Táiwān zhūchá

Tajwańska Zhūchá (Táiwān zhūchá, 臺灣珠茶) to prażona zielona herbata kategorii 珠茶 (zhūchá, „herbata perłowa”, na rynku zachodnim znana jako gunpowder), zwijana w ciasne kulki, produkowana na Tajwanie na eksport od końca lat 40. XX wieku. Według wpisu tajwańskiej państwowej bazy kultury 國家文化記憶庫, sposób wyrobu 珠茶 przywieźli na wyspę szanghajscy kupcy w 1948 roku i wkrótce herbata ta stała się jednym z głównych artykułów tajwańskiego eksportu. W latach 1950–1970, według tego samego wpisu, Tajwan był jednym z głównych eksporterów 珠茶, a w połowie lat 70. z powodu wysokich kosztów produkcji i konkurencji z Chin kontynentalnych niemal zaprzestano jej wywozu. Głównym rynkiem zielonej herbaty wyspy na początku lat 50. była Afryka Północna. Pod nazwą „Formosa Gunpowder” tajwańska zielona herbata w kulkach opisana jest w rosyjskiej popularnej książce o herbacie, ale w odnalezionych tajwańskich dokumentach nazwa ta nie występuje. Odmiana krzewu, regiony zbioru, parametry obróbki i smak według źródeł pierwotnych są nieznane, nie ustalono też, czy tajwańska 珠茶 jest obecnie produkowana, dlatego artykuł ma głównie charakter historyczny.

1. Klasyfikacja i pochodzenie

• Typ: Zielona herbata (綠茶, lǜchá) z fiksacją ogniem w kotle — 炒菁 (chǎoqīng). Wpis tajwański wprost określa 珠茶 jako „prażoną zieloną herbatę” (炒菁的綠茶) z liścia zwiniętego w małe perły.
• Kategoria: 珠茶 to kategoria technologiczna zielonej herbaty w formie kulek. Należy do niej również zhejiangska Píngshuǐ Zhūchá (平水珠茶, Píngshuǐ zhūchá): kategoria jest jedna, regiony różne, dlatego herbata tajwańska nie jest ani odmianą, ani synonimem pingshuijskiej. W ChRL 珠茶 określa norma zalecana GB/T 14456.4-2016 „绿茶 第4部分：珠茶”: jest to gotowa herbata z „okrągłej prażonej” zielonej (圆炒青绿茶, yuán chǎoqīng lǜchá), dopracowana przesiewaniem, przewiewaniem, formowaniem, przebieraniem i kupażowaniem. Produktu tajwańskiego ta norma nie reguluje, a znalezione źródła nie podają, według jakich zasad sortowano tajwańską 珠茶.
• Nazwa międzynarodowa: Gunpowder, gunpowder tea to zachodnia nazwa kategorii 珠茶; tym terminem określa ją również norma ChRL.
• Pochodzenie: Tajwan. Udokumentowany jest egzemplarz z fabryki Fúyuán w Lóngtán (龍潭福源茶廠, Lóngtán Fúyuán cháchǎng), wyprodukowany na początku lat 60. XX wieku. Według artykułu naukowego z 2021 roku, po udanej próbie z 1948 roku w rejonie Xīnzhú (新竹, Xīnzhú) i Táoyuán (桃園, Táoyuán) powstało 12 fabryk produkujących zieloną herbatę metodą chińską; artykuł nie precyzuje, jaką formę miała ta herbata. Do jakiego powiatu lub miasta należy Lóngtán, wpis bazy kultury nie podaje.
• Okres: Sposób produkcji według źródeł tajwańskich przywieziono w 1948 roku; powojenny eksport zielonej herbaty z wyspy, według tabeli raportu z 1953 roku, rozpoczął się w 1949 roku; w połowie lat 70. 珠茶, według wpisu bazy kultury, niemal przestała być wywożona. Nie ustalono, czy produkcja istnieje obecnie.
• Współrzędne geograficzne: Źródła nie podają ani współrzędnych, ani granic strefy produkcji; znane są tylko wymienione wyżej miejsca.

2. Historia i znaczenie kulturowe

• Historia:
  • Przed 1949 rokiem. Według raportu chińsko-amerykańskiej Połączonej Komisji Odbudowy Wsi (JCRR) z 1953 roku, głównym rynkiem zielonej herbaty poza krajami producentów była Afryka Północna i do 1949 roku zajmowała ją głównie zielona herbata z kontynentu. Ten sam raport twierdzi, że przed 1949 rokiem zielonej herbaty na Tajwanie nie produkowano. Tajwański sprzedawca herbaty pisze natomiast o zielonej herbacie okresu japońskiego (1895–1945), a artykuł tej encyklopedii „Tajwańska Sencha” mówi o parowaniu w latach kolonialnych. Dla 珠茶 rozbieżność nie jest kluczowa: sposób jej wyrobu, według wpisu tajwańskiego, przywieziono dopiero w 1948 roku.
  • 1948. Według wpisu bazy kultury, sposób wyrobu 珠茶 przywieźli na wyspę szanghajscy kupcy i wkrótce herbata stała się jednym z głównych artykułów eksportu (w zapisie: 外銷之主力, wàixiāo zhī zhǔlì). Artykuł na tajwańskim portalu rolniczym (dział tematyczny prowadzi stacja ulepszania herbaty 茶及飲料作物改良場) opisuje, że grupa szanghajskich handlarzy herbatą zajęła się na wyspie prażoną zieloną herbatą i z powodzeniem sprzedawała ją do Afryki Północnej. Artykuł naukowy z 2021 roku jako inicjatora wymienia zagraniczną firmę handlową 協和洋行 (Xiéhé yángháng): otworzyła ona na Tajwanie oddział i zaprosiła chińskich mistrzów do próby produkcji zielonej herbaty, a po udanej próbie urządziła 12 fabryk w rejonie Xīnzhú i Táoyuán. Wersje te nie wykluczają się. Tajwański sprzedawca herbaty pisze, że w 1948 roku z kontynentu przywieziono sposób wyrobu zarówno Chun Mee, jak i Gunpowder, a tajwańskie wydawnictwo foodNEXT (2016) — że szanghajscy handlarze dali impuls 珠茶 i 眉茶 (méichá), które stały się nowym głównym artykułem wywozu.
  • 1949–1952. Według tabeli raportu JCRR, eksport zielonej herbaty z Tajwanu wyniósł 1 197 t w 1949 roku, 640 t w 1950, 2 882 t w 1951 i 6 150 t w 1952; w latach 1946–1948 zielonej herbaty w wywozie nie ma. W 1952 roku zielona herbata po raz pierwszy dominowała w eksporcie — 6 150 z 9 479 t. Raport tłumaczy przełom relacją ceny do kosztów produkcji; nabywcy północnoafrykańscy oferowali w tym roku średnio ponad 0,40 dolara USA za funt. Statystyka nie dzieli zielonej herbaty na 珠茶 i 眉茶, więc udział 珠茶 jest nieznany.
  • Jakość pierwszych lat. Autor raportu JCRR pisał, że w latach 1949–1950 miejscowym fabrykom trudno było osiągnąć kryształowo przejrzysty zielony napar i naturalny aromat najlepszej herbaty kontynentalnej. W latach 1951–1952 technologię znacznie ulepszono i „w ciągu zaledwie czterech lat” tajwańska zielona herbata zdobyła na rynku północnoafrykańskim „określoną nazwę i miejsce”. Jednocześnie w 1953 roku jej jakość, według tego samego raportu, wciąż uważano za niższą od najlepszej kontynentalnej.
  • 1950–1970. Według wpisu bazy kultury, w tych dziesięcioleciach Tajwan był jednym z głównych eksporterów 珠茶. Artykuł naukowy z 2021 roku pisze, że po 1961 roku zielona herbata stała się głównym artykułem tajwańskiego eksportu herbaty — ponad 50 % wywozu. W 1969 roku, według historii branżowego stowarzyszenia 台灣區製茶工業同業公會, pomogło ono ponad dwudziestu producentom zielonej herbaty utworzyć „中華綠茶聯合出口公司” — firmę, której zgodnie z przepisami władz powierzono sprzedaż zielonej herbaty do Afryki Północnej i Hongkongu.
  • Początek lat 60. W fabryce Fúyuán w Lóngtán wyprodukowano 珠茶, którą w 1988 roku otrzymał w fabryce człowiek, później udostępniający jej fotografię bazie kultury. Autor wpisu ocenił jakość egzemplarza jako „dość wysoką”, nie ustępującą współczesnej wysokiej klasy 珠茶 z rynku światowego. To opinia o jednym egzemplarzu, a nie charakterystyka stylu.
  • Schyłek. Według wpisu bazy kultury, z powodu wysokich kosztów produkcji i konkurencji Chin kontynentalnych w połowie lat 70. 珠茶 niemal przestano wywozić. Artykuł na portalu rolniczym dodaje, że po niepowodzeniach w Afryce Północnej eksport tajwańskiej zielonej herbaty przeorientowano na Japonię, a od lat 70. z roku na rok malał. Jaką herbatę wysyłano do Japonii, artykuł nie precyzuje; o parzonej zielonej herbacie wyspy opowiada artykuł „Tajwańska Sencha”.
  • 1980. Stowarzyszenie prowadziło pilny zakup dla Libii — 250 t zielonej herbaty 珍眉 (zhēnméi) w drobnych opakowaniach po pół kilograma i kilogram; to linia 眉茶, a nie 珠茶. Według innego wpisu bazy kultury, do 1980 roku herbata pozostawała ważnym produktem eksportowym Tajwanu i trafiała do Japonii, Afryki Północnej, USA, Europy i Azji Południowo-Wschodniej.
  • Obecnie. W materiale dydaktycznym stacji 茶及飲料作物改良場 z 2024 roku tajwańską zieloną herbatę reprezentują parzona 煎茶 (jiānchá) oraz prażone 碧螺春 (bìluóchūn) i 龍井 (lóngjǐng) z rejonu Sānxiá (三峽區, Sānxiá qū) miasta Xīnběi; 珠茶 nie jest tam wymieniona. Nie dowodzi to, że 珠茶 na Tajwanie nie produkuje się: znalezione źródła nie ustalają, czy produkcja trwa obecnie.
• Nazwa:
  • 臺灣 (Táiwān) — Tajwan.
  • 珠茶 (zhūchá) — „herbata perłowa”. Według wpisu tajwańskiego, herbata jest zwarta, ciężka i podobna do małej perły, stąd nazwa. Podano tam również, że pełna nazwa kategorii to 平水珠茶 i że produkuje się ją w rejonie Shaoxing w prowincji Zhejiang; herbata tajwańska nie staje się przez to pingshuijską.
  • 臺灣珠茶 — we wpisie bazy kultury to zwrot opisowy („jakość tajwańskiej 珠茶 jest dość wysoka”), a nie nazwa oficjalna. Pełne odczytanie tonowe nazwy jest słownikowe: źródła podają ją w znakach, a pinyin zhū chá przytaczają tylko dla 珠茶.
  • Gunpowder — zachodnia nazwa 珠茶. Skąd pochodzi, wersje różnią się. Wpis tajwański pisze, że ludziom Zachodu 珠茶, ciemniejąca podczas przechowywania, przypominała proch do strzelb. Artykuł tej encyklopedii „Píngshuǐ Zhūchá” mówi o podwójnym skojarzeniu — z wyglądem granulek i z „przypalanym” tonem smaku. Zachodni handel detaliczny powtarza legendę o młodym angielskim urzędniku, któremu kulki wydały się podobne do prochu. Żadna z wersji nie została zweryfikowana źródłami pierwotnymi.
  • Formosa Gunpowder, „Formoza Proch” — tak tajwańska zielona herbata w kulkach nazwana jest w rosyjskiej popularnej książce J. G. Iwanowa „Encyklopedia herbaty”; nazwa występuje też w zachodnim handlu detalicznym. Słowo „Formosa” to dawne handlowe oznaczenie tajwańskiej herbaty: według wpisu bazy kultury, w 1869 roku tajwański ulung zaczęto sprzedawać bezpośrednio do USA, promując nazwę Formosa Tea. To, że Formosa Gunpowder oznacza właśnie tajwańską 珠茶, nie jest potwierdzone źródłami pierwotnymi: w znalezionych tajwańskich dokumentach nazwy tej nie ma, a pochodzenie herbaty sprzedawanej obecnie pod tą nazwą nie zostało sprawdzone.
  • „Proch” — w książce W. M. Siemionowa „Zaproszenie do herbaty” zielona herbata „proch” wymieniona jest wśród produktów Tajwanu obok ulunga i, w ograniczonych ilościach, puszonga.
• Znaczenie kulturowe: Tajwańska 珠茶 to część eksportowego rozdziału historii tajwańskiej herbaty. W kilka lat na przełomie lat 50. zielona herbata wyspy — w raporcie z 1953 roku nie dzielona według formy — wyprzedziła w wywozie herbatę czerwoną, a rynek północnoafrykański, wcześniej zajmowany przez herbatę kontynentalną, przyjął herbatę tajwańską. Fotografia egzemplarza z fabryki w Lóngtán weszła do państwowej bazy kultury jako świadectwo tej produkcji.

3. Opis botaniczny i surowiec

• Odmiana / Kultywar: Krzew herbaciany Camellia sinensis; konkretne odmiany w znalezionych źródłach nie są wymienione. Nie wiadomo, jakim liściem zaopatrywały się fabryki zielonej herbaty w latach 1950–1970.
• Zbiór: Sezony i terminy zbioru dla tajwańskiej 珠茶 źródła nie podają.
• Standard zbioru: Brak danych. W normie kontynentalnej surowcem dla 珠茶 jest półprodukt „okrągłej prażonej” zielonej herbaty (圆炒青, yuán chǎoqīng); nie wiadomo, czy taką zasadę stosowano na Tajwanie.
• Wymagania surowcowe: Nieznane.

4. Terroir i cechy uprawy

• Region: Źródła wymieniają dwa miejsca. Pierwsze to rejon Xīnzhú i Táoyuán, gdzie po 1948 roku, według artykułu naukowego z 2021 roku, działało 12 fabryk zielonej herbaty. Drugie to Lóngtán, gdzie wyprodukowano znany egzemplarz 珠茶. Skąd fabryki brały liść, źródła nie podają.
• Klimat: Brak danych o klimacie rejonów produkcji w znalezionych źródłach.
• Wysokość uprawy: Brak danych.
• Gleby: Brak danych.

5. Technologia produkcji

Tajwańskich parametrów w znalezionych źródłach brak. Wiadomo jedynie, że w 1948 roku na wyspę przywieziono metodę kontynentalną — artykuł naukowy z 2021 roku mówi o produkcji zielonej herbaty „sposobem chińskim”, — że 珠茶 to prażona zielona herbata zwijana w kulki, oraz że w latach 1949–1950 miejscowym fabrykom trudno było uzyskać przejrzysty zielony napar, a w latach 1951–1952 technologię znacznie ulepszono. Które dokładnie etapy ulepszono, znalezione fragmenty raportu JCRR nie podają.

Poniżej ogólny schemat, jak dla większości zielonych herbat w kulkach, a nie opis konkretnie tajwańskiej 珠茶:

1. Fiksacja (杀青, shāqīng): Ogrzewanie w kotle gasi enzymy liścia, dlatego zielona herbata nie ulega utlenieniu. W 珠茶 to ogień, a nie para.
2. Zwijanie (揉捻, róuniǎn): Liść się zwija, nadszarpując komórki i nadając formę.
3. Dotaczanie i suszenie w kotle (炒干, chǎogān): Liść długo się dotacza i dosusza, aż zwinie się w zwartą kulkę.
4. Dopracowanie (精制, jīngzhì): Według normy kontynentalnej gotową 珠茶 otrzymuje się z półproduktu przez przesiewanie (筛分, shāifēn), przewiewanie (风选, fēngxuǎn), formowanie (整形, zhěngxíng), przebieranie (拣剔, jiǎntī) i kupażowanie (拼配, pīnpèi).

6. Właściwości organoleptyczne

Organoleptyka tajwańskiej 珠茶 według źródeł pierwotnych jest nieznana. Wpis tajwański opisuje 珠茶 ogólnie, a o egzemplarzu z Lóngtán podaje tylko ocenę jakości; rosyjska popularna książka opisuje „Formoza Proch” bez wskazania partii i roku. Poniżej to, co jest, ze wskazaniem pochodzenia.

• Wygląd suchego liścia: Według wpisu tajwańskiego o 珠茶 ogólnie — zwarte, ciężkie kulki, podobne do małych pereł; świeżo wyprodukowana herbata jest szarozielona (灰白綠色, huībái lǜsè), podczas przechowywania ciemnieje do czerni. Książka Iwanowa również mówi o niewielkich kulkach.
• Aromat suchego liścia: Brak opisów.
• Aromat naparu: Brak opisów. Raport JCRR jedynie odnotowywał, że w latach 1949–1950 miejscowym fabrykom trudno było nadać zielonej herbacie naturalny aromat najlepszej herbaty kontynentalnej; to ocena zielonej herbaty wyspy w ogóle.
• Smak: Brak opisów w znalezionych źródłach.
• Kolor naparu: Według książki Iwanowa — bursztynowy; to opis nieznanej partii. Raport JCRR jako wzorzec nazywa „kryształowo przejrzysty zielony napar” najlepszej herbaty kontynentalnej, którego w latach 1949–1950 fabrykom wyspy trudno było osiągnąć.
• Liść po zaparzeniu: Brak opisów. Według książki Iwanowa, kulki po zalaniu wrzątkiem „jakby eksplodują”, to znaczy rozwijają się.

7. Skład chemiczny

Brak zweryfikowanych danych o składzie tajwańskiej 珠茶. Jak w większości zielonych herbat, wśród polifenoli dominują katechiny; występują też aminokwasy, w tym L-teanina, i kofeina. Ich udział w tajwańskiej 珠茶 nie został zmierzony.

8. Parzenie

Brak danych o parzeniu tajwańskiej 珠茶. Książka Iwanowa pisze, że „Formoza Proch” jest szeroko używana do herbaty miętowej, jako herbata poobiednia i jako lodowy napój orzeźwiający; źródła pierwotne o tym nie mówią, nazywają jedynie Afrykę Północną głównym rynkiem tajwańskiej zielonej herbaty z początku lat 50. Poniżej praktyka, jak dla większości zielonych herbat w kulkach.

• Temperatura wody: 80–85 °C.
• Ilość herbaty: Około 3 g na 150 ml. Kulki są ciężkie i przy parzeniu silnie się rozwijają, dlatego objętościowo suchej herbaty zwykle bierze się mniej, niż się wydaje.
• Naczynie: Gàiwǎn (蓋碗, gàiwǎn) lub szklana szklanka.
• Proces:
  1. Ogrzać naczynie gorącą wodą.
  2. Wsypać herbatę.
  3. Zalać liść i natychmiast odlać wodę: krótkie przepłukanie pomaga zwartym kulkom zacząć się otwierać.
  4. Pierwsze parzenie — około minuty; kulki rozwijają się stopniowo.
  5. Rozlać napar całkowicie, nie zostawiając liścia w wodzie.
  6. Kolejne zalania — z powoli rosnącym czasem; ile ich wytrzymuje tajwańska 珠茶, źródła nie podają.

9. Przechowywanie

Brak danych o przechowywaniu tej konkretnie herbaty. Wpis tajwański zauważa, że 珠茶 podczas przechowywania ciemnieje — świeża szarozielona herbata staje się czarna. Jak dla większości zielonych herbat: w szczelnym opakowaniu, w lodówce w 0–5 °C, bez światła, wilgoci i obcych zapachów; najlepiej wypić w ciągu roku.

10. Cena i podróbki

Współczesnych cen tajwańskiej 珠茶 w znalezionych źródłach brak. Historyczny punkt odniesienia daje raport JCRR: w 1952 roku nabywcy północnoafrykańscy oferowali za tajwańską zieloną herbatę średnio ponad 0,40 dolara USA za funt.

• Jak unikać podróbek:
  • Nazwa Formosa Gunpowder na opakowaniu nie dowodzi tajwańskiego pochodzenia: związek tej nazwy z tajwańską 珠茶 nie jest potwierdzony, a pochodzenie herbaty detalicznej sprzedawanej pod nią nie zostało sprawdzone. Pytać sprzedawcę, gdzie i przez kogo herbata została wyprodukowana.
  • Nie mylić z Píngshuǐ Zhūchá (平水珠茶): kategoria ta sama, ale to herbata z Zhejiangu.
  • Forma kulek wskazuje na kategorię 珠茶, a nie na miejsce produkcji.
  • Ciemny kolor kulek sam w sobie nie jest oznaką podróbki: według wpisu tajwańskiego, 珠茶 ciemnieje podczas przechowywania. Może jednak oznaczać, że partia długo leżała.
  • 眉茶 i 珍眉 to inna eksportowa linia zielonej herbaty, którą na Tajwanie również produkowano; to nie 珠茶.

11. Ciekawostki

• Zielona herbata weszła do tajwańskiego eksportu gwałtownie: w latach 1946–1948 nie było jej w wywozie, a w 1952 roku dała 6 150 z 9 479 t — ponad połowę.
• Raport JCRR z 1953 roku nie wymienia form zielonej herbaty — ani 珠茶, ani gunpowder: jego tabele nie oddzielają herbaty „perłowej” od „brwiowej” 眉茶.
• Wpis tajwański o egzemplarzu z Lóngtán przypomina, że pełna nazwa kategorii to 平水珠茶, od zhejiangskiego Píngshuǐ.
• Egzemplarz wyprodukowany w Lóngtán na początku lat 60. jeszcze w 1988 roku znajdował się w fabryce: otrzymał go tam człowiek, który później udostępnił fotografię dla bazy kultury.
• Kto przywiózł na wyspę sposób wyrobu prażonej zielonej herbaty, źródła podają różnie: wpis tajwański i artykuł na portalu rolniczym — szanghajscy kupcy, artykuł naukowy z 2021 roku — zagraniczna firma 協和洋行 z chińskimi mistrzami.

12. Porównanie z innymi zielonymi herbatami

• Píngshuǐ Zhūchá (平水珠茶, Píngshuǐ zhūchá): Ta sama kategoria 珠茶 z Zhejiangu; według wpisu tajwańskiego, 平水珠茶 to pełna nazwa kategorii. Tajwańska 珠茶 to produkcja innego regionu, nie synonim.
• Méichá (眉茶, méichá) i Zhēn Méi (珍眉, zhēnméi): Inna eksportowa linia prażonej zielonej herbaty. Na Tajwanie również ją produkowano — w 1980 roku Libii dostarczano właśnie 珍眉; w statystykach z początku lat 50. tajwańskie 眉茶 i 珠茶 nie są rozdzielone.
• Sānxiá Bì Luó Chūn (三峽碧螺春, Sānxiá bìluóchūn) i Lóngjǐng z Sānxiá (龍井茶, lóngjǐng chá): Współczesne tajwańskie prażone zielone herbaty, którymi stacja 茶及飲料作物改良場 w 2024 roku reprezentuje tajwańską zieloną herbatę.
• Tajwańska Sencha (臺灣煎茶, Táiwān jiānchá): Parzona (蒸菁, zhēngqīng) zielona herbata — inna technologia fiksacji.

Podsumowanie:

Tajwańska Zhūchá to przede wszystkim rozdział eksportowej historii wyspy. Kontynentalna kategoria 珠茶 przyszła na Tajwan, według wpisu bazy kultury, w 1948 roku, wraz z eksportową produkcją prażonej zielonej herbaty; zielona herbata wyspy w kilka lat zajęła miejsce na rynku północnoafrykańskim, a wywóz 珠茶 w połowie lat 70. niemal ustał z powodu wysokich kosztów produkcji i konkurencji kontynentu. Ze źródeł pierwotnych o tajwańskiej 珠茶 mówi wprost jedynie ten wpis, z jedynym opisanym egzemplarzem z fabryki w Lóngtán z początku lat 60.; tabele raportu z 1953 roku i historia branżowego stowarzyszenia mówią o zielonej herbacie wyspy w ogóle.

Potwierdzone są klasa i szybki wzrost eksportu zielonej herbaty wyspy na początku lat 50. Czas pojawienia się 珠茶 na Tajwanie i schyłek jej wywozu znane są z wpisu bazy kultury, a co do tego, kto przywiózł metodę, źródła się rozchodzą. Otwarte pozostają odmiana krzewu, regiony zbioru, parametry, smak, udział 珠茶 w wywozie i obecna produkcja, a związek nazwy Formosa Gunpowder z tajwańską 珠茶 pozostaje przypuszczeniem, którego tajwańskie dokumenty na razie nie potwierdzają.

Źródła

Normy

• GB/T 14456.4-2016

Dokumenty i publikacje

1. 臺灣龍潭地區生產的「珠茶」 — 國家文化記憶庫 (Taiwan Cultural Memory Bank); 建檔單位 國立台灣工藝研究發展中心 (National Taiwan Craft Research and Development Institute); 撰寫者 阮素芬; 時間起 2020/11/04; CC BY 3.0 TW
2. Problems of Tea Production in Taiwan (Plant Industry Series No. 2) — Chinese-American Joint Commission on Rural Reconstruction (JCRR), Taipei, July 1953
3. 漫談臺灣老茶(一) — 農業知識入口網 · 茶葉主題館 (農業部; 維護單位：農業部 茶及飲料作物改良場); 文/ 吳聲舜; 發布日期 105/01/05 (2016-01-05), 更新日期 113/10/17 (2024-10-17)
4. 臺灣茶葉進出口脈絡 — 國家文化記憶庫; 建檔單位 國立台灣工藝研究發展中心; 撰寫者/創作者 綠地生態系統服務研究室; 登入日期 2020/06/25; CC BY 3.0 TW
5. 臺灣茶葉產業結構與經營模式的轉變 (The Transition of Tea Industry Structure and the Business Model in Taiwan) — 北商學報 (Journal of National Taipei University of Business) 第37期, 民國110年1月 (2021-01), 頁1–25; 何志峰、林浩鉅、何青儒
6. 公會沿革 — 台灣區製茶工業同業公會 (Taiwan Tea Manufacturers' Association)
7. 臺灣特色茶 (國產農漁畜產品教材，2024.9出版) — 編撰單位：農業部茶及飲料作物改良場
8. 全国标准信息公共服务平台 — 国家市场监督管理总局 / 国家标准化管理委员会 (std.samr.gov.cn)
9. Preparation of catechin extracts and nanoemulsions from green tea leaf waste and their inhibition effect on prostate cancer cell PC-3 — International Journal of Nanomedicine 11 (2016) 1907–1926; DOI 10.2147/IJN.S103759; PMID 27226712; Tsai Y.-J., Chen B.-H. (Fu Jen Catholic University, Taiwan); CC BY-NC 3.0
10. History of Formosa Green Tea (Green Tea History) — Mantra Tea Taiwan
11. 台灣茶業百年史 塑造飲茶生活文化 — 食力 foodNEXT; 撰文 黃齡誼; 2016/06/08
12. 臺灣茶為何又如何本土？從內銷轉向與高山化談起 — 聯合新聞網 鳴人堂; 練聿修; 23 Jan, 2017
13. 貿易戰爭 06》台灣茶出口籠罩洗產地疑雲，應加強來源國標示，避免貿易障礙 — 上下游 News&Market; 孫維揚、林怡均; 2025-04-11
14. Gunpowder tea — Wikipedia (en)
15. Formosa Gunpowder Green — Pickwick & Cherry (Teaching Kitchen & Occasional Bakery)

Pełna lista — na stronie „Źródła”