Чжэньба Маоцзянь (Zhènbā máojiān, 镇巴毛尖) — Шэньси провинциясының ең оңтүстігіндегі Ханьчжун қалалық округіне қарасты Чжэньба уезінің (镇巴县) көк шайы, Сычуаньмен шекарадағы Дабашань тауларында өседі. «Маоцзянь» сөзі — «түкті ұштар» — технологияны емес, пішінді білдіреді; сыныпты қорғау талаптарынан алынған өңдеу тізбегі айқындайды: фиксация, екі рет ширату, кептіру және қуыру, тотығусыз және бұқтырусыз. Атау ауыл шаруашылық географиялық көрсеткіші (AGI03433) ретінде және CNIPA 2025 жылғы тізімінде географиялық көрсеткіші бар өнім ретінде қорғалады.
1. Жіктелуі және шығу тегі
- Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá). Қорғау талаптары сыныпты сөзбен атамайды, бірақ көк технологияны белгілейді — фиксация (杀青, shāqīng), ширату, кептіру — тотығусыз және бұқтырусыз (闷黄, mènhuáng); тұнба нәзік жасыл.
- Санаты: Шэньсидің оңтүстігіндегі Ханьчжун көк шайы, екі қорғау режимімен.
- Шығу тегі: Қытай, Шэньси провинциясы (陕西, Shǎnxī), Ханьчжун қалалық округі (汉中, Hànzhōng), Чжэньба уезі (镇巴, Zhènbā).
- Өтініш беруші: Чжэньба уезінің шай өсіру техникалық басшылық станциясы (镇巴县茶叶技术指导站).
- Қорғау аймағы: Уездің 20 кенті мен көше басқармасы, оларда 137 әкімшілік ауыл бар. Он сегізі аталған: Няньцзы, Бамяо, Гуаньинь, Синлун, Пинъань, Юнлэ, Дачи, Цзяньчи, Саньюань, Либа, Чанлин, Яньчан, Чинань, Башань, Юйду, Сяоян, Цзинъян және Янцзяхэ — «және басқалары». Анықтамалық тізім бойынша уезде дәл 20 осындай бірлік бар, ал аталмағандары тек Циншуй (青水) мен Жэньцунь (仁村); анықтама бойынша уезде 256 ауыл мен тұрғын комитеті бар.
- Географиялық координаттары: 107°25′–108°16′ ш. б., 32°08′–32°50′ с. е.
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы:
- Қорғауға дейін. Табылған дереккөздерде шай тарихы жоқ: даталар да, марапаттар да, жылнамалар да жоқ.
- Ауыл шаруашылық көрсеткіші. Ауыл шаруашылығы және ауыл істері министрлігі атауды AGI03433 нөмірімен тіркеді; табылған дереккөздерде тіркеу жылы жоқ.
- 2025. CNIPA № 646 хабарламасы «镇巴毛尖» атауын географиялық көрсеткіші бар өнімдер тізіміне қосты (қосымшаның 759-жолы) және қорғау талаптарын бекітті: аймақты, сорттарды, учаскені, агротехниканы, технологияны, сыртқы түрін және физика-химиялық көрсеткіштерін.
- Атауы: «Чжэньба» (镇巴) — уездің аты; «маоцзянь» (毛尖) — «түкті ұштар», құрғақ жапырақтың түріне қарай.
- Мәдени маңызы: Ханьчжун — Шэньсидің шай өсетін оңтүстігі, құрғақ солтүстіктен Циньлин жотасы арқылы бөлінген. Біздің корпустағы мақалаға сәйкес, уезд округтік қолшатыр атау Ханьчжун Сянь Хао (汉中仙毫) аймағына да кіреді; Чжэньба Маоцзянь — өз талаптары бар жеке атау.
3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты
- Сорттары: Қорғау талаптары 紫阳槠叶群体种 (Zǐyáng zhūyè qúntǐzhǒng) популяциясын — атауында сол провинциядағы Цзыян уезінің есімі бар — және 名山131 (Míngshān 131) сортын, «және басқаларын» атайды. Құжат бұталардың сипаттамасын бермейді.
- Жинау: Тек қолмен (全部手工采摘); бүршіктері мен жапырақтары толық және тегіс, шықсыз және зақымсыз (芽叶饱满匀整，不带露水无损伤).
- Жинау стандарты: Бүршікпен қанша жапырақ алу керектігін құжат айтпайды; табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.
- Маусымдары: Кесу ережелері көктемгі және күзгі жинауды атап өтеді; табылған дереккөздерде нақты мерзімдер жоқ.
4. Терруары және өсіру ерекшеліктері
- Аймағы: Анықтамалық мәліметтер бойынша, уезд Дабашань тауларының батыс бөлігінде және Мицаншань жотасының шығыс бөлігінде, Ханьчжун округінің оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан және оңтүстікте сычуаньдық Ваньюань және Тунцзянмен шектеседі. Оны екі бассейннің өзендері кесіп өтеді — Цзялинцзян және Ханьцзян.
- Өсу биіктігі: Қорғау талаптары бойынша — 800–1200 м. Уезд рельефі, анықтама бойынша, — Бамяо кентіндегі 425 м-ден Цзяньганьшань тауындағы 2534 м-ге дейін.
- Климаты: Бақтар үшін мәлімет жоқ. Уезд туралы анықтама бойынша: оңтүстік-шығыс муссондық ылғалды солтүстік субтропиктік белдеу, айтарлықтай континенталды; орташа жылдық температура 13,8 °C, жауын-шашын 1250 мм, аязсыз кезең 236 күн.
- Топырағы: Қорғау талаптары бойынша — сары-қоңыр (黄棕壤), сары-қоңырқай (黄褐土), қиыршық тасты (石渣土) және тақта тәрізді сынықты құмды (片砂土); қабаты 1 м-ден кем емес, pH 5,5–6,0, органикалық зат 2,0 %-дан кем емес.
- Агротехникасы: Беткей горизонтальдары бойынша бір немесе екі қатарлы, «丁» тәрізді тығыз отырғызу, гектарына 25 000–32 000 көшет. Тыңайтқыш «бір негізгі, екі қосымша» (一基两追) схемасы бойынша: негізгісі, негізінен органикалық, — күзде немесе қыста терең жырту кезінде, 20 см-ден таяз емес; қосымшалары — көктемде және жаз-күзде, негізінен тез әсер ететін азот. Көктемгі кесу — көктемгі жинаудан кейін, терең (10–15 см) немесе күшті (тәждің жартысы); күзгі — күзгі жинаудан кейін, алдыңғы кесілген жерден 3–5 см жоғары.
- Ауқымы: Уезд туралы анықтамалық мақала 35 мың му шай бағы мен жылына 420 тонна шайды атайды, бірақ жылы көрсетілмеген.
5. Өндіріс технологиясы
Қорғау талаптары өңдеу тізбегін белгілейді, бірақ параметрлерді бермейді — температураны да, уақытты да, ылғалдылықты да. Құжат бойынша кезеңдер реті: жаңа жапырақты жайып қою (摊放, tānfàng) → фиксация (杀青, shāqīng) → ширату (揉捻, róuniǎn) → кесектерді бөлу (解块, jiěkuài) → алғашқы кептіру (初烘, chūhōng) → суыту (摊晾, tānliàng) → қайта ширату (复揉, fùróu) → жапырақты аударыстыра қуыру (滚炒, gǔnchǎo) → толық кептіру (足干, zúgān) → іріктеу (精选, jīngxuǎn) → орау.
Көк шайдың жалпы схемасы бойынша, дәл осы шайдың сипаттамасы бойынша емес, қыздыру арқылы фиксация тотығуды тоқтатады, ал қуыру мен толық кептіру хош иісті бекітеді. Тізбектің ерекшелігі параметрсіз де көрінеді: ширату екі рет, олардың арасында — кептіру мен суыту, ал соңында — қуыру.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Төмендегі сипаттаманы қорғау талаптары береді; ол қысқа, әрі үш тармақшасы жоқ.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Мықты және тығыз ширатылған, ылғалды жылтыры бар жасыл, айқын түгімен (外形壮实紧结、色泽绿润显毫).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде сипаттама жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Бөлек сипатталмаған — хош иіс тек дәм сипаттамасында аталған; табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.
- Дәмі: Жұмсақ әрі хош иісті, тәтті қайтыммен (滋味醇香回甘).
- Тұнбаның түсі: Нәзік жасыл, мөлдір және жарқын (茶汤嫩绿透亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Табылған дереккөздерде сипаттама жоқ.
Құжат шайдың экстрактивті заттарға бай екенін және көп құюға шыдайтынын қосады (内含物丰富耐冲泡).
7. Химиялық құрамы
Қорғау талаптары бойынша физика-химиялық көрсеткіштер:
| Көрсеткіш | Талап |
|---|---|
| Экстрактивті заттар | 40,0 %-дан кем емес |
| Аминқышқылдары | 3 %-дан кем емес |
| Полифенолдар | 16 %-дан кем емес |
| Катехиндер | 15 % |
Құжатта катехиндерде салыстыру белгісі жоқ — жай ғана «15 %»; бұл бет суреті бойынша тексерілді. Бұл шек пе, әлде орташа мән бе, түсініксіз. Құжат шайды аминқышқылдары мен мырышқа бай деп атайды, бірақ мырыш бойынша сан бермейді. Бұл партия өлшемдері емес, қорғау талаптары.
8. Қайнату
Көк шайға арналған сынып практикасы.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан немесе ақ гайвань.
- Процесс: Ыдысты жылыту, суды қабырғасымен құю, алғашқы тұнба — 40–60 секундтан кейін; үштен бірін қалдырып ішу және қайта құю. Әдетте екі-үш қайталама құю, бірақ қорғау талаптары шайдың көп құюға шыдайтынын атап өтеді.
9. Сақтау
Сынып практикасы. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және иістерден аулақ; бір жыл ішінде ішкен дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде баға туралы мәлімет жоқ.
- Жалғаннан қалай аулақ болу керек:
- Географиялық көрсеткіштің арнайы белгісін іздеу: аймақтан өндірушінің өтінімін уездің зияткерлік меншік басқармасы қабылдайды, провинциялық басқарма тексереді, ал белгіге құқықты CNIPA жариялайды.
- Өндірушінің Чжэньба уезінен екенін және қаптамада дәл «镇巴毛尖» деп тұрғанын тексеру: «маоцзянь» сөзі орынға кепілдік бермейді.
- Құрғақ жапырақ — мықты, тығыз ширатылған, түгі бар жасыл; тұнба — нәзік жасыл және мөлдір.
11. Қызықты деректер
- Қолмен жинау бүкіл атау үшін міндетті: құжат шайды сорттарға бөлмейді.
- Қорғау аймағы «20 кент пен көше басқармасы» деп аталған, бірақ он сегізі тізілген.
- Екі сорттық негіздің бірі Шэньсидің басқа шай уезі — Цзыянның атын алып жүр.
12. Шэньсидің оңтүстігіндегі басқа шайлармен және маоцзяньдармен салыстыру
- Ханьчжун Сянь Хао (汉中仙毫): Аймағына Чжэньба да кіретін округтік қолшатыр атау; бұл жерде — өз талаптары бар уездік атау.
- Уцзы Сяньхао (午子仙毫): Сол округтің Сисян уезінің шайы, жапырағы жалпақ-иілген; Чжэньба Маоцзяньның жапырағы мықты және тығыз ширатылған.
- Цзыян Мао Цзянь (紫阳毛尖): Анькан округінің маоцзяны; Чжэньба Маоцзянь талаптарындағы популяция да Цзыянның атын алып жүр.
- Синьян Мао Цзянь (信阳毛尖): Атауындағы сол сөзі бар хэнаньдық шай — «маоцзянь» орынды емес, пішінді білдіреді.
Қорытынды:
Чжэньба Маоцзянь — Дабашань таулары Сычуаньға шығатын Шэньсидің оңтүстік шетіндегі көк шай. Оның тарихы туралы дереккөздер үнсіз, бірақ 2025 жылғы қорғау талаптары оны егжей-тегжейлі сипаттайды: 800–1200 м биіктіктегі бақтар, қолмен жинау, соңында қуырумен екі рет ширату, түгі бар мықты жасыл жапырақ, нәзік жасыл мөлдір тұнба және тәтті қайтымды жұмсақ дәм. Жинау мерзімдері, хош иісі, шай түбі және бағалары әзірге ақ дақ болып қалып отыр.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде