Běiyuàn gòngchá

ბეიუან გუნჩა (Běiyuàn gòngchá, 北苑贡茶) — «ჩრდილოეთის ბაღის საძღვენი ჩაი»: სახელს ორი მნიშვნელობა აქვს და მათი აღრევა არ შეიძლება. ისტორიულად ასე ერქვა ძიანჯოუს სასახლის კარის ჩაის — ორთქლდამუშავებულ, პასტად დაფქულ და დრაკონისა და ფენიქსის გამოსახულებიან კოპებად დაპრესილ ჩაის, რომელიც, ადგილობრივი წყაროების მიხედვით, 458 წლის განმავლობაში მიედინებოდა კარზე მინის სამეფოდან მინის დინასტიამდე. დღეს ეს არის ძიანოუს ქალაქ-მაზრის (建瓯市) გეოგრაფიული აღნიშვნა ჩრდილოეთ ფუძიანში და მისი ჩაების საერთო ბრენდი; აღნიშვნის დოკუმენტი აღწერს ულუნს «მწვანე ფოთლით წითელ საზღვარში».

1. კლასიფიკაცია და წარმოშობა

• ტიპი: ულუნი (乌龙茶, wūlóngchá) — აღნიშვნის დოკუმენტის მიხედვით: შუისიანის და აიძიაო ულუნის ჯიშები, დაჟანგვა შერყევით (做青). ისტორიული ბეიუან გუნჩა — ორთქლდამუშავებული დაპრესილი ჩაი (蒸青研膏团饼茶) და არა ულუნი.
• კატეგორია: სასოფლო-სამეურნეო გეოგრაფიული აღნიშვნა (2012), 2025 წლიდან — პროდუქტი გეოგრაფიული აღნიშვნით; ამავდროულად მაზრის საერთო ბრენდი.
• რას მოიცავს ბრენდი: ცენტრალური სახალხო რადიოს (2024) მიხედვით, ძირითადად ფხვიერ აიძიაო ულუნს, შუისიანს, მეიჯანს, ჟოუგუის და თეთრ შუისიან ბაის, ასევე აღდგენილ დაპრესილ კოპებს.
• წარმოშობა: ჩინეთი, ფუძიანის პროვინცია (福建, Fújiàn), ნანპინის ქალაქის ოლქი (南平, Nánpíng), ძიანოუს ქალაქ-მაზრა (建瓯, Jiàn’ōu) — ძველი ძიანჯოუ (建州).
• დაცვის ზონა: მთელი მაზრა — 14 დაბა და თემი (მათ შორის სიუიდუნი, ძიიანი, ფანგდაო, ნანია) და 4 ქუჩის კომიტეტი, 4233 კმ².
• გეოგრაფიული კოორდინატები: 117°58′45″–118°57′11″ აღმ. გრძ., 26°38′54″–27°20′26″ ჩრდ. გან.

2. ისტორია და კულტურული მნიშვნელობა

• ისტორია:
  • ჯენიუანის წლები (785–805). რადიოს მიხედვით, ფუძიანის მმართველმა ჩან გუნმა (常衮) დაიწყო ძიანჯოუში ორთქლდამუშავებული ჩაის დამზადება დაფქული პასტისგან (研膏茶). «ხუა მან ლუ» ამას ასევე ჯენიუანის წლებს მიაკუთვნებს და ჩან გუნს ძიანჯოუს ოლქის მმართველს უწოდებს; ჩაის პორტალი და ეკონომიკური გამოცემა დამუშავების ახალ წესს მის ფუძიანში დანიშვნას უკავშირებენ ძიენჯუნის წლებში (780–783). სიონ ფანი ისტორიას სხვაგვარად იწყებს: სამხრეთ ტანის დროს, ხუთი დინასტიის ბოლოს, მაზრების მცხოვრებლებს კრეფდნენ ბეიუანში, სადაც თავდაპირველად ამზადებდნენ ჩაის დაფქული პასტისგან (研膏), შემდეგ კი — «ცვილის ზედაპირს» (蜡面, làmiàn).
  • 933. ძიანჯოუელი ჯან ტინხუეი (张廷晖) მინის სამეფოს მმართველს გადასცა ფენხუანშანის (凤凰山) ჩაის მთები — ოცდაათი ლი გარშემოწერილობით — საიმპერატორო ბაღად. მას «ჩრდილოეთის ბაღი» უწოდეს, რადგან სამეფოს ჩრდილოეთით მდებარეობდა (ეკონომიკური გამოცემის მიხედვით — მინის დედაქალაქ ფუჯოუს ჩრდილოეთით).
  • 977. სუნის კარმა ბაღი საკუთარ მმართველობაში აიყვანა, მოხელეები გამოგზავნა დამუშავების ზედამხედველობისთვის და ჩამოასხა ფორმები დრაკონითა და ფენიქსით, რათა «განესხვავებინათ უბრალო ხალხის სასმელისგან» (以别庶饮). ასე გაჩნდა კოპები 龙团凤饼 (lóngtuán fèngbǐng). 985 წელს, როდესაც ფუძიანის ოლქი შეიქმნა, მისი გადაზიდვების სამმართველო, ჩაის პორტალის მიხედვით, ძიანჯოუში განთავსდა, რათა უზრუნველეყო ამ კოპების დამზადება და მიწოდება.
  • დინ ვეი და ცაი სიანი. «მინბეი ჟიბაოს» (სინხუას რეპრინტი, 2025) მიხედვით, სიანპინის წლებში დინ ვეიმ (丁谓) დაამზადა ფენიქსის კოპი, შემდეგ დრაკონის, ხოლო ცინლის წლებში ცაი სიანმა (蔡襄) — დრაკონის პატარა კოპი (小龙团). «ხუა მან ლუ» პატარა კოპებს ტიანშენის წლებს მიაკუთვნებს.
  • კოპების წონა და ფასი. ოუიან სიუ (欧阳修) «ჩანაწერებში მინდვრებთან დაბრუნების შესახებ» (《归田录》) წერს, რომ დრაკონისა და ფენიქსის დიდი კოპები ერთ ძინზე რვა ცალი გადიოდა, ხოლო პატარები, რომელთა დამზადებაც ცაი სიანმა ცინლის წლებში დაიწყო, — ოცი ცალი, და პატარა ორ ლიან ოქრო ღირდა: «ოქროს მოპოვება შესაძლებელია, ეს ჩაი კი — არა» (金可有而茶不可得). სამხრეთ გარეუბანში მსხვერპლშეწირვის დღეებში, მისი სიტყვებით, სამდივნო და საიდუმლო საბჭო თითო პატარა კოპს იღებდნენ და ოთხად ყოფდნენ; «ხუა მან ლუ» ერთ კოპზე რვა ადამიანზე საუბრობს.
  • მიიუნლუნი. შენძუნის ბრძანებით ძიანჯოუში დაიწყეს «დრაკონის მკვრივი ღრუბლის» (密云龙, mìyúnlóng) დამზადება და იგი პატარა კოპებზე მაღლა დააყენეს. «ხუა მან ლუ» ბრძანებას სინინის წლების ბოლოს მიაკუთვნებს, სიონ ფანი — იუანფენის წლებს; შაოშენის წლებში, სიონ ფანის მიხედვით, ამ ჩაის სახელი გადაარქვეს და «მფრინავი დრაკონის კეთილმა ღრუბელმა» (瑞云翔龙) უწოდეს.
  • მოცულობები. სიონ ფანი (熊蕃) «ჩანაწერებში ბეიუანის საძღვენი ჩაის შესახებ სიუანხეს წლებიდან» (《宣和北苑贡茶录》) წერს: ტაიპინ სინგოს წლების დასაწყისში 50 კოპს სწირავდნენ, იუანფუს წლებისთვის — 18 ათასს, მის დროს კი — 47 100-ზე მეტს. საწყისი ხარკის რაოდენობაზე წყაროები განსხვავდება: «ხუა მან ლუ» წერს, რომ დინ ვეის დროს წელიწადში 40 კოპზე მეტს არ სწირავდნენ, ჩაის პორტალი კი — 50-ზე მეტ ძინზე საუბრობს, თითო ძინში რვა კოპით.
  • 1048. ფუძიანის სატრანსპორტო ინტენდანტმა (转运使) კე შიმ (柯适) კლდეზე დატოვა 80-ნიშნიანი წარწერა ბაღის დაარსების დროის, მდებარეობისა და ნაგებობების შესახებ, 32 საშრობით, «საიმპერატორო ჩაის დარბაზით» და «საიმპერატორო წყაროთი».
  • მასშტაბი. აყვავების ხანაში ძიანჯოუში იყო 32 სახელმწიფო საშრობი და 1304 კერძო სახელოსნო.
  • ხარკის დასასრული. ხარკი გადიოდა სუნის, იუანის და მინის გავლით; ეკონომიკური გამოცემა და ჯუნგო სინვენშე ჰუნუის 24-ე წელს (1391) ასახელებენ, როდესაც კოპების დამზადება შეწყდა. როდესაც მინის დროს კოპებმა ადგილი ფხვიერ ჩაის დაუთმეს, ათქვეფილი ჩაი 点茶 (diǎnchá) ჩინეთში, ადგილობრივი მკვლევრის თქმით, თანდათან ჩაქრა.
  • რამდენი წელი გრძელდებოდა ხარკი. რადიო და პროვინციული პრესა 458 წელს ასახელებენ, ითვლიან რა მინის სამეფოდან და 933 წლიდან. პროვინციის სამთავრობო პორტალი 2023 წელს სხვა ანგარიშს მოჰყავდა ადგილობრივი მკვლევრის სიტყვებით — 946 წლიდან (ბაოდას მე-4 წელი, სამხრეთ ტანის დრო) და 445 წელი.
  • ძეგლი. 1995 წელს ფუძიანის პროვინციულმა მუზეუმმა წარწერის გვერდით გათხრები ჩაატარა. ძეგლის ფართობი, ეკონომიკური გამოცემის მიხედვით, დაახლოებით 20 ათასი მ²-ია; აღმოჩენებს შორისაა მოჭიქული კერამიკის ნაღმტყორცნები და საშრობი ღუმელები. 2006 წლიდან ეს სახელმწიფო მნიშვნელობის ძეგლია; 2025 წლის 2 იანვარს პროვინციამ მისი დაცვის გეგმა დაამტკიცა.
  • 2012. სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ 3 აგვისტოს განცხადებით № 1813 დაარეგისტრირა სასოფლო-სამეურნეო აღნიშვნა; მოწმობის მფლობელი — ძიანოუს აგროტექნიკის გავრცელების ცენტრი (建瓯市农业技术推广中心).
  • 2025. აღნიშვნების კატალოგი სახელს აკუთვნებს ინტელექტუალური საკუთრების სახელმწიფო სამმართველოს (CNIPA) განცხადებას № 640 გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტების აღიარების შესახებ.
• სახელწოდება: 北苑 — «ჩრდილოეთის ბაღი», 贡茶 — «საძღვენი», ანუ კარისთვის შეწირული ჩაი.
• კულტურული მნიშვნელობა: სუნის ეპოქის ავტორი ჯოუ ძიანი (周绛) წერდა: «天下之茶建为最，建之北苑又为最» — ქვეშეირს ქვეშ საუკეთესო ჩაი ძიანიდანაა, ძიანში კი საუკეთესო — ბეიუანიდან. ბეიუანს ეძღვნება სიონ ფანის ტრაქტატი, ჯაო ჟულის (赵汝砺) «განსაკუთრებული ჩანაწერები ბეიუანის შესახებ» და იმპერატორ ხუეიძუნის «მსჯელობანი ჩაის შესახებ» გვერდები. ჯან ტინხუეის ჩაის ღვთაებად მიაგებენ პატივს; მისი ტაძარი დგას ფენხუანშანის მთაზე დუნფენის დაბაში. მაზრა ახორციელებს ბეიუანის აღორძინების პროგრამას «1+5» — ნანგრევების გაცოცხლებას, ისტორიის მოთხრობას, ჩაის დარგის აღმავლობას, ჩაის ტურიზმს და საგარეო კავშირებს — და ატარებს ტრადიციულ ჩაის რიტუალებს: «მთის მოხმობას» (北苑喊山), «ჩაის შეჯიბრებებს» (北苑茗战), მსხვერპლშეწირვას ჩაის ღვთაებისთვის. ცენტრალური სახალხო რადიოს (2024) მიხედვით, ძიანოუში არის ჩაისთან დაკავშირებული არამატერიალური მემკვიდრეობის 7 ძეგლი სხვადასხვა დონეზე და ჩაის ხელობის 59 აღიარებული მატარებელი.

3. ბოტანიკური აღწერა და ნედლეული

• ჯიშები: აღნიშვნის დოკუმენტის მიხედვით — «შუისიანი, აიძიაო ულუნი და სხვა კარგი ჯიშები» (水仙、矮脚乌龙等优良品种); სარგავი მასალა — ეროვნული სტანდარტის GB 11767 მიხედვით.
• კრეფა: ხელით ან მანქანით, მექანიზებული კრეფის დარგობრივი რეგლამენტის NY/T 225 მიხედვით. კრეფის ნორმები და ვადები ნაპოვნ წყაროებში არ არის.

4. ტერუარი და მოყვანის თავისებურებები

• რეგიონი: ჩრდილოეთი ფუძიანი, მდინარე მინძიანის ზემო დინება. ჯაო ჟული ბეიუანს ფენხუანშანის მთასთან ათავსებდა და აქაურ მიწას წითელს (赤壤) უწოდებდა. აღნიშვნის დოკუმენტის მიხედვით, მაზრა მდებარეობს უიშანის ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს და ძიუფენშანის (鹫峰山) ქედის ჩრდილო-დასავლეთ მხარეს და ესაზღვრება ძიანიანს ჩრდილოეთით, ნანპინსა და გუტიანის მაზრას სამხრეთით, ჯენხესა და პინანს აღმოსავლეთით, შუნჩანს დასავლეთით.
• მოყვანის სიმაღლე: ბაღები ზღვის დონიდან 300–1280 მ-ზე.
• რელიეფი: უმაღლესი წერტილი — ჩენშანის მთა (辰山, 1822,2 მ), უდაბლესი — ფანგცუნის სოფელი ნანიას დაბაში (68 მ); ბორცვებსა და მთებს ტერიტორიის 57,34 % უჭირავს.
• ნიადაგები: წითელ-ყვითელი, მძლავრი პროფილით და ხრეშის მინარევით; ზედა ფენა მურა, ყვითელ-წითელი ან ყვითელ-რუხია; pH 5,5–6,5.
• კლიმატი: საშუალო სუბტროპიკული ზღვის მუსონური, მკვეთრად გამოხატული სეზონებით; საშუალო წლიური ტემპერატურა 14–20 °C, ნალექები 1600–1800 მმ, ტენიანობა დაახლოებით 80 %, მზის ნათების 1600 საათი წელიწადში, 280 უყინავი დღე, აქტიურ ტემპერატურათა ჯამი 10 °C-ზე მაღლა — 6500 °C.
• მასშტაბი: «მინბეი ჟიბაოს» (2025) მიხედვით, მაზრაში 141 ათასი მუ ბაღია და 20,6 ათასი ტონა უმი ჩაი წელიწადში; ნედლეულის დაახლოებით 80 %, რადიოს მიხედვით, სიაოციაოს დაბის ფირმები ყიდულობენ.

5. წარმოების ტექნოლოგია

აღნიშვნის დოკუმენტის მიხედვით, დღევანდელ ბეიუან გუნჩას შემდეგნაირად ამზადებენ:

1. დაჭკნობა (萎凋, wěidiāo).
2. ფოთლის გაგრილება (凉青, liángqīng).
3. შერყევა და დაჟანგვა (做青, zuòqīng).
4. ფიქსაცია (杀青, shāqīng).
5. გრეხა (揉捻, róuniǎn).
6. პირველი შრობა (初焙, chūbèi).
7. გაგრილება (摊凉, tānliáng).
8. განმეორებითი შრობა (复焙, fùbèi).

რეჟიმებსა და ტემპერატურებს დოკუმენტი არ იძლევა. სუნის ეპოქის ტექნოლოგია განსხვავებული იყო: «განსაკუთრებული ჩანაწერები ბეიუანის შესახებ» ასახელებს კრეფას, დახარისხებას, ორთქლდამუშავებას, გამოწურვას, დაფქვას, ფორმირებას და შრობას (采茶、拣茶、蒸茶、榨茶、研茶、造茶、过黄). მაზრა მას აღადგენს: რადიოს მიხედვით, დაპრესილ კოპებს კვლავ ძველი წესით ამზადებენ, ათქვეფილი ჩაისთვის კი მანქანა შეიქმნა.

6. ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები

აღწერა ქვემოთ — სასოფლო-სამეურნეო აღნიშვნის დოკუმენტიდან; იგი ეხება ფხვიერ ულუნს.

• მშრალი ფოთლის გარეგნული სახე: მჭიდროდ დაგრეხილი, მძიმე; ფერი მომწვანო-მურა, ზეთოვანი (条索紧结重实，色泽青褐油润).
• მშრალი ფოთლის არომატი: ცალკე აღწერა ნაპოვნ წყაროებში არ არის.
• ნაყენის არომატი: მკვრივი და მდგრადი, ყვავილოვან-ხილის (香气浓郁持久，具有花果香).
• გემო: სავსე, ტკბილი დაბრუნებით (滋味醇厚回甘).
• ნაყენის ფერი: გამჭვირვალე, ნარინჯისფერ-ყვითელი (汤色清澈橙黄).
• ჩაის ფურცელი (გაფურჩქნილი ფოთოლი): სქელი, რბილი და ბრწყინვალე, «მწვანე ფოთოლი წითელ საზღვარში» (叶底肥厚软亮，绿叶红镶边).

7. ქიმიური შემადგენლობა

დოკუმენტი ასახელებს ჩაის პოლიფენოლებს, კოფეინს და ამინომჟავებს, მაგრამ რიცხვებს არ იძლევა. უსაფრთხოების მხრივ პროდუქტი უნდა შეესაბამებოდეს «მწვანე» პროდუქციის სტანდარტს NY/T 288-2002.

8. მოხარშვა

კლასის პრაქტიკა მსხვილფოთლიანი ჯიშების ულუნისთვის.

• წყლის ტემპერატურა: 95–100 °C.
• ჩაის რაოდენობა: 7–8 გ 110 მლ გაივანზე.
• ჭურჭელი: გაივანი ან თიხის ჩაიდანი.
• პროცესი:
  1. გაათბეთ ჭურჭელი და მოკლედ ჩამორეცხეთ ფოთოლი.
  2. პირველი ნაყენები — 15–30 წამი.
  3. ყოველ მოსხმასთან ერთად გაზარდეთ დრო.
  4. ხუთიდან შვიდ მოსხმამდე.

9. შენახვა

კლასის პრაქტიკა. ჰერმეტულად, მშრალ გრილ ადგილას, სინათლისა და გარეშე სუნის გარეშე.

10. ფასი და ფალსიფიკაციები

ფასების შესახებ მონაცემები ნაპოვნ წყაროებში არ არის. სიაოციაოს დაბის ხელმძღვანელობა, რადიოს მიხედვით, ძიანოუს მზა ჩაის უიშანურთან შედარებით შესამჩნევად იაფს უწოდებს.

• როგორ ავიცილოთ ფალსიფიკაციები:
  • ეძებეთ აღნიშვნის ნიშანი: მას მოწმობის მფლობელის ნებართვით იყენებენ; «მინბეი ჟიბაოს» მიხედვით, საერთო ბრენდის სისტემაში სავაჭრო ნიშანზე «北苑贡茶» უფლება დადასტურებული აქვს 26 კომპანიას.
  • შეამოწმეთ, რომ ჩაი წარმოებულია ძიანოუში.
  • უყურეთ კლასს შეფუთვაზე: ამ სახელით იყიდება როგორც ულუნი, ასევე თეთრი ჩაი და დაპრესილი კოპები. რადიოს მიხედვით, სახელს «北苑贡茶» აწერენ ყველა მზა ჩაის შეფუთვაზე, რომელსაც ძიანოუ გარეთ ყიდის, — იგი ადგილზე მიუთითებს და არა ჯიშზე.
  • ულუნისთვის ორიენტირი — მომწვანო-მურა ზეთოვანი ფოთოლი, ნარინჯისფერ-ყვითელი ნაყენი და წითელი საზღვარი გაფურჩქნულ ფოთოლზე.
  • არ აურიოთ მეზობელი რაიონის იანპინის «北苑贡茶（延平焙）»-ში: იანპინი აღნიშვნის ზონაში არ შედის.

11. საინტერესო ფაქტები

• კე შის წარწერას გაზეთი უწოდებს ერთადერთ ნაპოვნ წარწერას ჩინეთში სასახლის კარის ჩაის ხარკის შესახებ.
• 2024 წლის რეგიონული ბრენდების რეიტინგში «დუნფენ აიძიაო ულუნი» (东峰矮脚乌龙) 61-ე ადგილზეა, ხოლო თავად «ბეიუან გუნჩა» — 73-ეზე.
• კოპები «北苑贡茶·龙团凤饼» მუდმივ შესანახად გადაეცა გამოცემათა სახელმწიფო არქივს (国家版本馆).

12. შედარება სხვა ჩაისთან

• აი ძიაო ულუნი (矮脚乌龙): ორიდან ერთ-ერთი ჯიში, დასახელებული აღნიშვნის დოკუმენტში.
• ძიანოუ შუისიან ჩა (建瓯水仙茶): 2019 წლის ნიშანი შუისიანის ულუნზე იმავე ტერიტორიაზე.
• ნანლუ შუისიანი (南路水仙): დაბის ნიშანი შუისიანზე ნანიადან იმავე ზონაში.
• იანპინ გუნჩა (延平贡茶): მეზობელი «საძღვენი ჩაი» საკუთარი ნიშნით.
• შუისიან ბაი (水仙白): თეთრი ჩაი შუისიანისგან, ასევე ძიანოუს ბრენდის ქვეშ.

დასკვნით:

ბეიუან გუნჩა — ორსულიერი სახელი: სუნის ეპოქის დრაკონისა და ფენიქსის კოპები, 1048 წლის წარწერა და ხარკის საუკუნეები — და 2012 წლის აღნიშვნა ძიანოუს ულუნზე შუისიანისა და აიძიაო ულუნისგან, მომწვანო-მურა ფოთლით, ყვავილოვან-ხილის არომატით და წითელი საზღვრით. ამ სახელით ჩაის ყიდვისას ღირს კლასს დახედოთ და არა ლეგენდას.

წყაროები

სტანდარტები

• GB 11767
• NY/T 225
• NY/T 288-2002

გეოგრაფიული აღნიშვნა

• CNIPA 地理标志产品认定 №640

სრული სია — გვერდზე „წყაროები“