Jiūkēng chá

Jiukeng Cha (Jiūkēng chá, 鸠坑茶) — zielona herbata z powiatu Chun’an (淳安县) w prefekturze miejskiej Hangzhou, prowincja Zhejiang, z rejonu zbiornika Qiandao Hu (千岛湖). Nazwa to toponim, gmina Jiukeng (鸠坑乡) w północno-zachodniej części powiatu. To samo imię nosi odmiana krzewu herbacianego Jiukengzhong (鸠坑种), uznana w 1984 roku za odmianę narodową i rozpowszechniona daleko poza powiat, dlatego należy rozróżniać odmianę i herbatę. Od 2025 roku nazwa podlega ochronie jako produkt z oznaczeniem geograficznym w dwóch formach — skręcanej i płaskiej, z kasztanowym tonem aromatu.

1. Klasyfikacja i pochodzenie

• Typ: Zielona herbata (绿茶, lǜchá). Schemat obróbki w wymaganiach ochrony jest zielony: utrwalanie na gorąco (杀青, shāqīng) bezpośrednio po rozłożeniu liścia, bez utleniania i więdnięcia.
• Zastrzeżenie o klasie: Według Radia Centralnego miejscowa firma produkuje z tej samej odmiany nie tylko herbatę zieloną, ale także czerwoną i prasowaną (团茶). Wymagania ochrony opisują wyłącznie herbatę zieloną w dwóch formach.
• Kategoria: Herbata historyczna ze spisów z czasów Tang; produkt z oznaczeniem geograficznym.
• Pochodzenie: Chiny, prowincja Zhejiang (浙江, Zhèjiāng), prefektura Hangzhou (杭州, Hángzhōu), powiat Chun’an (淳安, Chún’ān), gmina Jiukeng.
• Strefa ochrony: Według wymagań ochrony z 2025 roku — 23 gminy i osiedla powiatu Chun’an, od Qiandao Hu i Wenchang po Weiping, Linqi, Fenkou i samo Jiukeng, 425 wsi administracyjnych; 118°20′–119°20′ dł. wsch., 29°11′–30°02′ szer. płn. Wnioskodawcą jest centrum rozwoju rolnictwa powiatu (淳安县农业农村发展服务中心).
• Współrzędne geograficzne: Około 29,2–30,0° szer. płn. i 118,3–119,3° dł. wsch.

2. Historia i znaczenie kulturowe

• Historia:
  • Tang. W „Uzupełnieniach do historii państwowej Tang” (唐国史补) Li Zhao (李肇) w spisie słynnych herbat znajduje się wers „睦州有鸠坑” — „w Muzhou jest Jiukeng” (w niektórych wydaniach ostatni znak występuje w wariancie 坈). Muzhou to dawna nazwa prefektury, do której należał Chun’an. Wers bywa przypisywany „Księdze herbaty”, ale kanon o Muzhou mówi co innego: „睦州生桐庐县山谷” — herbata Muzhou rośnie w dolinach powiatu Tonglu.
  • Sporny cytat. Zdanie o herbacie parzonej z grzbietu Jiukeng publikacje przypisują raz „Księdze herbaty” (茶谱) Mao Wenxi, raz zbiorowi „Hanmo quanshu” (翰墨全书); atrybucja jest sporna.
  • Herbata daninowa. Kompendia powołują się na lokalne kroniki „Zhishan yizhi” (雉山邑志) i „Yanling zhi” (严陵志): „淳安茶旧产鸠坑者佳，唐时称贡物，宋朝罢贡” — najlepsza herbata Chun’anu od dawna pochodzi z Jiukeng, za Tang była daniną, za Song daninę zniesiono. W samych kronikach wers nie został zweryfikowany.
  • Eksport. Według publikacji branżowych od końca Qing herbata z Jiukeng szła na eksport w mieszankach, a chun’ańska „Suilü” (遂绿) razem z „Tunlü” (屯绿) i „Wulü” (婺绿) tworzyła „złoty trójkąt” chińskiej herbaty zielonej.
  • 1959. Według opisu kompendiowego „wielkolistny Jiukeng” (鸠坑大叶种) wszedł do dziesiątki najlepszych odmian kraju; nasiona i sadzonki wywożono do ZSRR, Mali, Gwinei, Algierii i Maroka, a przesiedleńcy ze strefy zbiornika Xin’anjiang zabierali nasiona ze sobą.
  • 1984. Według Radia Centralnego Ogólnokrajowy komitet ds. odmian rośliny herbacianej uznał Jiukengzhong za odmianę narodową pod numerem „Huacha nr 23” (华茶23号); jedna publikacja branżowa podaje rok 1985. Tygodnik branżowy pisze, że odmiana weszła do pierwszej partii odmian narodowych.
  • 1985. Według kompendiów odtworzony na początku lat 80. Jiukeng Maojian (鸠坑毛尖) otrzymał tytuł produktu wysokiej jakości Ministerstwa Rolnictwa, Hodowli i Rybołówstwa.
  • 2003. Według Radia Centralnego nasiona odmiany leciały na statku „Shenzhou 5” w eksperymencie selekcji kosmicznej.
  • 2025. Ogłoszeniem Państwowego Urzędu Własności Intelektualnej nr 640 (podpisane 16 lipca, opublikowane 13 sierpnia) 1409 produktów uznano za produkty z oznaczeniem geograficznym; Jiukeng Cha to pozycja 434. Nazwa zarejestrowana jest także jako rolnicze oznaczenie geograficzne: według opisu kompendiowego — 22 grudnia 2017 roku; data nie została zweryfikowana z publikacją ministerstwa.
• Nazwa: „Jiukeng” (鸠坑) to nazwa gminy: 鸠 — turkawka, 坑 — zagłębienie, parów.
• Znaczenie kulturowe: Publikacje branżowe i lokalne nazywają odmianę „herbatą matką” (母亲茶). Według doniesień prasowych z lat 2021–2022 we wsi Tanglian (塘联) w gminie na wysokości około 600 m rośnie „król drzew herbacianych” (茶树王) starszy niż 800 lat, o koronie około 11 m średnicy; według miejscowego porzekadła „茶王不摘叶，茶树不下青”, dopóki nie zbierze się liścia z niego, pozostałych krzewów się nie rusza, a wiosenny zbiór otwiera się przy tym drzewie.

3. Opis botaniczny i surowiec

• Odmiana: Według wymagań ochrony — lokalna populacja Jiukeng (鸠坑群体种) z powiatu Chun’an i odmiany klonowe wyprowadzone z niej jako z formy matecznej. Według Radia Centralnego Jiukengzhong to jedyna nasienna odmiana Zhejiangu i jedna z najszerzej rozpowszechnionych odmian kraju; trafiła do ponad dziesięciu krajów, między innymi Japonii, Wietnamu, byłego ZSRR, Indii, Gwinei, Maroka i Algierii.
• Potomkowie: Od lat 80. z populacji wyselekcjonowano linie „Jiu 20” (鸠20) i „Jiu 16” (鸠16); według wydawnictwa branżowego liść „Jiu 20” nadaje się i do herbaty zielonej, i czerwonej. Prasa miejska w 2015 roku pisała o nowej odmianie „Jiukeng Zao” (鸠坑早), wyprowadzonej z tej samej populacji. Według reportażu „Nongmin ribao” (2023) ponad połowa ogrodów powiatu obsadzona jest populacją Jiukeng i jej potomkami, a liść „Jiu 20” skupuje się drożej niż inne odmiany.
• Zbiór: Zaczyna się, gdy na metrze kwadratowym korony 10–15 pąków odpowiada standardowi. Liść ma być cały, świeży, jasnozielony, bez ogonka, łusek i „liścia rybiego” (鱼叶), bez uszkodzeń i zanieczyszczeń.
• Standard zbioru: Dla Jiukeng Maojian kompendium podaje pąk z jednym ledwie rozwiniętym liściem — „czubek pędzla” (笔尖); według terminu surowiec dzieli się na maojian (przed Qingming), yuqian (przed Guyu) i chaoqing (po Guyu).

4. Terroir i cechy uprawy

• Region: Północno-zachodnia część powiatu Chun’an przy granicy z Anhui, góry wokół Qiandao Hu.
• Gleby: Według wymagań ochrony — kwaśne gleby czerwone lub żółte o dobrej strukturze, pH 4,0–6,0.
• Klimat: Kompendium podaje dla doliny Jiukeng około 17,0 °C średnio w roku, około 263 dni bez przymrozków i 1430 mm opadów, z częstymi mgłami.
• Wysokość: Wymagania nie podają dokładnych danych; opis kompendiowy wyróżnia nasłonecznione stoki powyżej 600 m.
• Powierzchnia: Według opisu oznaczenia rolniczego — 6500 ha ogrodów, ponad 3000 t herbaty rocznie, obszar chroniony 27 000 ha.

5. Technologia produkcji

Wymagania ochrony określają osiem kroków z parametrami:

1. Rozkładanie liścia (鲜叶摊放, xiānyè tānfàng): 6–12 godzin, do miękkości, ciemnozielonego koloru i czystego aromatu.
2. Utrwalanie (杀青, shāqīng): W kotle lub maszynie bębnowej.
3. Studzenie (摊凉, tānliáng): 40–60 minut.
4. Wyrównywanie (理条, lǐtiáo): Na maszynie do wyrównywania lub maszynie do herbaty płaskiej.
5. Odleżakowanie (回潮, huícháo): 20–30 minut, do miękkości pąka.
6. Skręcanie (揉捻, róuniǎn): 20–25 minut; klasa najwyższa bez nacisku, pozostałe — z lekkim naciskiem w środku cyklu.
7. Suszenie (烘干, hōnggān): W dwóch etapach z odleżakowaniem 20–30 minut między nimi, do wilgotności poniżej 6 %.
8. Wykonczenie (整理, zhěnglǐ): Wybiera się żółte blaszki, łuski i stary liść, odsiewa drobnicę.

Dla historycznego Jiukeng Maojian kompendia opisują schemat ręczny: rozkładanie liścia przez 6–12 godzin, utrwalanie, skręcanie, drugie podsuszanie (烘二青, hōng èrqīng), formowanie (整形做条), wydobywanie meszku (提毫, tíháo) i dosuszanie. Prosty, zwarty kształt liść uzyskuje w kotle przy 60 °C; potem kocioł studzi się do około 40 °C i rozciera liść dłońmi, aż pojawi się meszek. Dosusza się w bambusowym koszu nad ogniem.

6. Cechy organoleptyczne

Według wymagań ochrony, dla dwóch form.

• Wygląd suchego liścia: Forma skręcana (卷曲形) — skręcony szmaragdowy liść z widocznym meszkiem. Forma płaska (扁形) — płaski, gładki, prosty, zielony.
• Aromat suchego liścia: W znalezionych źródłach brak osobnego opisu.
• Aromat naparu: U formy skręcanej — delikatny kasztanowy, trwały (嫩栗香持久); u formy płaskiej — gęsty kasztanowy (栗香馥郁).
• Smak: U formy skręcanej — świeży i miękki (鲜醇); u formy płaskiej — nasycony i miękki (浓醇).
• Kolor naparu: U formy skręcanej — zielony, jasny; u formy płaskiej — delikatnie zielony, jasny.
• Liść po zaparzeniu: U formy skręcanej — delikatny, równy, zielony i jasny; u formy płaskiej — mięsisty, gruby, zielony i jasny.

Cechę odróżniającą dokument formułuje tak: „叶肥耐冲泡、栗香味鲜浓” — mięsisty liść, wytrzymujący wiele parzeń, kasztanowy aromat, świeży gęsty smak.

Jiukeng Maojian kompendia opisują tak: liść zwarty, duży, prosty, delikatnie zielony, z białym meszkiem; w naparze pąki mięsiste, kolor żółto-zielony i jasny, meszek długi srebrzysty, aromat pieczonego kasztana (熟栗子香), smak świeży i gęsty.

7. Skład chemiczny

Wymagania ochrony określają dla gotowej herbaty:

Wskaźnik	Zawartość
Substancje ekstraktywne	40–53 %
Polifenole herbaciane	18–28 %
Aminokwasy	3–6 %

W znalezionych źródłach brak danych o kofeinie.

8. Parzenie

Praktyka klasy dla herbaty zielonej; sprzedawcy zalecają wodę 80–90 °C i trzy–cztery parzenia, ale nie jest to norma oznaczenia.

• Temperatura wody: 80–85 °C.
• Ilość herbaty: 3 g na 150 ml.
• Naczynie: Szklana szklanka lub biały gaiwan.
• Proces:
  1. Ogrzać naczynie.
  2. Wsypać herbatę i nalać wodę po ściance.
  3. Pierwszy napar — po 40–60 sekundach.
  4. Pić, zostawiając część naparu, i dolewać wodę.
  5. Trzy–cztery parzenia, każde nieco dłuższe.

9. Przechowywanie

Praktyka klasy. W szczelnym opakowaniu, w lodówce w 0–5 °C, bez światła, wilgoci i zapachów. Najlepiej wypić w ciągu roku.

10. Cena i podróbki

W znalezionych źródłach brak danych o cenach.

• Jak unikać podróbek:
  • Odmiana i miejsce to nie to samo: krzew Jiukeng rośnie w całych Chinach, a Jiukeng Cha to wyłącznie herbata z powiatu Chun’an.
  • Szukać znaku produktu z oznaczeniem geograficznym.
  • Obie formy są zgodne z prawem; wspólny jest dla nich kasztanowy aromat i mięsisty liść po zaparzeniu.

11. Ciekawostki

• Wers „睦州有鸠坑” często przypisuje się „Księdze herbaty”, ale znajduje się w „Uzupełnieniach do historii państwowej Tang”.
• Nasiona Jiukeng leciały w kosmos w 2003 roku.
• Według kompendiów Jiukeng Maojian służył także jako baza herbaty jaśminowej — „Jiukeng Moli Maojian” (鸠坑茉莉毛尖).
• Dolna granica substancji ekstraktywnych wynosi 40 %; u Yuyao Pubu Xianming (余姚瀑布仙茗) i Sanbeixiang Cha (三杯香茶) w tym samym ogłoszeniu — 36 i 37 %.

12. Porównanie z innymi herbatami Chun’anu i sąsiadów

• Qiandao Yuye (千岛玉叶): Płaska zielona herbata tego samego powiatu z tej samej odmiany, stworzona w 1982 roku.
• Zhejiang Songzhen (浙江松针): Igłowa zielona herbata tego samego powiatu.
• Tonglu Xueshui Yunlü Cha (桐庐雪水云绿茶): Herbata powiatu Tonglu, który „Księga herbaty” nazywa miejscem herbaty Muzhou.
• Tunlü (屯绿): Anhuiska eksportowa zielona herbata, sąsiad ze „złotego trójkąta”.

Podsumowanie:

Jiukeng Cha to herbata, której imię jest większe niż ona sama: gmina dała imię odmianie, która rozeszła się po Chinach i dalej, a chronioną pozostaje wyłącznie zielona herbata z powiatu Chun’an. Skręcana lub płaska, rozpoznaje się ją po mięsistym liściu, kasztanowym aromacie i odporności na wiele parzeń.

Źródła

Oznaczenie geograficzne

• CNIPA 地理标志产品认定 №640

Pełna lista — na stronie „Źródła”