Xījiàn chūnxuě

Сицзянь Чуньсюэ (Xījiàn chūnxuě, 西涧春雪) — Аньхой провинциясының шығысындағы Чучжоу қаласы Наньцяо ауданы Шицзи кентінің (施集镇) жалпақ жасыл шайы. Атауы «Батыс бұлақтың көктемгі қары» деп аударылады: «Батыс бұлақ» Тан дәуірінің ақыны Вэй Инъудың (韦应物) өлеңіне сілтеме жасайды, «қар» — қалың ақ түкке. Жапырағы тік әрі жалпақ, түкті; хош иісі таза әрі биік, гүлді нотасы бар. Жаңадан жасалған шай (сөздік 1989 жылды атайды), 2020 жылдан бастап ауылшаруашылық географиялық нұсқау ретінде, 2025 жылдан бастап CNIPA географиялық нұсқауы бар өнім ретінде қорғалады.

1. Жіктелуі және шығу тегі

• Түрі: Жасыл шай (绿茶, lǜchá). Шай сөздігі оны аралас қуырылған және кептірілген жалпақ жасыл шайларға жатқызады (扁形烘炒绿茶).
• Санаты: Географиялық нұсқауы бар жалпақ жасыл шай.
• Шыққан жері: Қытай, Аньхой провинциясы (安徽, Ānhuī), Чучжоу қаласы (滁州, Chúzhōu), Наньцяо ауданы (南谯区, Nánqiáo), Шицзи кенті.
• Қорғау аймағы: 2025 жылғы CNIPA талаптары бойынша — Шицзи кентінің он ауылы мен қауымдастығы: 花山, 丰山, 杨饭店, 明张, 井楠, 孙岗, 李集, 大林, Шицзи қауымдастығы және Лицзи қауымдастығы. Өтінім беруші — Чучжоу шай салалық қауымдастығы. Географиялық нұсқаулар каталогы аймақ ретінде бүкіл Наньцяо ауданын атайды; бұл қандай құжатпен байланысты екенін тексеру мүмкін болмады.
• Географиялық координаттар: 118°14′6″–118°16′30″ ш. б., 32°18′55″–32°19′37″ с. е. (CNIPA талаптары бойынша).

2. Тарихы және мәдени маңызы

• Тарихы:
  • Аңыз. Қалалық туристік басылымның бағанына сәйкес, Юань дәуірінде Хуанфу тауындағы Мито (弥陀寺) монастырының аға монахы Шэньчжэнь (慎真) Сычуань мен Гуйчжоудан (川贵) шай тұқымын әкелген; кейін шай Хунъу императоры кезінде «南谯贡茶» деген атпен алым ретінде тапсырылған деседі. Аудан өкілі 2025 жылғы сұхбатында шай тарихын Сун дәуіріне, ал алым мәртебесін Мин дәуіріне жатқызады. Анықтамалық жинақтар аңызды басқаша баяндайды: тұқымды Сун дәуірінде сол монастырдың аға монахы Учжэнь (悟真) әкелген, ал Чжу Юаньчжан шайдың дәмін татып көріп, жылына 200 цзинь алым белгілеген делінеді. Монастырь маңында қанша ескі бұта сақталғаны туралы да әртүрлі айтылады: баған — мыңға жуық алты жүз жылдық, жинақтар — мыңнан астам дейді. Табылған дереккөздерде кез келген нұсқаны растайтын құжаттар жоқ.
  • Жасалуы. Шай сөздігі әзірлеу жылы ретінде 1989 жылды атайды. Анықтамалық жинақтар 1991 жыл туралы жазады: олардың айтуынша, шайды Чучжоу тобының атақты шайларды әзірлеу жөніндегі мамандары жасаған, оны Хуанфу тауының орман фермасында (皇甫山林场) өндіреді, ал ізашары ретінде «南谯贡茶» аталады.
  • Марапаттар. Аудан өкілінің айтуынша, 1992 жылы шай Аньхой провинциясының атақты шайы атағын алған, кейін Қытай ауылшаруашылық көрмесінің қола марапатын иеленген. Туристік басылымның бағаны бірінші «Чжунча бэй» (中茶杯) байқауының екінші сыйлығын қосады. Анықтамалық жинақтар провинциялық атақты шай атағы мен көрме қоласын 1993 жылмен, ал «Чжунча бэй» сыйлығын 1994 жылмен белгілейді.
  • 2020. Желтоқсанда, үш жылдық дайындықтан кейін шай ауылшаруашылық географиялық нұсқау ретінде тіркелді; нұсқаулар каталогы AGI03151 сертификат нөмірін береді.
  • 2025. CNIPA № 632 хабарламасымен (9 маусымда қол қойылған, 27 маусымда жарияланған) Сицзянь Чуньсюэ географиялық нұсқауы бар өнім деп танылды; № 633 хабарламамен (7 шілдеде жарияланған) оның өндірушілеріне арнайы белгіге рұқсат берілді.
• Атауы: Аты Вэй Инъудың «Чучжоудағы Батыс бұлақ» (《滁州西涧》) өлеңінен алынған. «春潮带雨晚来急» — «көктемгі толқын жаңбырмен кешке қарай қатты ағады» деген жол «Чучжоудың он екі көрінісінің» бірі «西涧春潮» пейзажына ат берді. Атаудағы «көктем» — жинау уақыты, «қар» — ақ түк; аудан өкілі 2025 жылғы сұхбатында ерте жинау кейде көктемгі қармен тұспа-тұс келетінін қосады.
• Мәдени маңызы: Чучжоуда «Сицзянь Чуньсюэ кубогы» қолмен шай жасау байқауы өткізіледі.

3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты

• Сорт / Культивар: CNIPA талаптары бойынша — Фудин Дабайча (福鼎大白茶, Fúdǐng dàbáichá), хуаншань популяциясы (黄山群体种) және басқа да қолайлы жақсартылған сорттар. Сычуань мен Гуйчжоудан әкелінген тұқым туралы аңыз сортты атамайды.
• Шикізат және жинау стандарты: CNIPA талаптары бойынша:
  • жоғары сорт (特级) — бір әрең ашылған жапырағы бар бүршік, өркен ұзындығы шамамен 2,5 см;
  • бірінші — негізінен жартылай ашылған жапырағы бар бүршік;
  • екінші — негізінен ашылған жапырағы бар бүршік;
  • үшінші — негізінен екі әрең ашылған жапырағы бар бүршік.
• Жинау уақыты: Цинмин қарсаңынан Гуюйге дейін.
• Жаңа сорттар: Аудан өкілінің айтуынша (2025), аудан Қытай ауылшаруашылық ғылымдары академиясының Шай институтымен бірге генофондты сақтау және көрсету базасын құрып, 29 жаңа жоғары өнімді сорт енгізген; бұл аудан шайы туралы жалпы айтылған.

4. Терруар және өсіру ерекшеліктері

• Аймақ: Янцзы мен Хуайхэ суайрығының төбелі белдеуі (江淮分水岭) Ланъя тауының (琅琊山) батыс етегінде, 32° пен 33° с. е. аралығында. Чучжоу туристік басылымының бағаны брендтің өзегі ретінде Шицзи кенті мен Хуанфу тауын (皇甫山) атайды.
• Климат: Аудан өкілінің айтуынша — жұмсақ, жауын-шашын мол және тәуліктік температура айырмашылығы үлкен. Табылған материалдарда бастапқы дереккөзден нақты климаттық сандар жоқ.
• Топырақ: CNIPA талаптары бойынша — кварцты кератофир мен филлиттегі құмдақ топырақ, жақсы дренаждалған, pH орташа 5,5, қабаты кемінде 60 см, органикалық заттар айтарлықтай көп. Чучжоу туристік басылымы органикалық заттардың мөлшерін 1,2–2,5 % деп атайды.
• Бақтар: CNIPA талаптары шайды орманмен бірге өсіруді (茶林间作) белгілейді. Туристік басылымның бағаны бақтардың каштан тоғайларымен іргелес екенін жазады.
• Биіктік: Табылған дереккөздерде дерек жоқ.

5. Өндіріс технологиясы

CNIPA талаптары параметрсіз схеманы белгілейді: фиксация → тегістеу және пішіндеу (理条整形) → түкті көтеру және пішінді бекіту (提毫定形) → бірінші кептіру → қайта кептіру. Табылған дереккөздерде температура мен уақыт жоқ.

1. Шикізатты сұрыптау. Туристік басылымның репортажына сәйкес, жаңа жапырақтан алдымен қоспаларды іріктеп алады.
2. Фиксация (杀青, shāqīng). Табылған дереккөздерде параметрлер жоқ.
3. Тегістеу және пішіндеу (理条, lǐtiáo). Мұнда жапырақ тік жалпақ пішін алады.
4. Түкті көтеру және пішінді бекіту (提毫定形, tíháo dìngxíng). Бұл кезең талаптарда осылай аталған; табылған дереккөздерде егжей-тегжейі жоқ.
5. Бірінші кептіру (初烘, chūhōng). Репортаж бойынша — алдымен жоғары, кейін төмен температурада.
6. Қайта кептіру (复烘, fùhōng). Баяу, әлсіз отта.

Аудан билігі аудан шайының ережесін жалпы «Цинминге дейін жинау, сол күні өңдеу» формуласымен сипаттайды.

Анықтамалық жинақтар жоғары сортты қолмен, ал біріншіден үшіншіге дейінгі сорттарды машинамен жасайтынын қосады. Өңдеуді олар қысқаша — екі кезеңмен сипаттайды: фиксация, оның соңында жапыраққа пішін беріледі, және екі рет кептіру (毛烘, 复焙).

6. Органолептикалық сипаттамалары

CNIPA талаптары бойынша сипаттама:

• Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Тік, жалпақ және тығыз жатқан, тегіс әрі тығыз, жылтыр жасыл және түкті (扁直平伏，匀齐壮实，绿润带毫).
• Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде жеке сипаттама жоқ.
• Тұнбаның хош иісі: Таза, биік және ұзақ, гүлді нотасы бар (清香高长带花香). Репортаждар жоғары «каштан» хош иісін (板栗香) атап өтеді.
• Дәмі: Қанық әрі жұмсақ, тәтті қайтыммен (滋味醇厚回甘). Шай сөздігі дәмді балғын және сергек деп атайды.
• Тұнбаның түсі: Нәзік жасыл әрі ашық (汤色嫩绿明亮).
• Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Тегіс, «гүл» болып ашылады, жасыл әрі ашық (叶底匀成朵绿亮).

Анықтамалық жинақтар жоғары сортты былай сипаттайды: бүршіктер толық, жапырақ бүршікті құшақтайды, тік әрі сәл жалпақталған, түгі «қардай»; хош иісі биік, гүлді нотасы бар, тұнбасы ашық әрі мөлдір, қайнатылған жапырақ — тұтас нәзік жасыл бүршіктер.

Ерекше белгілерді талаптар «形秀色翠带白毫，味醇香清露花香» формуласына жинақтайды: әсем пішін, ақ түгі бар зүбәржат жасыл түс, жұмсақ дәм, гүлді нотасы бар таза хош иіс. Туристік басылымның бағаны басты белгілер ретінде жоғары хош иісті, жұмсақ тәттілікті және көп рет қайта құюға төзімділікті, ал сыртқы түрін қарапайым деп атайды.

7. Химиялық құрамы

CNIPA талаптарының нормалары: ылғалдылық 6,5 % аспайды, су экстрактісі кемінде 38 %, аминқышқылдары кемінде 2,5 %, шай полифенолдары кемінде 16 %. Бұл нақты партиялардың талдауы емес, өнімге қойылатын нормалар.

8. Қайнату

Жасыл шайға арналған сынып практикасы: құжаттарда параметрлер нұсқауы жоқ.

• Су температурасы: 80–85 °C.
• Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
• Ыдыс: Шыны стақан — онда жапырақтың «гүл» болып ашылуы көрінеді.
• Процесс: Ыдысты жылыту, шайды салу, суды қабырғасымен құю; бірінші тұнба — 40–60 секундтан кейін; тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу және қайта құю — екі-үш қайта құйылым.

9. Сақтау

Сынып практикасы. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ; бір жыл ішінде ішіп бітірген дұрыс.

10. Бағасы және жалған өнімдер

Табылған дереккөздерде баға туралы дерек жоқ. Аудан өкілінің айтуынша (2025), Наньцяода 38 мың му шай бағы және жылына шамамен 1220 т құрғақ шай бар — бұл бүкіл аудан шайы, соның ішінде Шицзи Маофэн (施集毛峰) және Шицзи Хунцин (施集烘青), ал жалғыз Сицзянь Чуньсюэ емес. Жалпы брендті, сол сөздерге қарағанда, алты ірі компания бірыңғай таңбамен және қаптамамен алға жылжытады, ал шай 3000-нан астам шай өсіруші отбасына табыс әкеледі. Шай сөздігі шайдың басты нарығы Чучжоу, Нанкин және Бэнбу деп атайды.

• Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
  • Географиялық нұсқаудың арнайы белгісін іздеу; рұқсат етілген өндірушілерді CNIPA № 633 хабарламасы тізімдейді.
  • Шайдың Наньцяо ауданы Шицзи кентінен екенін тексеру.
  • Жапырағы тік, жалпақ, тығыз жатқан, ақ түгі бар жасыл; қайнатылған жапырақ «гүл» болып ашылады.
  • Шай сөздігінде қасында «西涧雪芽» мақаласы тұр — ұқсас атау, бірақ басқа шай.

11. Қызықты фактілер

• Шай Вэй Инъудың өлеңімен аталған; Чучжоу туристік басылымы ақынның шай туралы да жазғанын еске салады — «喜园中茶生» өлеңінде.
• Туристік басылымның бағаны бұл шай өсетін беткейлер Чучжоу хризантемасының (滁州贡菊) де отаны екенін жазады, оны елдің төрт атақты хризантемасының біріншісі деп атайды.
• Аудан шайы туралы 2025 жылғы материал «Янцзыдан солтүстіктегі бірінші шай» (江北第一茶) деген жарнамалық формуламен аяқталады — бұл аудан айтып отырған мақсат, берілген атақ емес.

12. Аньхойдың басқа жалпақ жасыл шайларымен салыстыру

• Дуду Цуймин (都督翠茗): Чаоху көлі маңындағы Дуду тауының жалпақ шайы; сол CNIPA № 632 хабарламасымен географиялық нұсқауы бар өнім деп танылған.
• Хуанхуа Юньцзянь (黄花云尖): Нингодан түкті тік жалпақ шай, сол хабарламадан.
• Лунчи Сянцзянь (龙池香尖): Хуайнин уезінің жалпақ шайы, «найза ұшындай».
• Тяньчжу Цзянь Хао (天柱剑毫): Тяньчжу тауының қалың түкті жалпақ «қылыш тәрізді» шайы.

Қорытынды:

Сицзянь Чуньсюэ — Тан дәуірінің өлең жолымен аталған Чучжоу төбелерінің жалпақ жасыл шайы: ақ түгі бар тік жапырақ, гүлді нотасы бар таза биік хош иіс, тәтті қайтымды жұмсақ дәм және «гүл» болып ашылатын жапырақ. Ол туралы аңыздар әртүрлі, бірақ 2025 жылғы нормалар айқын: он ауылдағы аймақ, Фудин Дабайча және хуаншань популяциясы сорттары, су экстрактісі кемінде 38 %.

Дереккөздер

Географиялық нұсқама

• CNIPA 地理标志产品认定 №632

Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде