Байчжантань Ча (Bǎizhàngtán chá, 百丈潭茶) — Хубэй провинциясының ең оңтүстігінде, Хубэй, Хунань және Цзянси шектескен тұстағы Сяньнин (咸宁) қалалық округіне қарасты Тунчэн (通城县) уезінен шығатын, қуыру әдісімен өңделген жалпақ көк шай. Өнім сипаттамасындағы басты ерекшелік — «扁平显毫»: ашық ақ түкті, жалпақ әрі тік жапырақ. Шай жас, 1990-жылдардан бастау алады. 2020 жылы атау ауыл шаруашылығы географиялық нұсқауын алды — уездегі екінші болып, — ал 2025 жылы Қытай Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасының географиялық нұсқауы бар өнімдер тізіміне енді.
1. Жіктелуі және шығу тегі
- Түрі: Қуыру әдісімен өңделген көк шай (炒青, chǎoqīng), жалпақ (扁形, biǎnxíng). Қорғалатын өнім сипаттамасында сынып былай аталған: «百丈潭茶为炒青类扁形绿茶» — «қуыру әдісімен өңделген жалпақ көк шай».
- Санаты: Қазіргі уездік көк шай; географиялық нұсқауы бар өнім.
- Шығу тегі: Қытай, Хубэй провинциясы (湖北, Húběi), Сяньнин қалалық округі (咸宁, Xiánníng), Тунчэн уезі (通城, Tōngchéng).
- Қорғау аймағы: Жергілікті өнімдер анықтамалығына сәйкес — уездің он бір кенті мен болысы, 165 әкімшілік ауыл: 马港镇, 五里镇, 隽水镇, 关刀镇, 沙堆镇, 麦市镇, 塘湖镇, 四庄乡, 大坪乡, 石南镇 және 北港镇. Географиялық нұсқауы бар өнімдер каталогы аймақ ретінде «Тунчэн уезінің қазіргі әкімшілік аумағын» атайды.
- Географиялық координаттары: Сол анықтамалық бойынша — 113°36′–114°04′ ш. б. және 29°02′–29°24′ с. е.
2. Тарихы және мәдени маңызы
- Тарихы:
- 1990-жж. 2020 жылғы сараптамада өтінім берушінің айтуынша, шай «тоқсаныншы жылдардан бастап әзірленген» (自九十年代研制而成); «Цзинчу ван» порталы (2020) 1990 жылды атайды, ал «百丈潭» тауар белгісінің тіркелуін 2003 жыл деп көрсетеді. Табылған дереккөздерде ерте жазбаша атаулар жоқ.
- 2005. Уездік үкімет анықтамасына сәйкес, 2005 жылдың шілдесінде бір аттас шай компаниясы (通城县百丈潭茶业有限责任公司) құрылды — провинциялық деңгейдегі жетекші агрокәсіпорын. Оның нұсқау рәсімімен байланысы табылған дереккөздерде көрсетілмеген.
- 2009–2017 — марапаттар. Жергілікті өнімдер анықтамалығы бойынша: 2009 жылы шай Сяньниннің бес басты насихатталатын атақты көк шай маркасының қатарына енді, 2013 жылы X Қытай (Ухань) ауыл шаруашылығы көрмесінің алтынын алды, 2016 жылы белгі Сяньниннің танымал тауар белгісі деп танылды, 2017 жылы шай қаланың атақты өнімі атанды. Дереккөздер алшақтайды: «Цзинчу ван» белгінің Сяньнинде танымал деп танылуын 2008 жылға жатқызады.
- 2020 жылдың қаңтары — сараптама. Сяньнин ауыл шаруашылығы басқармасының хабарлауынша, сарапшылар Тунчэн уездік жабайы шай ғылыми-зерттеу институтының (通城县野生茶科学研究所) өтінімін қарап, сапаны ерекше деп тауып, тіркеуді мақұлдады; басқарма Байчжантань Чаны уездің ауыл шаруашылығы нұсқауы бар екінші өнімі деп атады.
- 2020 жылдың сәуір–мамыр айлары — тіркеу. Анықтамалық Ауыл шаруашылығы және ауылдық істер министрлігінің шешімін 2020 жылдың 30 сәуірі деп күндейді. 19 мамырда «Цзинчу ван» (荆楚网) порталы министрліктің № 290 хабарламасымен Хубэйдің он тоғыз өнімі куәлік алғанын хабарлап, олардың арасында Байчжантань Чаны атады. Нұсқаулар каталогындағы тіркеу нөмірі — AGI02948.
- 2025 — Мемлекеттік басқарма тізімі. 16 шілдеде қол қойылып, 2025 жылдың 13 тамызында жарияланған № 640 хабарламамен Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасы 1409 атауды географиялық нұсқауы бар өнімдер деп таныды; нұсқаулар каталогы Байчжантань Чаны осы хабарламаға жатқызады.
- Атауы: 百 (bǎi) — жүз, 丈 (zhàng) — чжан, ежелгі ұзындық өлшемі, 潭 (tán) — тұңғиық: «жүз чжан тереңдіктегі тұңғиық». Бұл жергілікті топоним: уездік анықтамаға сәйкес, уездің үш сатылы шағын ГЭС тізбектерінің бірі осылай аталады, ал жергілікті арақты 百丈潭酒 деп атайды. Атаудың шайға не себепті берілгені табылған дереккөздерде түсіндірілмеген.
- Мәдени маңызы: Уездік мәдениет және туризм бюросының «Тунчэн дәмдері» тізімінде (2021) шай «百丈潭有机茶» — Байчжантань органикалық шайы деп көрсетілген.
3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты
- Сұрып / Культивар: Табылған дереккөздерде сұрып аталмаған.
- Шикізаты: Анықтамалық физика-химиялық көрсеткіштерді көктемгі жиынның «бір бүршік, бір жапырақ» (一芽一叶) үлгісі үшін келтіреді. Жиын стандарты табылған дереккөздерде жоқ.
- Жиын уақыты: Табылған дереккөздерде нақты мерзімдер жоқ.
- Органикалық сертификаттау: 2020 жылғы сараптамада өтінім берушінің айтуынша, шай он сегіз жыл қатарынан мемлекеттік органикалық шай сертификаттауынан өткен.
4. Терруары және өсіру ерекшеліктері
- Аймағы: Уездік анықтамаға сәйкес, Тунчэн Муфушань (幕阜山) тауларының солтүстік етегінде, Хунань, Хубэй және Цзянси тоғысқан жерде орналасқан. Шығыста уезд Сюшуймен (Цзянси), оңтүстікте Пинцзянмен (Хунань), батыста Юэян және Линьсянмен (Хунань), солтүстікте Чунъянмен (Хубэй) шектеседі.
- Өсу биіктігі: Жергілікті өнімдер анықтамалығы бойынша, аймақтағы биіктіктер — 250–1528 м; бақтар үшін жеке деректер жоқ.
- Климаты: Субтропиктік муссондық. Деректер алшақтайды: уездік анықтама орташа жылдық температураны 15,5–16,7 °C және шамамен 1500 мм жауын-шашынды көрсетсе, анықтамалық — 17 °C, 1627,3 мм жауын-шашын, жылына 1694,5 сағат күн сәулесі және жылдық белсенді температуралар қосындысын 3000-нан 5100 °C-қа дейін береді. Екі дереккөзде де ормандылық — 57,5 %.
- Топырағы: Анықтамалық бойынша — негізінен қызыл топырақтар мен сары-қоңыр топырақтар, pH 4,5–6,8.
- Ауқымы: Анықтамалық бойынша, аймақтағы шай бақтарының ауданы — 4620 га; дерек жылы көрсетілмеген. Сол дереккөз Тунчэнді Хубэйдің үш ірі шай уезінің бірі деп атайды.
5. Өндіріс технологиясы
Өнім сипаттамасы шайды жалпақ қуыру түріне (炒青) жатқызады; табылған дереккөздерде технологиялық карта мен параметрлер жоқ.
Жалпақ қуырылған көк шай үшін әдеттегі реттілік мынадай:
- Жаңа жапырақты жайып жұмсарту (摊青, tānqīng).
- Бекіту (杀青, shāqīng): Қыздыру тотығуды тоқтатады.
- Түзету (理条, lǐtiáo).
- Жалпақтау (压扁, yābiǎn): Жапырақ жалпақ пішін алады.
- Кептіру (干燥, gānzào).
Бұл сыныптың жалпы схемасы, Байчжантань Ча технологиясының сипаттамасы емес.
6. Органолептикалық сипаттамалары
Төмендегі сипаттама — нұсқаулар каталогындағы қорғалатын өнім сипаттамасынан; анықтамалық оны қайталайды.
- Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жалпақ әрі тік (扁平挺直), салмақты әрі тығыз (身骨重实), жасыл, ақ түкті (色绿有白毫). Айрықша белгісі — «жалпақ, ашық түкті» (扁平显毫).
- Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде сипаттамалар жоқ.
- Тұнбаның хош иісі: Биік әрі тұрақты (香高持久).
- Дәмі: Толық, қайта оралатын тәттілікпен (醇厚回甘); шай көп рет қайта құюға төзімді (耐冲泡).
- Тұнбаның түсі: Жасыл әрі жарқын (绿亮).
- Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Тегіс әрі ашық (匀整明亮).
2020 жылғы сараптамада өтінім беруші дәмін «толық, тәтті әрі балғын» (醇厚甘鲜), ал қайнатылған жапырақты — тегіс, нәзік, тұтас «гүлдер» болып ашылатын (匀嫩成朵) деп сипаттады.
7. Химиялық құрамы
Жергілікті өнімдер анықтамалығы «бір бүршік, бір жапырақ» көктемгі жиыны үшін мынадай көрсеткіштерді келтіреді:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Шай полифенолдары | кемінде 15 % |
| Бос аминқышқылдары | кемінде 2 % |
| Суда еритін заттар | кемінде 36 % |
| Ылғалдылық | 6,5 %-дан аспайды |
Мемлекеттік басқарма талаптарының мәтінімен сандар салыстырылмаған; кофеин туралы деректер жоқ.
8. Қайнату
Көк шайға арналған сыныптық тәжірибе.
- Су температурасы: 80–85 °C.
- Шай мөлшері: 150 мл-ге 3 г.
- Ыдыс: Шыны стақан немесе ақ гайвань.
- Процесс:
- Ыдысты жылыту.
- Шайды салып, суды қабырғасымен құю.
- Бірінші тұнба — 40–60 секундтан кейін.
- Тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу.
- Су құю.
- Екі-үш рет қайта құю.
9. Сақтау
Сыныптық тәжірибе. Герметикалық қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C температурада, жарықтан, ылғалдан және иістерден аулақ ұстау. Бір жыл ішінде ішкен дұрыс.
10. Бағасы және жалған өнімдер
Табылған дереккөздерде бағалар туралы деректер жоқ.
- Жалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
- Қаптамада географиялық нұсқау белгісін іздеу.
- Өндірушінің Тунчэн уезінен екенін тексеру.
- Жапырақ — жалпақ, тік, ашық ақ түкті. Мұндай көрініс көптеген жалпақ шайларда бар, сондықтан шығу тегі мен белгі сыртқы көріністен сенімдірек.
11. Қызықты деректер
- Шайдың атауы — жергілікті топоним, оны шағын ГЭС тізбегі де, уездік арақ та алып жүр.
- Министрліктің 2020 жылғы сол хабарламасында нұсқауды Хубэйдің тағы он сегіз өнімі алды, олардың арасында сериядағы көршілер — Дунхэ Бичжэнь Ча (董河碧珍茶) және Лотянь Сянлу Ча (罗田香露茶).
12. Басқа көк шайлармен салыстыру
- Тунчэн Хаолюй (通城毫绿): Сол уездің басқа көк шайы — маоцзянь типіндегі түкті тік бұралымдар; Байчжантань Чада жапырақ жалпақ.
- Си Ху Лун Цзин (西湖龙井): Жалпақ қуырылған көк шайдың үлгісі; Байчжантань Ча — сол пішіндегі кейінгі хубэйлік шай.
- Санься Лун Цзин (三峡龙井): Провинцияның батысынан шығатын, лунцзин технологиясымен жасалған хубэйлік көк шай.
- Шуанцзин Люй (双井绿): Көрші Сюшуй уезінің бұралған түкті көк шайы — провинциялық шекараның арғы жағында, Цзянсиде.
Қорытынды:
Байчжантань Ча — үш провинция тоғысқан Тунчэн тауларының жас жалпақ көк шайы: ақ түкті тік жапырақ, биік тұрақты хош иіс, тәтті қайтарымы бар толық дәм. Құжаттар аймақ, көрініс және тіркеу туралы айтады, бірақ сұрыпты да, технологиялық картаны да атамайды.
Дереккөздер
Географиялық нұсқама
Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде