Chansha Lyuycha (Chángshā lǜchá, 长沙绿茶) — Xunan provinsiyasidagi Chansha shahar okrugining (长沙市) yashil choyi. Bu bitta qishloqning choyi emas, balki okrug yashil choyining umumiy markasi: qoʻriqlash zonasi Chansha uyezdi, Vanchan tumani hamda Luyan va Ninsyan shahar uyezdlarida joylashgan. Qoʻriqlash hujjatiga koʻra — momiq tukli ingichka egilgan zumrad tusli chimdimlar, nozik yashil damlama va shirin qaytuvchi yangi taʼm. 2022-yildan nom sertifikat belgisi bilan qoʻriqlanadi, 2025-yildan Davlat intellektual mulk boshqarmasi (CNIPA) uni geografik koʻrsatkichli mahsulot deb tan oladi.
1. Tasnifi va kelib chiqishi
- Turi: Yashil choy (绿茶, lǜchá), fermentlanmagan. Sinf nomda koʻrsatilgan va qoʻriqlash hujjatidagi texnologiya bilan tasdiqlangan: yoyish, qizdirib fiksatsiya qilish, buralash, quritish — oksidlanishsiz va dimlashsiz.
- Toifasi: Uch qoʻriqlash rejimidagi okrug yashil choy markasi — 2-boʻlim.
- Kelib chiqishi: Xitoy, Xunan provinsiyasi (湖南, Húnán), Chansha shahar okrugi (长沙, Chángshā).
- Qoʻriqlash zonasi: CNIPA 640-sonli eʼloniga ilovaga koʻra — 33 posyolka, 5 volost va 1 koʻcha qoʻmitasi: Chansha uyezdidagi (长沙县) 12 posyolka, jumladan Szinszin, Gaotsyao, Lukou va Chunxua; Vanchan tumanidagi (望城区) 3 posyolka va 1 koʻcha qoʻmitasi, jumladan Chatin; Luyan shahar uyezdidagi (浏阳市) 10 posyolka va 2 volost, jumladan Daveyshan va Guandu; Ninsyan shahar uyezdidagi (宁乡市) 8 posyolka va 3 volost, jumladan Veyshan volosti.
- Geografik koordinatalari: Qoʻriqlash hujjatiga koʻra — 111°57′25″–114°09′46″ sh. u., 27°55′52″–28°35′35″ sh. k. Ariza beruvchi — Chansha shahar choy assotsiatsiyasi (长沙市茶业协会).
2. Tarixi va madaniy ahamiyati
- Tarixi:
- Oʻtmishdoshlari. Belgini roʻyxatdan oʻtkazish haqidagi xabar Chanshaning turli davrlarda mashhur boʻlgan yashil choylarini ataydi: Gaotsyao Infen (高桥银峰), Szinszin Maotszyan (金井毛尖) va Syanbo Lyuy (湘波绿). Gaotsyao va Szinszin posyolkalari hozirgi zonaga kiradi.
- Qishloq xoʻjaligi koʻrsatmasi. Qishloq xoʻjaligi vazirligi reestridagi raqam — AGI02412; yozuv sanasini birlamchi manbadan tekshirmadim.
- 2022. CNIPA tovar belgilari byulletenining 1781-sonida «长沙绿茶»ni geografik sertifikat belgisi deb eʼlon qildi, 2022-yil 28-maydan kuchga kirdi. Xabar choyni Chansha uyezdining «一县一特» («bir uyezd — bitta ixtisoslik») dasturi mahsuloti deb ataydi.
- 2025. CNIPA 640-sonli eʼloni bilan (16-iyulda imzolangan, 13-avgustda eʼlon qilingan) nom geografik koʻrsatkichli mahsulot deb tan olindi, ilova pozitsiyasi 953.
- Nomi: «Chansha» (长沙) — shahar okrugi va uning uyezdlaridan birining nomi; «lyuycha» (绿茶) — «yashil choy». Nom barg shaklini ham, navni ham emas, balki joy va sinfni tasvirlaydi.
- Madaniy ahamiyati: Belgidagi xabarga koʻra, ishlab chiqarish yadrosi — Chansha uyezdidagi yetti posyolkadagi «yuz li choy galereyasi» (百里茶廊). Shahar gazetasi 2022-yilda chansha (szinszin) yashil choyini tayyorlash texnikasi (长沙(金井)绿茶制作技艺) provinsiya nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kiritilganini yozgan.
3. Botanik tavsifi va xomashyosi
- Navlar / kultivarlar: Qoʻriqlash hujjati bu choy uchun yaroqli oʻrta va mayda bargli navlarga ruxsat beradi va ular orasida toʻrttasini ataydi: Bisyantszao (碧香早, Bìxiāngzǎo), Chjueqi (槠叶齐, Zhūyèqí), Syanbo Lyuy (湘波绿, Xiāngbōlǜ) va Bayxaotszao (白毫早, Báiháozǎo); roʻyxat ochiq — nomlardan keyin «va boshqalar» turadi. Syanbo Lyuy — bu roʻyxatdagi nav nomi va ayni paytda belgi haqidagi xabarda atalgan tarixiy choy nomi.
- Terim: Mart boshidan sentyabr oxirigacha — qoʻriqlash hujjatiga koʻra.
- Terim standarti: Yakka kurtakdan ikki bargli kurtakgacha (单芽至一芽二叶).
- Xomashyoga talablar: Barg kechiktirmasdan, partiyama-partiya qayta ishlanadi.
4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari
- Hudud: Chansha okrugi; zona gʻarbdan sharqqa ikki darajadan ortiq uzunlikka choʻzilgan — Ninsyandan Luyangacha.
- Oʻsish balandligi: 50–500 m, qiyalik 20° dan kam — qoʻriqlash hujjatiga koʻra.
- Tuproqlari: Asosan qizil tuproqlar (红壤) va sholi tuproqlari (水稻土), qatlam 50 sm dan kam emas; organik modda 11,2–56,5 g/kg, umumiy azot 0,65–1,73 g/kg, mavjud fosfor 12,5–246 mg/kg, mavjud kaliy 37–332 mg/kg, pH 5,0–6,5.
- Ekish: Qator oraligʻi 1,5 m, qatordagi butalar orasi 33–35 sm; bogʻ barpo etishdan oldin 60 sm chuqurlikda haydash.
- Iqlimi: Topilgan manbalarda maʼlumotlar yoʻq.
- Koʻlami: Belgi haqidagi xabarga koʻra, Chansha uyezdidagi yadro — taxminan 106 ming mu (taxminan 7 ming ga), asosiy ishlab chiqarish hududining qariyb 44 %. Bu qoʻriqlash hujjati emas, balki xabar raqami.
5. Ishlab chiqarish texnologiyasi
Qoʻriqlash hujjati qozonda qoʻlda qovurishga va mashinada qayta ishlashga ruxsat beradi. Quyidagi parametrlar hujjatdan.
- Yoyish (摊青, tānqīng): Qatlam 4–6 sm, 6–8 soat, barg yumshaguncha va toza xushboʻy chiqquncha; namlik taxminan 70 %, massa yoʻqotilishi 15–20 %.
- Fiksatsiya (杀青, shāqīng): Qoʻlda — qozon 200–220 °C, barg ikki qoʻlda aralashtiriladi, to u toʻq yashil va yumshoq boʻlguncha, toza xushboʻy chiqquncha. Mashinada — baraban 280–320 °C taxminan 2 daqiqa; bandi egilishi va sinmasligi kerak, qizil bandlar, kuygan qirralar va «baliq koʻzi» pufakchalari boʻlmasligi kerak, namlik — taxminan 62 %.
- Ikki bosqichli buralash (揉捻, róuniǎn): Qoʻldagi birinchi bosqich «yengil — kuchli — yengil» qoidasiga koʻra 5–8 daqiqa boradi, mashinada — bargning taxminan 80 % chimdimga aylanmaguncha; ikkinchisi, kuchliroq bosim bilan — 6–8 daqiqa. Uyumlar maydalanadi. Bosqichlar orasida barg quritiladi: qoʻlda — qozonda 150–180 °C da 4–6 daqiqa silkitib, taxminan toʻrtdan bir quruqlikkacha; mashinada — 110–120 °C da 5–8 daqiqa, namlik taxminan 45 % gacha, keyin 30–40 daqiqa sovitiladi.
- Uchinchi quritish: Qoʻlda — chimdimlar qoʻlga yopishmay qolguncha; mashinada — 90–100 °C da namlik 12–15 % gacha.
- Shakl berish va tukni yuzaga chiqarish (整形, 提毫): Qoʻlda — 60–70 °C da taxminan sakkizdan bir quruqlikkacha shakl berish, keyin 70–80 °C da oq tuk chiqquncha. Mashinada — barabanda 100–110 °C da 10–12 daqiqa shakl beruvchi qovurish, namlik taxminan 8 % gacha.
- Toʻliq quritish (足干, zúgān): Namlik 7 % dan yuqori emasgacha; mashina sxemasida — xushboʻyni yakunlash 90–95 °C da taxminan 40 daqiqa.
6. Organoleptik xususiyatlari
Tavsif — qoʻriqlash hujjatidagi toʻrt navning birinchisiga koʻra; quyi navlarning farqlari — boʻlim oxirida.
- Quruq barg tashqi koʻrinishi: Zich, ingichka, egilgan chimdimlar; rangi yaltiroq zumrad yashil; barg tekis, sezilarli tukli (条索紧细弯曲，色泽翠绿润，匀整显毫).
- Quruq barg xushboʻyi: Hujjatda alohida tavsif yoʻq.
- Damlama xushboʻyi: Nozik va barqaror (嫩香持久).
- Taʼmi: Yangi, tetiklantiruvchi, shirin qaytuvchi (鲜爽回甘).
- Damlama rangi: Nozik yashil, yorqin (嫩绿明亮).
- Choy tubi (damlangan barg): Nozik yashil, yangi va jonli, tekis (嫩绿鲜活匀齐).
Ikkinchi navda rang «yashil, ancha yaltiroq», xushboʻy endi «nozik» emas, balki «toza va barqaror» (清香持久), taʼmi «yangi va yumshoq» (鲜醇). Uchinchi va toʻrtinchi navda damlama sariq-yashil boʻladi, taʼmi — «yumshoq» (醇和), damlangan barg — sariq-yashil; shirin qaytish barcha toʻrt navda saqlanadi.
7. Kimyoviy tarkibi
Qoʻriqlash hujjati navlar boʻyicha fizik-kimyoviy meʼyorlarni belgilaydi:
| Koʻrsatkich | Birinchi | Ikkinchi | Uchinchi | Toʻrtinchi |
|---|---|---|---|---|
| Namlik, koʻp emas | 7,0 % | 7,0 % | 7,0 % | 7,0 % |
| Suvli ekstrakt, kam emas | 36,5 % | 36 % | 36,0 % | 35 % |
| Umumiy kul, koʻp emas | 6,0 % | 6,5 % | 6,8 % | 7,0 % |
| Erkin aminokislotalar (glutamin kislota boʻyicha), kam emas | 3,0 % | 2,5 % | 2,2 % | 2,0 % |
Bu ruxsat etilgan chegaralar, oʻlchangan tarkib emas. Topilgan manbalarda katexinlar va kofein haqida maʼlumotlar yoʻq.
8. Damlash
Sinf amaliyoti yashil choy uchun.
- Suv harorati: 80–85 °C.
- Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
- Idish: Shisha stakan yoki oq gayvan.
- Jarayon:
- Idishni qizdiring.
- Choy soling va suvni devor boʻylab quying.
- Birinchi damlama — 40–60 soniyadan keyin.
- Damlamaning bir qismini qoldirib, iching.
- Suv quying.
- Ikki-uch marta qayta quyish.
9. Saqlash
Sinf amaliyoti. Germetik oʻramda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorugʻlik, namlik va begona hidlarsiz. Bir yil ichida ichib tugatish yaxshiroq.
10. Narxi va qalbakiligi
Topilgan manbalarda narxlar haqida maʼlumotlar yoʻq.
- Qalbakidan qanday saqlanish:
- Geografik koʻrsatkich maxsus belgisini izlash.
- Ishlab chiqaruvchi Chansha uyezdi, Vanchan tumani, Luyan yoki Ninsyandan ekanini tekshirish.
- Birinchi nav — tukli ingichka egilgan zumrad rangli chimdimlar, damlama nozik yashil va yorqin.
- Oliy nav koʻrinishida sariq-yashil damlama — shubhalanishga sabab: hujjatga koʻra bunday rang uchinchi va toʻrtinchi navlarda.
11. Qiziqarli faktlar
- Qoʻriqlash zonasida Chatin (茶亭) posyolkasi bor — soʻzma-soʻz «choy shiyponi».
- Qoʻlda ishlash sxemasida oxirgi bosqich shunday nomlanadi — «tukni yuzaga chiqarish» (提毫): haroratni chimdimlarda oq tuk chiqadigan qilib tanlanadi.
- Bitta nom — Syanbo Lyuy (湘波绿) — ruxsat etilgan navlar roʻyxatida ham, Chanshaning tarixiy choylari roʻyxatida ham turadi.
12. Boshqa xunan yashil choylari bilan taqqoslash
- Gaotsyao Infen (高桥银峰): Gaotsyao posyolkasining choyi — zonadagi posyolkalardan biri; belgi haqidagi xabar uni Chanshaning tarixiy choyi deb ataydi.
- Szinszin Maotszyan (金井毛尖): Szinszin posyolkasining choyi, zona ichida.
- Veyshan Maotszyan (沩山毛尖): Ninsyandagi Veyshan volostining choyi, zona ichida; uning oʻz geografik koʻrsatkichi bor va korpusda u sariq choylar oilasida tavsiflangan.
- Taolin Lyuycha (桃林绿茶): Yueyan okrugining yashil choyi, zonadan tashqarida.
Xulosa:
Chansha Lyuycha — toʻrt uyezd va tumanning 39 birligini bitta nom ostida birlashtirgan okrug yashil choy markasi. Uning qoʻriqlash hujjati batafsil: navlar, tuproqlar, haroratli ikki qovurish sxemasi va oʻz meʼyorlari bilan toʻrt nav. Eng yaxshi nav — nozik zumrad tukli chimdimlar, nozik yashil damlama va shirin qaytuvchi yangi taʼm.
Manbalar
Geografik ko‘rsatkich
To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida