Guānsī yúnwù chá

Quansi Yunyu Ça (Guānsī yúnwù chá, 官司云雾茶) — «Quansi buludlu çayı», Futszyan əyalətinin şimal-şərqində, Ninde şəhər dairəsinin Çjounin qəzasının Puyuan qəsəbəsinin Quansi kəndinin tarixi çayı. Sorğu təsvirləri onu yaşıl çay adlandırır: nazik gümüşü-boz-yaşıl zolaqlar, şabalıd notlu ətir, zərif yaşıl dəmləmə. Xammal — yerli toxum populyasiyası olan kol. 2011-ci ildə bu ad Çjounin qəzasının ilk coğrafi sertifikat nişanı oldu.

1. Təsnifat və Mənşə

• Növ: Yaşıl çay (绿茶, lǜchá) — onu fermentləşdirilməmiş çay adlandıran və yaşıl çay texnologiyasını təsvir edən sorğu məlumatlarına görə; «Çin şəbəkəsi» (中国网, Zhōngguó wǎng) portalının 2022-ci il nəşri 2000-ci ilin gümüş mükafatını «Quansi yaşıl çayı» (官司绿茶) kimi qeyd edir. Sinif sənədi yoxdur: nişan reyestrində məhsul sadəcə «çay» (茶) adlanır, yəni nişan sinfi məhdudlaşdırmır. Sorğudakı mükafat siyahısında həmçinin 2010-cu il dairə müsabiqəsində qırmızı çay kateqoriyasında qızıl var, lakin bunun hansı məhsula aid olduğunu mənbə göstərmir.
• Kateqoriya: Şərqi Futszyanın tarixi dağ çayı (闽东, Mǐndōng); coğrafi sertifikat nişanı (2011).
• Mənşə: Çin, Futszyan əyaləti (福建, Fújiàn), Ninde şəhər dairəsi (宁德, Níngdé), Çjounin qəzası (周宁, Zhōuníng), Puyuan qəsəbəsi (浦源, Pǔyuán), Quansi kəndi.
• Nişan zonası: Əyalət siyahısı Çjounin qəzasını göstərir — bu sahibin aidiyyətidir, zonanın hüquqi sərhədi deyil; sərhədi yoxlamamışam.
• Coğrafi koordinatlar: Çjounin qəzası — təxminən 27,1° şm. e. və 119,3° ş. u.

2. Tarix və Mədəni Əhəmiyyət

• Tarix:
  • Başlanğıc. Sorğu təsvirləri «Çjounin qəzasının salnaməsi»nə (《周宁县志》) istinadən yazır ki, Min sülaləsinin Vanli dövrünün səkkizinci ilində, yəni 1580-ci ildə, on beş li məsafədə yerləşən Puyuan kəndinin sakinləri Quansi meşəlik ərazisinə köçüb orada çay əkməyə başladılar. Həmin səhifə başqa yerdə başlanğıcı Tsin sülaləsinin ortalarına aid edir; ilkin mənbəni görməmişəm, uyğunsuzluğu həll etməmişəm.
  • Tsin və Respublika. Sorğu təsvirlərinə görə, Quansyuy (光绪) illərində Çjounin tacirləri bu çayı Fuçjouya gətirdilər, orada xarici tacirlər onu yüksək qiymətləndirdilər və Dunyansi (东洋溪, Dōngyángxī) ərazisində iyirmidən çox çay firması açıldı. 1946–1949-cu illərdə çay Fuçjou vasitəsilə xaricə qonşu qəzaların çayından 20–40 % baha gedirdi.
  • Yeni ad. Sorğu təsvirlərindən biri birbaşa bildirir ki, Quansi Yunyu Ça məhsul kimi islahatlar başlandıqdan sonra seçilmiş yerli kollar əsasında «yenidən yaradılıb» (新创制). Sorğular köhnə tarixi hazırkı ad altında nəql edir, ona görə də kəndin əvvəlki çayının harada bitib yeni məhsulun harada başladığını onlardan müəyyən etmək olmur.
  • 1982–2000. Sorğu təsvirinə görə — dairə məşhur çaylar baxışının mükafatı (1982), yüngül sənaye nazirliyinin sahə müqayisəsində bürünc (1988), Çin beynəlxalq çay yarmarkasının gümüşü (2000). Rəsmi siyahıları görməmişəm.
  • 2008. Oktyabrda yerli «Quansi ça» populyasiyası çay kolunun qiymətli genofondunun mühafizə və istifadə üzrə əyalət siyahısına daxil edildi.
  • 2010–2011. Sorğu təsvirlərinə görə, qeydiyyatdan əvvəl «Quansi» (官司) və «Quansi» (官思) adları altında müxtəlif markalar var idi və 2010-cu ildə qəza ümumi nişan üçün ərizə verdi. Əyalət siyahısına görə, 8644027 nömrəli nişan 14 iyun 2011-ci ildə qeydə alınıb; sahibi — Çjounin qəzasının Çay Assosiasiyası (周宁县茶叶协会), məhsul — «çay». Sorğular onu qəzanın ilk nişanı və Ninde dairəsində kənd adı ilə adlandırılan, Tanyan Hun Fudan sonra ikinci nişan adlandırır.
• Adı: 官司 (guānsī) — kəndin adı; 云雾 (yúnwù) — «buludlar və duman»; 茶 — çay.
• Mədəni əhəmiyyəti: Sorğular Quansi çayını həmin dairənin qırmızı Tanyan Hun Fu və Bay Lin Hunfu çayları ilə bir sıraya qoyur. Bu gün qəza ümumi Çjounin Qaoşan Yunyu Ça (周宁高山云雾茶) brendini təbliğ edir — həmin assosiasiyanın 2017 və 2024-cü il nişanları buna aiddir.

3. Botaniki Təsvir və Xammal

• Sort: Yerli toxum populyasiyası (有性原生群种), «Quansi kəndinin sayça»sı (官司菜茶, guānsī càichá) kimi tanınır; əyalət dövlət əmlak komitəsinin təkrar nəşr etdiyi «Jenmin van» nəşrinə (2025) görə, o, çay kolunun mühafizə olunan qiymətli genofondunun əyalət siyahısına daxildir.
• Kolun görünüşü: Qəza salnaməsinə istinad edən sorğu təsvirinə görə — yarımşaxəli çətirli, yarpaq səthi qabarıq, qalın (orta hesabla 0,51 mm), kövrək tünd yaşıl yarpaqlı və tumurcuqların orta açılma müddətli kolu; məhsuldar və dözümlüdür.
• Yığım standartı: Tsinmin (清明) bayramı ətrafında, açıq havada; bir tumurcuq və bir və ya iki yarpaq, yarpaq zədəsiz, qızmasız və qızartısız.

4. Terruar və Becərmə Xüsusiyyətləri

• Region: Futszyanın şimal-şərqi, əyalətin şərq hissəsinin yüksəkliyi. Sorğu təsvirinə görə, qəza ərazisinin 87,7 %-i 500–1510 m yüksəklikdə yerləşir; ən yüksək nöqtə — Lunqanşan dağı (龙岗山), 1510 m.
• Yüksəklik: Qəzanın orta yüksəkliyi — təxminən 800 m (həmin 2025-ci il nəşri). Quansi kəndinin özünün yüksəkliyi tapılan mənbələrdə yoxdur.
• İqlim: Həmin nəşrə görə — il boyu sıx şeh və duman, gündüz və gecə temperaturlarının böyük fərqi.
• Torpaqlar: Əyalət mədəniyyət cəmiyyətinin nəşrinə görə, çay mütəxəssislərinin sözlərindən, qəzanın bağları əsasən münbit qalın qırmızı-sarı torpaqlarda yerləşir. Kəndin özü üçün məlumat yoxdur.

5. İstehsal Texnologiyası

Sorğu təsviri parametrlərlə maşın texnologiyasını verir. Standartın və ya nişan qaydalarının mətnini görməmişəm, ona görə aşağıdakı rəqəmlər sənədə deyil, sorğuya əsaslanır.

1. Təzə yarpağın saxlanması (凉青, liángqīng): 15 sm qatla, 6–8 saat, saatda bir dəfə çevirməklə — yarpaq yumşaq və tünd yaşıl olana, nəmlik təxminən 70 %-ə enənə qədər.
2. Fiksasiya (杀青, shāqīng): Baraban maşınında: girişdə təxminən 150 °C, çıxışda təxminən 120 °C, 1–2 dəqiqə, nəmlik 55–60 %-ə qədər.
3. Burma (揉捻, róuniǎn): 20 dəqiqə, təzyiq dəyişməklə — yüngül, orta, güclü, orta, yüngül — yarpaq zolaqlara bükülüb şirə çıxana qədər.
4. Qurutma (干燥, gānzào) üç mərhələdə: qurutma maşınında 130 °C-də ilkin qurutma; sonra barabanda 90 °C-də yetmiş faiz quruluğa qədər qovurma; sonra 80 °C-də uzun müddət tamamlama, bu da nazik hamar gümüşü-boz-yaşıl zolaqları formalaşdırır, nəmlik 6 %-ə qədər.

6. Orqanoleptik Xüsusiyyətlər

Aşağıdakı təsviri sorğular verir; nişan sənədində görünüş təsviri görməmişəm.

• Quru yarpağın xarici görünüşü: Nazik sıx zolaqlar, dairəvi və hamar, gümüşü-boz-yaşıl (条索紧细、浑圆光滑呈银灰绿).
• Quru yarpağın ətri: Tapılan mənbələrdə ayrıca təsvir yoxdur.
• Dəmləmənin ətri: Yüksək, kəskin və davamlı, şabalıd notlu (香气高锐持久、显栗香).
• Dadı: Şirin, yumşaq, təravətli və oyadıcı (滋味甘醇鲜爽).
• Dəmləmənin rəngi: Zərif yaşıl, təmiz və parlaq (汤色嫩绿、清澈明亮).
• Çay dibi (dəmlənmiş yarpaq): Zümrüd yaşıl, bərabər və yumşaq (叶底翠绿、匀称柔软).

7. Kimyəvi Tərkibi

Hazır çay üçün fiziki-kimyəvi məlumat tapılan mənbələrdə yoxdur. Xammal üçün sorğu təsviri qəza salnaməsinə istinadən Quansi populyasiyasının məlumatlarını verir: amin turşuları 4,1 %, polifenollar 25,4 %. Ölçmə metodu və ili mənbədə göstərilmir; bu kolun xarakteristikasıdır, çay üçün norma deyil.

8. Dəmləmə

Yaşıl çay sinfi üçün təcrübə.

• Suyun temperaturu: 80–85 °C.
• Çayın miqdarı: 150 ml-ə 3 q.
• Qab: Şüşə stəkan və ya ağ qayvan.
• Proses: Qabı qızdırın, suyu divar boyu tökün, ilk dəmləmə — 40–60 saniyə, sonra iki-üç təkrar töküş.

9. Saxlama

Sinif təcrübəsi. Hermetik qablaşdırmada, soyuducuda 0–5 °C-də, işıqsız, nəmsiz və qoxusuz; bir il ərzində içmək daha yaxşıdır.

10. Qiymət və Saxtalar

Cari qiymətlər haqqında məlumat tapılan mənbələrdə yoxdur.

• Saxtalardan necə qaçmalı:
  • «官司云雾茶» coğrafi sertifikat nişanını axtarın (№ 8644027).
  • İstehsalçının Çjounin qəzasından olduğunu yoxlayın.
  • Qəza brendi Çjounin Qaoşan Yunyu Ça ilə və digər «buludlu» çaylarla qarışdırmayın: «yunyu» geniş yayılmış sözdür.

11. Maraqlı Faktlar

• «Panama sərgisi» haqqında məlumatlar fərqlidir. Bir nəşr 1915-ci ildə Quansi çayının gümüş medalını yazır; sorğu — Quansi yarpağından hazırlanmış Futszyan firmasının çayı üçün 1915-ci il qızılını və 1946-cı il gümüşünü yazır. Panama sərgisi 1915-ci ildə keçirilib və 1946-cı il tarixi onunla üst-üstə düşmür. Heç bir versiyanı təsdiqləməmişəm.
• Çjouninin qəza mərkəzini sorğu Futszyanın ən yüksək dağlıq mərkəzi adlandırır.
• Nişan qəza ilə deyil, kənd adı ilə adlandırılıb: sorğulara görə, Ninde dairəsində ondan əvvəl belə yalnız Tanyan Hun Fu adlandırılmışdı.

12. Digər Çaylarla Müqayisə

• Tanyan Hun Fu (坦洋工夫): Həmin Ninde dairəsinin qırmızı çayı, həmçinin kənd adı ilə; dairənin ilk belə nişanı.
• Bay Lin Hunfu (白琳工夫): Fudinin qırmızı çayı, sorğular Quansi çayını onunla bir sıraya qoyur.
• Şounin Qaoşan Ça (寿宁高山茶): Həmin dairənin qonşu Şounin qəzasının mühafizə olunan dağ çayı — qırmızı və yaşıl.
• Luşan Yun U (庐山云雾): Tszyansi əyalətinin «buludlu» yaşıl çayı; Quansi ilə ortaq olan yalnız «yunyu» sözüdür.

Yekunda:

Quansi Yunyu Ça — şərqi Futszyan yüksəkliyindəki bir kəndin yaşıl çayı: yerli toxum populyasiyası, nazik gümüşü-boz-yaşıl zolaqlar, şabalıd ətri və zərif yaşıl dəmləmə. Tarix uyğunsuzluqlarla nəql edilir — 1580-ci ildən və ya Tsin ortalarından, təsdiqlənməyən medallarla; möhkəm faktlar — 2011-ci il nişanı və mühafizə olunan kol populyasiyası.

Mənbələr

Coğrafi göstərici

• CNIPA 地理标志证明商标 №8644027

Tam siyahı — Mənbələr səhifəsində