Bǎisè hóngchá

Байсэ Хунча (Bǎisè hóngchá, 百色红茶) — Гуанси-Чжуан автономиялық ауданының батысындағы, Юньнань мен Вьетнам шекарасына жақын орналасқан Байсэ (百色市) қалалық округінің қызыл шайы. Бұл округтік атау: қорғау аймағы он уезд бен ауданды түгел емес, олардың ішіндегі 39 болыс пен кентті және 118 әкімшілік ауылды қамтиды. Шикізат — жергілікті Линъюнь Байхао (凌云白毫茶) сорты, ол Хуача № 26 мемлекеттік сорты деп те аталады. 2016 жылдан бастап атау — ауылшаруашылық географиялық нұсқама, 2024 жылы оған топтық стандарт шығарылды, ал 2025 жылы CNIPA географиялық нұсқамасы бар өнімдер тізіміне енді.

1. Жіктелуі және шығу тегі

Түрі: Қызыл шай (红茶, hóngchá), толық тотыққан. Класс атауында және 2024 жылғы топтық стандарт атауында аталған.
Санаты: Гуансидің округтік қызыл шайы; ауылшаруашылық географиялық нұсқама (2016) және CNIPA тізіміндегі географиялық нұсқамалы өнім (2025).
Шығу тегі: Қытай, Гуанси-Чжуан автономиялық ауданы (广西, Guǎngxī), Байсэ қалалық округі (百色, Bǎisè).
Қорғау аймағы: Ауыл шаруашылығы министрлігінің № 2384 хабарламасы бойынша (2016) — округтің он уезі, қаласы және ауданындағы 39 болыс пен кент және 118 әкімшілік ауыл: Юцзян (右江), Пингуо (平果), Дэбао (德保), Цзинси (靖西), Напо (那坡), Линъюнь (凌云), Лэе (乐业), Тяньлинь (田林), Лунлинь (隆林) және Силинь (西林).
Географиялық координаттары: 104°42′–107°48′ ш. б., 22°53′–25°02′ с. е.

2. Тарихы және мәдени маңызы

Тарихы:
- Алғашқы жазбалар. Нұсқаманың сипаттамасы бойынша, округтегі шай шаруашылығы туралы жазбаша деректер Мин әулеті императоры Сяоцзунның Хунчжи (弘治) жылдарынан басталады — 1488 жылдан. Онда округте көптеген жабайы ескі шай ағаштары сақталғаны айтылған.
- 1970–1980 жылдар. Сол сипаттама бойынша, Байсэ экспортқа арналған кесілген қызыл шай (红碎茶) өндіретін мемлекеттік база болған.
- 2001. Нұсқаманың сипаттамасы бойынша, «гунфу қызыл шайы, бірінші сорт» III Халықаралық атақты шайлар байқауында алтын алды.
- 2009–2014. Нұсқаманың сипаттамасы бойынша, 2009–2013 жылдардағы VIII–X «Чжунча бэй» (中茶杯) байқауларында ел бойынша қызыл шай тобындағы 79 жоғары марапаттың 15-і Байсэ шайларына берілді, ал 2010–2014 жылдардағы I–III «Гоинь бэй» (国饮杯) байқауларында — 42-нің 15-і.
- 2016. Ауыл шаруашылығы министрлігі 2016 жылғы 31 наурыздағы № 2384 хабарламасымен Байсэ Хунчаны сол жылдың алғашқы партиясындағы ауылшаруашылық географиялық нұсқамалар қатарында тіркеді. Өтініш беруші — округтік шай дамыту орталығы (百色市茶叶开发中心); сапа техникалық нормасының нөмірі — AGI2016-01-1855.
- 2024. 21 мамырда, Халықаралық шай күні, Гуанси шай саласы қауымдастығы T/TEAGX 006-2024 «Географиялық нұсқамасы бар ауылшаруашылық өнімі. Байсэ Хунча» және T/TEAGX 007-2024 оны қайта өңдеу технологиясы туралы топтық стандарттар шығарды; екеуі де 2024 жылғы 21 маусымнан бастап күшіне енді. Атауларына қарағанда, біріншісі өнімге қойылатын талаптарды, екіншісі қайта өңдеу технологиясына қойылатын талаптарды белгілейді. Стандарт мәтіндерін көрмедім.
- 2025. Атау CNIPA-ның № 640 хабарламасымен бекітілген географиялық нұсқамасы бар өнімдер тізіміне енді.
Атауы: «Байсэ» (百色) — қалалық округтің аты; «хунча» (红茶) — «қызыл шай».
Мәдени маңызы: Он уезд бен ауданның шайлары үстіндегі округтік бренд; 1970–1980 жылдары округ, нұсқаманың сипаттамасы бойынша, экспорттық кесілген қызыл шайдың мемлекеттік базасы болған.

3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты

Сорты: Линъюнь Байхао (凌云白毫茶) — 1985 жылы ауылшаруашылық дақылдары сорттары жөніндегі мемлекеттік комиссия мемлекеттік шай сорттарының алғашқы партиясында Хуача № 26 (华茶26号) деген атпен таныды, нөмірі GS13026-1985. Нұсқаманың сипаттамасы бойынша, сорттың жапырағы айтарлықтай жұқа әрі жұмсақ, түктенуі өте мол, бүршіктері ірі.
Бір сорттан түрлі кластар. Линъюнь Байхаодан жасыл да, қызыл да шай жасайды — 13-бөлімді қараңыз. Байсэ Хунча үшін одан қызыл шай жасайды.
Жинау стандарты және мерзімдері: Табылған дереккөздерде мәлімет жоқ.

4. Терруары және өсіру ерекшеліктері

Нұсқаманың сипаттамасы бойынша:

Рельеф: Юньнань-Гуйчжоу таулы үстіртінен Линнань төбелеріне өту. Ортасында — Юцзян аңғарының қазаншұңқыры, екі жағында — таулар; оңтүстігінде негізінен әктасты таулар, солтүстігінде — жұмсақ топырақты таулар.
Өсу биіктігі: 600–1800 м.
Климаттық белдеулер: Субтропиктік муссондық климат мұнда үш белдеуге бөлінеді — Юцзян аңғарының жылы әрі ыстық белдеуі, солтүстік пен оңтүстіктің қоңыржай жылы таулары және салқын биік таулы аймақ. Шай бақтары негізінен қоңыржай жылы белдеуде орналасқан.
Қоңыржай жылы белдеудің климаты: Жылдық орташа температура 18–20 °C, аязсыз кезең 340–350 күн, күн сәулесі жылына 1400–1600 сағат, жауын-шашын 1600–1700 мм. Қысы жылы, тәуліктік температура айырмашылығы үлкен.
Орман және ылғалдылық: Орман жамылғысы шамамен 75 %, жылдық орташа салыстырмалы ауа ылғалдылығы 80 %, тұман жиі болады.
Топырақ: Құмтас пен тақтатастардағы қызыл топырақ, сары-қызыл және сары топырақ, қалыңдығы 1 м-ден астам, негізінен саздақ.

Топырақ көрсеткіші	Мәні
pH	4,5–6,5
Органикалық зат	20–35 г/кг
Жалпы азот	0,6–1,0 г/кг
Жалпы фосфор	0,35–0,80 г/кг
Жалпы калий	8–15 г/кг
Жылжымалы калий	40–80 мг/кг

Нұсқаманың сипаттамасы топырақты селенге бай деп атайды, бірақ сандар келтірмейді.

5. Өндіріс технологиясы

Технологияны T/TEAGX 007-2024 топтық стандарты белгілейді; оның мәтінін көрмедім, сондықтан параметрлер келтірмеймін. Төменде — гунфу қызыл шайының жалпы схемасы, осы нақты шайдың сипаттамасы емес:

Солдыру (萎凋, wěidiāo): Жапырақ ылғалын жоғалтып, жұмсарады.
Бұрау (揉捻, róuniǎn): Жапырақ жасушалары бұзылып, шырын бетіне шығады.
Тотықтыру (发酵, fājiào): Жапырақ қызарып, теафлавиндер мен теарубигиндер түзіледі.
Кептіру (干燥, gānzào): Тотығу тоқтатылып, жапырақ кептіріледі.

1970–1980 жылдары округ, нұсқаманың сипаттамасы бойынша, экспортқа кесілген қызыл шай жасаған, ал 2001 жылғы марапат гунфу қызыл шайына берілген.

6. Органолептикалық сипаттамалары

Нұсқаманың сипаттамасы бойынша:

Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жолақтары тығыз, ірі, түсі қара жылтыр, алтын типстері анық көрінеді (色泽乌润，金毫显露，条索紧结肥壮).
Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде жеке сипаттама жоқ.
Тұнбаның хош иісі: Тәтті, айқын «түкті» хош иісті (甜香，浓毫香显).
Дәмі: Қанық, күшті әрі сергітер, жұмсақ-тәтті, тәтті қайтарымды (浓强鲜爽，甜醇回甘). Шай көп құйылымға шыдайды.
Тұнбаның түсі: Ашық қызыл, мөлдір (红艳明亮).
Шай түбі (демделген жапырақ): Қызыл, ашық, тегіс (红亮匀整).

7. Химиялық құрамы

Табылған дереккөздерде физика-химиялық нормалар жоқ; сапа талаптарын 2024 жылғы топтық стандарт белгілейді, оны көрмедім. Нұсқаманың сипаттамасы шайды селенге және «ішкі заттарға» (内含物丰富) бай дейді, бірақ сандар бермейді.

8. Демдеу

Қызыл шайға арналған класс практикасы.

Су температурасы: 90–95 °C.
Шай мөлшері: 150 мл-ге 3–5 г.
Ыдыс: Гайвань немесе фарфор шәйнек.
Процесс:
1. Ыдысты жылыту.
2. Шайды салу.
3. Жапырақты ыстық сумен жылдам шайып, төгу.
4. Бірінші тұнба — гайваньда 10–20 секунд немесе шәйнекте шамамен бір минут.
5. Тұнбаны толық құйып алу.
6. Қайталау, тұнбаны ұзарта отырып.

9. Сақтау

Класс практикасы. Бөлме температурасында құрғақ, қараңғы жерде, тығыз қаптамада, иістен және ылғалдан алыс.

10. Бағасы және жалған өнімдер

Табылған дереккөздерде баға туралы мәлімет жоқ.

Жалғаннан қалай аулақ болуға болады:
- Ауылшаруашылық географиялық нұсқама белгісін іздеу және шикізаттың аймақтан екенін тексеру — Байсэ округінің он уезінің 118 ауылы.
- Уездік деңгейдегі атаулармен шатастырмау: Линъюнь Байхаоның өзінің тіркелуі бар.
- Жапырақ — алтын типстері бар тығыз қара жолақтар, тұнба — ашық қызыл.

11. Қызықты деректер

Аймақтың бойлық ені — үш градустан астам, бірақ онда тек 118 ауыл қорғалады.
Аймақтың ішінде Линъюнь уезі орналасқан — сорттың отаны әрі жеке қорғалатын атаудың иесі. Наименованиелер жерді бөлмей, әртүрлі өнімдерді қорғайды.
Атаудың топтық стандарттары 2024 жылғы 21 мамырда, Халықаралық шай күні, Батыс Гуанси қара шайын (桂西黑茶) қайта өңдеу техникалық регламентімен бір пакетте шығарылды.

12. Басқа шайлармен салыстыру

Линъюнь Хунча (凌云红茶): Линъюнь уезінің сол сорттан жасалған қызыл шайы; уездік өнім, ал Байсэ Хунча — округтік атау, оған Линъюнь он уездің бірі ретінде кіреді.
Линъюнь Люйча (凌云绿茶): Сол сорттан жасалған жасыл шай — Линъюнь Байхаоның түрлі кластарға кетуінің мысалы.
Чжаопин Хунча (昭平红茶): Гуансидің шығысындағы гунфу қызыл шайы.
Цимэнь Хунча (祁门红茶): Қытайдың ең танымал гунфу қызыл шайы, Аньхой провинциясынан.

Қорытындыда:

Байсэ Хунча — Гуансидің батысындағы округтік қызыл шай: он уездге, 118 ауылға және 600-ден 1800 м-ге дейінгі биіктерге бір атау, бір сорт — Линъюнь Байхао — және 2016 жылғы тіркелу. Құжаттар оны жер деңгейінде егжей-тегжейлі сипаттайды — климат, топырақ, координаттар — және шыныаяқ деңгейінде сараң: алтын типстері бар тығыз қара жолақтар, ашық қызыл тұнба, тәтті қайтарым. Сапа сандары — 2024 жылғы стандартта.