйналісты куст з гор вакол Мэнку, паводле падання выраслы з двухсот насенін, стаў дзяржаўным сортам, эталонам юньнаньскага буйналістага чаю і сыравінай для зялёнага, чырвонага чаю і пуэру. Дакументы аховы дакладныя ў межах, тэхналогіі і парогах складу, але аднаго прадукту не называюць: пад гэтым імем жыве цэлае сямейства чаёў Мэнку.