Baoji Çae (Bǎojī cháyè, 保基茶叶) — Qərbi Quyçjou əyalətindəki Lyupanşuy şəhər dairəsinin Pançjou (盘州市) şəhər qəzasına aid coğrafi göstəricili məhsul. Ad Baoji (保基乡) qəsəbəsindən gəlsə də, qorunan zona daha genişdir — qəzanın 22 qəsəbə və kəndini əhatə edir. «Çae» (茶叶) sadəcə «çay yarpağı» deməkdir: ad çayın sinfini bildirmir və tapılan mənbələr də onu müəyyən etmir. Arayış xarakterli təsvirlər 1700–1900 m yüksəklikdəki bağlardan, Laoçan rayonunda ilkin qiymətləndirməyə görə yaşı 500 ildən çox olan qoca çay ağaclarından və selenli torpaqlardan bəhs edir. Ad 2016-cı ildə qorunmağa başlayıb.
1. Təsnifat və Mənşə
- Tip: Müəyyən edilməyib. Məhsula dair tələblər sənədini görməmişəm. Arayış saytı çayın zəngin ətri və «绿润» — yəni «yaşıl parıltılı» rəngi ilə tanındığını yazır; bu ifadə yaşıl çay üçün adi olsa da, sinfi sübut etmir və yalnız buna əsasən sinif vermirəm.
- Kateqoriya: Coğrafi göstəricili məhsul (地理标志产品, dìlǐ biāozhì chǎnpǐn), 2016.
- Mənşə: Çin, Quyçjou əyaləti (贵州, Guìzhōu), Lyupanşuy şəhər dairəsi (六盘水, Liùpánshuǐ), Pançjou şəhər qəzası (盘州, Pánzhōu).
- Qorunan zona: Pançjounun 22 qəsəbə və kəndi: Baoji, Yançan, Yüni, Ciçanpin, Czuin, Pançzyan, Bançyao, Şuytan, Minçju, Laoçan, Mai, Daşan, Xuaşi, Pindi, Pinquan, Çjunyi, Baotyan, Putyan, Sinmin, Syanşuy, Lemin və Xopu. Siyahı arayış təkrar çapından götürülüb; qoruma elanı ilə onu dəqiqləşdirməmişəm.
- Coğrafi koordinatlar: Pançjou — təqribən 25,7° şm. e. və 104,5° ş. u.
2. Tarix və Mədəni Əhəmiyyət
- Tarix: Aşağıdakı erkən məlumatlar yerli məhsullar haqqında arayış saytındandır; ilkin mənbələri görməmişəm.
- «Çay kanonu». Sayt tarixi «Çay kanonu»na (茶经, Chájīng) aparır: orada deyilir ki, çay Sıçjou, Boçjou, Feyçjou və İçjou dairələrində bitir və «dadı üstündür». Baojinin bu dairələrin sərhədləri daxilində olması saytın şərhidir; təsdiqini görməmişəm.
- Tsin sülaləsinin Çyanlun (乾隆) illəri. «Quyçjou etnoqrafiyası»na (贵州民族志) istinadla sayt yazır ki, Baoji çayı yerli xərac idi: han xalqı və i xalqı (彝族) hər il onu mülkədarlara və irsi yerli hakimlərə (土司、土目) təqdim edirdilər.
- 1947. Quyyan şəhərindəki əyalət yerli məhsullar sərgisində Baoji çayı qəzanı təmsil edirdi.
- 1970-ci illər. Qəzanın çay bağları salınıb; 1990-cı illərə qədər onların sahəsi 800 hektarı keçib.
- 2007. Əyalət çay sənayesinin sürətləndirilmiş inkişafı haqqında qərar qəbul edib və qəza onun əsas çay qəzaları sırasına daxil olub.
- 2016. Arayış saytına görə, 4 iyulda Keyfiyyət Nəzarəti, Yoxlama və Karantin üzrə Baş İdarə (AQSIQ) «保基茶叶» adını coğrafi göstəricili məhsul kimi qorumağa başlayıb. Elan nömrəsini tapmamışam.
- 2025. CNIPA-nın 23 yanvar tarixli 615 nömrəli elanı ilə 363 müəssisə coğrafi göstəricinin xüsusi nişanından istifadə hüququ qazanıb; «保基茶叶» məhsullar siyahısındadır. Hansı şirkətlərin bu nişana buraxıldığı əlavədə göstərilib, onu görməmişəm.
- Ad: «Baoji» (保基) — qəsəbənin adı; «çae» (茶叶) — «çay yarpağı».
- Mədəni əhəmiyyət: Həmin sayta görə, çayı həm yerli hanlar, həm də i xalqı sevir və hər ikisinin qədim çay içmə mədəniyyəti var.
3. Botaniki Təsvir və Xammal
- Sort / Kultivar: Tapılan mənbələrdə adı çəkilməyib.
- Qoca ağaclar: Arayış saytına görə, Quyçjou Çay İnstitutunun mütəxəssisləri Laoçan (老厂) rayonundakı qoca çay ağacları icmasının yaşını ilkin olaraq 500 ildən çox qiymətləndirib. Sayt bundan Pançjounun çay bitkisinin ilkin bitdiyi yerlərdən biri olduğu nəticəsini çıxarır; bu onun şərhidir. Qoca ağacların yarpağının bu ad altındakı məhsula daxil olub-olmaması bildirilmir.
- Xammal, yığım və yığım standartı: Tapılan mənbələrdə məlumat yoxdur.
4. Terruar və Becərmə Xüsusiyyətləri
- Region: Qərbi Quyçjou. Arayış saytına görə — aşağı enliklər və böyük yüksəklik, subtropik musson rütubətli iqlim, sərt qışsız və yayda istisiz, yağışlı və isti mövsümlərin üst-üstə düşməsi, bol yağıntı və gecə-gündüz temperaturlarının böyük fərqi.
- Becərmə yüksəkliyi: 1700–1900 m; həmin mənbəyə görə, bu Lyupanşuyun digər çay rayonlarından 200–300 m yüksəkdir.
- Torpaqlar: Arayış saytına görə bağlar selenlə zəngin kömürlü layların üzərində yerləşir. Rəqəmlər — 7-ci bölmədə.
- Yamaclar: Qəzanın əkin sahəsinin 80%-dən çoxu yamac torpaqlarıdır, 25°-dən dik yamaclarda isə əkin aparmaq yaramır. Belə əkin sahələrinin meşə və otların bərpası proqramı çərçivəsində çaya çevrilməsini sayt böyük artım ehtiyatı adlandırır.
5. İstehsal Texnologiyası
Tapılan mənbələrdə texnologiya yoxdur. Sinif müəyyən edilmədiyi üçün sinfin ümumi sxemini də təqdim etmirəm: yaşıl, qırmızı və ya digər çay üçün o fərqlidir.
6. Orqanoleptik Xüsusiyyətlər
Arayış saytı çayı bir cümlə ilə təsvir edir: zəngin ətir və «yaşıl parıltılı» rəng (香气浓郁和茶色绿润). Pançjounun yüksək dağ çayı üçün ümumiyyətlə o əlavə edir: «清香馥郁，香高持久» — təmiz qatı ətir, yüksək və davamlı — və çayın çox dəmlənməyə davam gətirdiyini yazır.
- Quru yarpağın xarici görünüşü: Ayrıca təsvir yoxdur; «yaşıl parıltılı» ifadəsinin quru yarpağa, yoxsa dəmləməyə aid olduğu dəqiqləşdirilmir.
- Quru yarpağın ətri: Ayrıca təsvir yoxdur; ətir dəqiqləşdirilmədən zəngin adlanır.
- Dəmləmənin ətri: Tapılan mənbələrdə təsvir yoxdur.
- Dad: Tapılan mənbələrdə təsvir yoxdur.
- Dəmləmənin rəngi: Tapılan mənbələrdə təsvir yoxdur.
- Çay dibi (dəmlənmiş yarpaq): Tapılan mənbələrdə təsvir yoxdur.
7. Kimyəvi Tərkib
Arayış saytına görə, Quyyan şəhərindəki Elmlər Akademiyasının Geokimya İnstitutu Pançjounun torpaqlarını və çayını tədqiq edib:
| Göstərici | Orta |
|---|---|
| Torpaqda selen | 0,376 mkq/q |
| Çayda selen | 0,12 mkq/q |
Sayt ili, seçməni və metodu göstərmir. O həmçinin Quyçjounun yüksək dağ çayını Çjezyan çayı ilə müqayisə edir: amin turşuları 4–5% qarşı 3%, ekstraktiv maddələr 45–50% qarşı 38%. Bunlar ölçməyə istinadsız əyalət üzrə ümumi rəqəmlərdir, Baoji Çaenin göstəriciləri deyil.
8. Dəmləmə
Sinfin praktikası — sinif müəyyən edilməyib və parametrlər əldəki çayın hansı çay olduğundan asılıdır.
- Yaşıl: 80–85 °C, 150 ml-ə 3 q, şüşə stəkan və ya qayvan, ilk dəmləmə 40–60 saniyədən sonra, iki-üç təkrar tökmə.
- Qırmızı: 90–95 °C, 150 ml-ə 3–5 q, qayvan və ya farfor çaynik, uzadılan qısa tökmələr.
9. Saxlama
Sinfin praktikası. Yaşıl çay — hermetik qablaşdırmada, soyuducuda 0–5 °C-də, işıqdan, rütubətdən və qoxulardan uzaq, bir il ərzində içilməli. Qırmızı — quru qaranlıq yerdə otaq temperaturunda, sıx qablaşdırmada.
10. Qiymət və Saxtakarlıq
Tapılan mənbələrdə qiymətlər barədə məlumat yoxdur.
- Saxtakarlıqdan necə qaçmalı:
- Coğrafi göstəricinin xüsusi nişanını və «保基茶叶» adını axtarmaq: 2025-ci ildə CNIPA nişana yeni müəssisələri buraxıb.
- İstehsalçının Pançjoudan və zonanın 22 vahidindən birindən olduğunu yoxlamaq.
- Çayın sinfini dəqiqləşdirmək: ad onu bildirmir.
- Xunan əyalətindən olan Baoçzin Xuançzin Ça (保靖黄金茶) ilə qarışdırmamaq: adların başlanğıcı — 保基 və 保靖 — bir heroqliflə fərqlənir.
11. Maraqlı Faktlar
- Ad bir qəsəbədən gəlsə də, qorunan zona qəzanın 22 qəsəbə və kəndini əhatə edir.
- Pançjou bağları, arayış məlumatlarına görə, öz dairəsinin digər çay rayonlarından 200–300 m yüksəkdədir.
- Baoji çayı, «Quyçjou etnoqrafiyası»nın təkrar nəqlinə görə, Tsin dövründə irsi yerli hakimlərə xərac olaraq gedirdi.
- 1947-ci ildə Baoji çayı qəzanı Quyyandakı əyalət sərgisində təmsil edirdi.
12. Qərbi Quyçjounun digər çayları ilə müqayisə
- Şuyçen Çun Ça (水城春茶): Eyni Lyupanşuy dairəsinin yüksək dağ yaşıl çayı; onun sinfi müəyyən edilib, Baoji Çaeninki yox.
- Czyuçen Şan Lyuy Ça (九层山绿茶): Lyupanşuy dairəsində Czyuçenşan dağlarının yaşıl çayı.
- Puan Sıçyu Ça (普安四球茶): Puan qəzasının çay bitkisinin xüsusi növündən 四球茶 yaşıl çayı.
- Çişe Ça (七舍茶): Sini şəhər qəzasının dağ çayı; onun sinfi məhsula dair tələblərə əsasən müəyyən edilib.
Yekun olaraq:
Baoji Çae — yeri qoruyan, müəyyən çayı yox: 1700–1900 m yüksəklikdə bağları, Laoçan rayonunun qoca ağacları və selenli torpaqları olan Pançjounun 22 qəsəbə və kəndini qoruyan addır. Qorunma 2016-cı ildən qüvvədədir, 2025-ci ildə isə CNIPA nişana yeni müəssisələri buraxıb. Sortları, texnologiyaları və xarici görünüş təsvirlərini tapılan mənbələr vermir, ona görə də bu ad altında çay alarkən ilk növbədə onun sinfini öyrənmək lazımdır.