Táoyuán dàyè chá

Таоюань Дае Ча (Táoyuán dàyè chá, 桃源大叶茶) — «Таоюаньның ірі жапырақты шайы»: Хунань провинциясының солтүстік-батысындағы Чандэ қалалық округінің Таоюань уезіндегі (桃源县) шай бұтасының жергілікті сортының және одан жасалған шайдың атауы. Сорттың бастауында 1969 жылы Тайпинпу болысының тауларынан табылған бір жабайы бұта тұр; жиырма жылдан астам сұрыптау мен көбейтуден кейін ол «桃源大叶» провинциялық сортына айналды. Бұл атаумен жасыл шайлар жасалады — бүршікті, маоцзянь және жапырақты, — ал сорттың өзі қызыл шайға да, күңгірт шайға да жұмсалады. Сондықтан бұл атау тапты емес, сортты және жерді білдіреді. 2000-жылдардың аяғынан бастап оны географиялық сертификаттау белгісі қорғайды.

1. Сыныптама және Шығу тегі

Түрі: Бір тап емес. Анықтамалық сипаттамалар өнімді үш бағытқа бөледі — 桃源大叶芽茶 (бүршікті шай), 桃源大叶毛尖 (маоцзянь) және 桃源大叶绿茶 (жасыл шай); белгі «茶叶» — «шай» тауарына табын көрсетпей берілген. Сорт қызыл шай үшін де, күңгірт шайға шикізат ретінде де қолданылады.
Санаты: Жергілікті ірі жапырақты сорттың шайы; географиялық сертификаттау белгісі.
Шығу тегі: Қытай, Хунань провинциясы (湖南, Húnán), Чандэ қалалық округі (常德, Chángdé), Таоюань уезі (桃源县, Táoyuán Xiàn). Сорттың отаны — Тайпинпу болысы (太平铺乡).
Аймағы: Белгі иесінің әкімшілік мекенжайы көрсетілген; өндіріс аймағының заңды шекарасын мен тексерген жоқпын.
Қорғау режимі: Географиялық сертификаттау белгісі № 6230496, тауар — 茶叶; иесі — Таоюань уезінің шай саласы қауымдастығы (桃源县茶叶产业协会). Белгі Өнеркәсіп және сауда мемлекеттік басқармасының тіркелген географиялық нұсқаулар тізімінде және Хунань үкіметінің 2024 жылғы географиялық нұсқаулар тізбесінде бар.
Географиялық координаттары: Таоюань уезі — шамамен 28,9° с. е. және 111,5° ш. б.

2. Тарихы және Мәдени Маңызы

Тарихы:
- Улиннің ежелгі шайы. Жергілікті материалдар Батыс Цзинь дәуіріндегі «Цзинчжоу жерлері туралы жазбалардан» (荆州土地记) мына жолды келтіреді: «шай Улиннің барлық жеті уезінде өседі және ол ең жақсы»; Таоюаньды осы жеті уезге жатқызады.
- 1969 — табылған олжа. Тайпинпу болысының тауларында, Луцзячун (陆家冲) деген жердің маңынан жабайы ірі жапырақты бұта табылды. Жергілікті мәтіндер оны мыңжылдық деп атайды; жасы ешнәрсемен дәлелденбеген.
- 1970–1980-жылдар — сұрыптау. Бұта сұрыпталып, көбейтілді. Бір анықтамалық сұрыптау жұмысын 1976–1992 жылдар деп көрсетеді де, орындаушылар ретінде уездік шай сорттары станциясы мен Хунань ауылшаруашылық университетінің шай институтын атайды.
- 1989. Сорт провинциялық ғылыми сараптамадан өтті.
- 1992. Ауылшаруашылық дақылдары сорттары жөніндегі провинциялық комиссия сортты «桃源大叶» деген атаумен бекітті.
- 2005. DB43/272-2005 «桃源大叶茶» провинциялық стандарты шықты.
- 2000-жылдардың аяғы. № 6230496 белгісі 2009 жылғы тіркелген географиялық нұсқаулар тізімінде тұр.
Атауы:
- «Таоюань» (桃源) — «шабдалы бастауы», уездің атауы; ол Тао Юаньминнің «Шабдалы бастауына» сілтейді.
- «Дае» (大叶, dàyè) — «ірі жапырақ», сорттың басты белгісі бойынша.
- «Ча» (茶, chá) — «шай».
Мәдени маңызы: Таоюань үшін бұл бір бұтадан уездің саласына айналған сорт және бір мезгілде шайдың аты. Жергілікті мәтіндер ол туралы мадақтау формуласын қайталайды: «пішіні лунцзинмен таласады, хош иісі билочуннан жоғары, дәмі маофэнмен жарысады» (形赛龙井，香高碧螺，味斗毛峰) — бұл сипаттама емес, мадақтау.

3. Ботаникалық Сипаттама және Шикізат

Сорт: 桃源大叶 (Táoyuán dàyè) — бір жабайы бұтадан сұрыпталған жергілікті ірі жапырақты сорт.
Бұта: Анықтамалық сипаттамалар бойынша — жартылай жайылған тәжімен; бұтақтары жуан және біршама сирек.
Жапырақ: Ірі, жұмсақ, эллипс тәрізді. Түсі туралы дереккөздер алшақтайды: бірі жапырақты қою жасыл десе, екіншісі сары-жасыл және жылтыр дейді.
Өркендер: Жуан; бүршігі ірі, түкті. Бір анықтамалық өркенді күлгін-қызыл реңді жасыл деп сипаттайды да, жүз өркеннің «бүршік және үш жапырақ» салмағын — 103,0 г деп келтіреді.
Мерзімдері: Көктемгі бүршіктер сол анықтамалық бойынша наурыздың ортасында оянады.
Қасиеттері: Өнімділікті әртүрлі сипаттайды: сорт туралы анықтамалық оны орташа десе, жергілікті мәтіндер жоғары дейді. Суыққа және құрғақшылыққа төзімділігі — жақсы.
Жинау стандарты: Үш бағыт үшін табылған дереккөздерде келтірілмеген.

4. Терруар және Өсіру Ерекшеліктері

Аймақ: Таоюань уезінің таулары, жергілікті сипаттамалар бойынша, Сюэфэншань (雪峰山) және Улиншань (武陵山) жоталары түйіседі. Жергілікті мәтіндер шай орталығы ретінде Уюньцзе (乌云界) массивінің ішіндегі Чааньпу (茶庵铺) кентін атайды; кент арқылы Иванси (夷望溪) өзені ағады.
Климаты: Жергілікті сипаттама бойынша — ылғалды муссондық, орта субтропиктен солтүстікке өтпелі; жұмсақ, суы мол.
Өсу биіктігі: Табылған дереккөздерде деректер жоқ.
Топырағы: Жергілікті сипаттамаларда — қопсыған және құнарлы; нақты түрі табылған дереккөздерде жоқ.
Сорттың таралуы: Жергілікті мәтін сорт Янцзының оңтүстігіндегі үш провинцияның он бес уезі мен қаласында өседі деп жазады. Таоюаньның өзіндегі сорт егілген бақтардың ауданы табылған дереккөздерде атрибуциясыз келтірілмейді.

5. Өндіріс Технологиясы

Үш бағыттың әрқайсысына — бүршікті шайға, маоцзяньға және жапырақты жасыл шайға — жеке технология табылған дереккөздерде жоқ. Төменде — жасыл шай табының жалпы схемасы, ал Таоюань Дае Ча технологиясының сипаттамасы емес.

Жинау (采摘 — cǎizhāi): Жас бүршіктер мен жапырақтар; бүршікті шай үшін — тек бүршіктер.
Солдыру (摊放 — tānfàng): Жапырақты жұқа қабатпен жайып, ылғалдың бір бөлігі кетеді.
Бекіту (杀青 — shāqīng): Қыздыру тотығуды тоқтатады.
Бұрау (揉捻 — róuniǎn): Маоцзянь үшін — жіңішке талшықтарға.
Кептіру (干燥 — gānzào).

6. Органолептикалық Сипаттамалары

Үш бағыттың әрқайсысының сыртқы түрінің сипаттамалары табылған дереккөздерде жоқ. Сорт туралы анықтамалық одан жасалған жасыл шайға қысқа баға береді — «хош иісі таза, дәмі қанық және сергек» (香气清纯、滋味浓爽); сорттан жасалған қызыл ұсақталған шайды ол ерекше сәтті деп атайды.

Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.
Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.
Тұнбаның хош иісі: Сорттан жасалған жасыл шай үшін — таза (清纯).
Дәмі: Сорттан жасалған жасыл шай үшін — қанық және сергек (浓爽). Жергілікті мәтіндер шайдың көп қайта құюға шыдайтынын атап көрсетеді.
Тұнбаның түсі: Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.
Шай түбі (демделген жапырақ): Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.

7. Химиялық Құрамы

Табылған дереккөздердегі сандар алшақтайды, сондықтан оларды қайдан алынғанын көрсетіп келтіремін.

Көрсеткіш	Деректер	Қайдан
Экстрактивті заттар	44,18 %	1987–1989 жылдардағы көктем, жаз және күз үлгілерінің буланған орташа мәні
Полифенолдар	31,69 %	1991 жылғы өлшеу
Экстрактивті заттар	49 % дейін	әдісі көрсетілмеген жергілікті мәтін
Полифенолдар	34 %	сол жергілікті мәтін
Аминқышқылдары	4,69 %	сол жергілікті мәтін

Алғашқы екі жолды Хунань статистикалық басқармасының сорт туралы жарияланымы келтіреді. Бұл сорт шикізатының деректері, ал стандарт бойынша дайын шайдың көрсеткіштері емес. Дереккөздер бір нәрседе келіседі: сорт экстрактивті заттар мен полифенолдарға бай.

8. Демдеу

Жасыл шай табының практикасы — белгінің үш бағыты да осыған жатады.

Судың температурасы: 80–85 °C; бүршікті шай үшін — 80 °C-қа жақын.
Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
Ыдыс: Шыны стақан немесе ақ гайвань.
Процесс:
1. Ыдысты жылыту.
2. Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
3. Бірінші тұнба — 40–60 секундтан кейін.
4. Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
5. Су құю.
6. Үш-төрт қайта құю; дереккөздер бұл сорттың шайы көп қайта құюға шыдайтынын атап өтеді.

9. Сақтау

Жасыл шай табының практикасы. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ; бір жыл ішінде ішкен дұрыс.

10. Баға және Жасанды Өнімдер

Бағалар туралы деректер табылған дереккөздерде жоқ.

Жасанды өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- Қаптамада № 6230496 географиялық сертификаттау белгісін іздеу.
- Өндірушінің Таоюань уезінен екенін тексеру.
- Сорт атауы шығу тегіне кепілдік бермейтінін есте сақтау: сорт уезден тыс жерлерге кең таралған, ал белгі — тек Таоюаньнан шыққан шайға.
- Қаптамадағы үш бағыттың қайсысы екенін нақтылау — бүршікті шай, маоцзянь немесе жапырақты жасыл.

11. Қызықты Фактілер

Бүкіл сорт 1969 жылы табылған бір жабайы бұтадан басталады.
Табылғаннан сорт бекітілгенге дейін жиырма жылдан астам уақыт өтті.
Уездің атауы «Шабдалы бастауына» — Тао Юаньминнің әлемнен жасырын алқап туралы әңгімесіне сілтейді.
Бұл белгіден бөлек, уезде қызыл шайға арналған жеке атау бар — 桃源红茶.

12. Басқа хунаньдық шайлармен салыстыру

Шимэнь Инь Фэн (石门银峰): Сол Чандэ округінің Шимэнь уезінің жасыл шайы; оның атауы, Таоюань Даеден айырмашылығы, сортты атамайды.
Гучжан Мао Цзянь (古丈毛尖): Сянсиден шыққан хунаньдық жасыл маоцзянь — ірі жапырақты сорттан жасалған маоцзяньмен салыстыру үшін.
Юэян сары шайы (岳阳黄茶): Корпус мақаласы Таоюань Даені сары ірі жапырақты шай жасалатын сорттардың қатарында атайды.
Аньхуа Хэй Ча (安化黑茶): Аньхуаның күңгірт шайы; сорт туралы жергілікті мәтін Таоюань Даені қызыл және күңгірт шайға құнды шикізат деп атайды да, оны аньхуалық күңгірт шаймен байланыстырады.

Қорытынды:

Таоюань Дае Ча — шай атауы сорт атауымен сәйкес келетін сирек жағдай. 1969 жылы табылған бір жабайы бұта ірі жұмсақ жапырақты, жуан түкті өркенді, экстрактивті заттарға бай провинциялық сортқа айналды, содан соң уездің бүршікті шай, маоцзянь және жапырақты жасыл шай жасайтын белгісіне айналды. Әр бағыттың сыртқы түрінің сипаттамалары әзірге аз, бірақ сорттың тарихы табылғаннан бекітілгенге дейін анық қадағаланған.