უი იანჩა (Wǔyí yánchá, 武夷岩茶) — «უიშანის კლდოვანი ჩაი», გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე სახელწოდება ულუნისთვის, რომელიც მოდის ფუძიანის პროვინციის ჩრდილოეთით მდებარე ნანპინის ოლქის ქალაქ უიშანიდან (武夷山市). ეროვნული სტანდარტი განსაზღვრავს მას, როგორც დაცული ზონის ულუნს, რომელიც მზადდება კლონურად გამრავლებული ჯიშებისგან ტრადიციული ტექნოლოგიით და გააჩნია «კლდოვანი ჰარმონია» — 岩韵 (yányùn), რომელსაც სტანდარტი განმარტავს, როგორც «კლდოვანი ჩონჩხი და ყვავილოვანი არომატი» (岩骨花香). ამ ქოლგა სახელწოდების ქვეშ გამოდის ხუთი სასაქონლო ჯგუფი: და ჰუნ პაო, სახელობითი ბუჩქები, ჟოუ გუი, შუისიანი და ციჩჟუნი. სახელწოდება დაცულია 2002 წლიდან, ხოლო ტექნოლოგია შეტანილია არამატერიალური მემკვიდრეობის პირველ სახელმწიფო ნუსხაში.
1. კლასიფიკაცია და წარმოშობა
- ტიპი: ულუნი (乌龙茶, wūlóngchá); კლასი პირდაპირ ჩაწერილია ეროვნული სტანდარტის GB/T 18745—2006 განმარტებაში. უიშანის კლდოვანი ჩაი წარმოადგენს ჩრდილოეთ ფუძიანის ულუნის კლასიკურ შტოს (闽北乌龙).
- კატეგორია: ქოლგა სახელწოდება იურიდიული ზონით; მის ქვეშ — სტანდარტის ხუთი სასაქონლო ჯგუფი.
- წარმოშობა: ჩინეთი, ფუძიანის პროვინცია (福建, Fújiàn), ქალაქის ოლქი ნანპინი (南平, Nánpíng), ქალაქის მაზრა უიშანი (武夷山市, Wǔyíshān shì).
- დაცული ზონა: სტანდარტის მიხედვით — ქალაქ უიშანის მთელი ადმინისტრაციული ტერიტორია. CNIPA-ს ჩანაწერში ჩამოთვლილია ათი ერთეული: ქუჩის კომიტეტები უი (武夷), ჩუნანი (崇安) და სინფენი (新丰), თემები იანჯუანი (洋庄), ლანგუ (岚谷), უტუნი (吴屯) და შანმეი (上梅), დაბები სინცუნი (星村), სინტიანი (兴田) და უფუ (五夫).
- გეოგრაფიული კოორდინატები: CNIPA-ს ჩანაწერის მიხედვით — 117°37′22″–118°19′44″ აღმ. გრძ. და 27°27′31″–28°04′49″ ჩრდ. გან.
2. ისტორია და კულტურული მნიშვნელობა
- ისტორია:
- სათავეები. არამატერიალური მემკვიდრეობის სახელმწიფო ნუსხისთვის შედგენილი აღწერა უიშანის ჩაის დამზადებას ხანის ეპოქამდე მიაკუთვნებს, ხოლო ცინის დასაწყისს მიაწერს კლდოვანი ჩაის ჩამოყალიბებულ ტექნოლოგიას, რომელმაც «პირველმა გახსნა გზა» ულუნის დამზადებისაკენ.
- ძველი ბუჩქები. ცინის ეპოქის ავტორი გუო ბაიცანი «ჩანაწერებში ფუძიანის საოცრებათა შესახებ» (《闽产录异》) წერდა, რომ ბუჩქები ტე ლოხანი და ჩჟუილიუტიაო სუნის ეპოქისაა და ერთადერთ ეგზემპლარად იზრდება.
- გადმოცემა და ჰუნ პაოზე. ლეგენდის თანახმად, მინის ეპოქის ხუნუს წლებში გამოცდებზე მიმავალი მეცნიერი უიშანის ჩაით განიკურნა მუცლის ტკივილისგან, ხოლო როცა გამოცდებზე პირველი გახდა, ბუჩქს თავისი წითელი ხალათის მიხედვით დაარქვა სახელი — აქედან მომდინარეობს «დიდი წითელი ხალათი».
- 2002. AQSIQ-მა განცხადებით № 23 უი იანჩა დაიცვა, როგორც წარმოშობის ადგილის მიხედვით განსაზღვრული პროდუქტი; ამავე დროს გამოვიდა სავალდებულო სტანდარტი GB 18745—2002.
- 2006. უი იანჩას (და ჰუნ პაო) დამზადების ტექნოლოგია შევიდა არამატერიალური მემკვიდრეობის პირველ სახელმწიფო ნუსხაში ნომრით Ⅷ-63. გამოვიდა რეკომენდაციული სტანდარტი GB/T 18745—2006: დამტკიცდა 18 ივლისს, მოქმედებს 2006 წლის 1 დეკემბრიდან; მან შეცვალა 2002 წლის სტანდარტი, მოხსნა ნედლეულის რაიონების დაყოფა და ჯიშების კლასიფიკაცია, გააუქმა ვარგისიანობის ვადის შეზღუდვა და შემოიღო გრადაციები და ჰუნ პაოსთვის.
- 2006–2007. უიშანმა შეწყვიტა დედა ბუჩქებიდან და ჰუნ პაოს მოკრეფა; წყაროები აკრძალვის დაწყების წლად ხან 2006-ს, ხან 2007-ს ასახელებენ.
- 2018–2019. სტანდარტის შესწორებამ № 1 ჰიგიენური მაჩვენებლების ცხრილი ჩაანაცვლა უსაფრთხოების ზოგად ნორმებზე მითითებებით; მოქმედებს 2019 წლის 1 აპრილიდან.
- 2020. სოფლის მეურნეობის სამინისტრომ დაარეგისტრირა სასოფლო-სამეურნეო GI AGI02896; მფლობელი — უიშანის ჩაის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი.
- 2025. CNIPA-მ განცხადებით № 640 დაადასტურა პროდუქტის აღიარება ათი ერთეულისგან შემდგარი ზონით.
- 2026. გამოვიდა ახალი რედაქცია — GB/T 18745—2026 «მოთხოვნები გეოგრაფიული აღნიშვნის მქონე პროდუქტის ხარისხზე. უი იანჩა»: დამტკიცდა 2026 წლის 31 მარტს და ძალაში შედის 2027 წლის 1 აპრილს. პრესის ცნობებით, იგი შემოაქვს დავარგებული კლდოვანი ჩაის კატეგორიას (陈年岩茶), მოითხოვს ჩაის პოლიფენოლებს არანაკლებ 12,0 % და ვარგისიანობის ვადას მწარმოებლის შეხედულებაზე ტოვებს.
- ევროკავშირი. ჩინეთი–ევროკავშირის შეთანხმების თანახმად, სახელწოდება დაცულია როგორც PGI (Wuyi Yan Cha, დოსიე PGI-CN-2720); განმცხადებელი — ქალაქ უიშანის სახალხო მთავრობა.
- სახელწოდება:
- «უი» (武夷) — უიშანის მთების სახელი.
- «იანჩა» (岩茶, yánchá) — «კლდოვანი ჩაი».
- კულტურული მნიშვნელობა: ადგილობრივი პრესის მონაცემებით, უიშანში ჩაის სფეროში დაახლოებით 120 ათასი ადამიანია დასაქმებული. სახელწოდების შიგნით ჩამოყალიბდა საკუთარი საბაზრო ცნებები: დაყოფა მოყვანის ადგილების მიხედვით ნამდვილი კლდეების ჩაიდ (正岩), ნახევრად კლდოვან (半岩) და მდინარისპირა (洲茶) ჩაიდ, სახელობითი ბუჩქები და მათი ლეგენდები.
3. ბოტანიკური აღწერა და ნედლეული
- ჯიშები / კულტივარები: სტანდარტი არ ჩამოთვლის ჯიშებს; იგი მხოლოდ კლონურ გამრავლებას მოითხოვს. სასაქონლო ჯგუფები დასახელებულია ჯიშებისა და წარმოშობის მიხედვით: და ჰუნ პაო (大红袍), სახელობითი ბუჩქები (名枞), ჟოუ გუი (肉桂), შუისიანი (水仙) და ციჩჟუნი (奇种).
- გამრავლება: კალმებით, ერთი ფოთლითა და ერთი იღლიის კვირტით; დედა ბუჩქები ჯიშურად სუფთაა, ჯანმრთელი. კალმავენ გაზაფხულზე, ზაფხულსა და შემოდგომაზე; საუკეთესოდ სტანდარტი მიიჩნევს ზაფხულის ყლორტების შემოდგომის დარგვას.
- დარგვა: ადრეული, საშუალო და გვიანი ჯიშების თანაფარდობა ბაღში — 1 : 3 : 2.
- მოკრეფის სტანდარტი: მოკრეფა ზედა ფოთლის გაშლის მიხედვით (开面采). მცირე გაშლა (ზედა ფოთოლი — მეორე ფოთლის ფართობის 30–40 %) — ოთხი ფოთოლი; საშუალო (50–70 %) — სამი ფოთოლი; დიდი (80–90 %) — ორი ფოთოლი. საუკეთესოდ სტანდარტი საშუალო გაშლას ასახელებს.
- ნედლეული კლასების მიხედვით: პირველი კლასი — არანაკლებ 90 % ვარგისი ფოთოლი, მეორე — არანაკლებ 80 %, მესამე — არანაკლებ 70 %. ფოთოლი ქარხანაში მიეწოდება 4 საათის განმავლობაში.
- მოკრეფის დრო: საგაზაფხულო — დაახლოებით გუიუის (谷雨, დაახლოებით 20 აპრილი) სეზონზე, საზაფხულო — დაახლოებით სიაომანის (小满, დაახლოებით 21 მაისი) დროს, საშემოდგომო — ლიციუს (立秋, აგვისტოს დასაწყისი) შემდეგ.
4. ტერუარი და მოყვანის თავისებურებები
- რელიეფი: ჩრდილო-დასავლეთი ამაღლებულია, მწვერვალთა ქედები ჩრდილოეთის სიცივეს აკავებენ. ოთხი ნაკადი, მწვერვალები და ბორცვები ერთმანეთშია გადახლართული და ქმნის განსაკუთრებულ მიკროკლიმატს — ტენიანს და ნისლიანს.
- კლიმატი: სუბტროპიკული. საშუალო წლიური ტემპერატურა 18–18,5 °C, ნალექები დაახლოებით 2000 მმ წელიწადში, ჰაერის საშუალო ტენიანობა დაახლოებით 80 %, უყინვო პერიოდი ხანგრძლივია; მზის ნათება დაახლოებით 2000 საათი წელიწადში.
- ნიადაგები: სუბტროპიკული მარადმწვანე ტყის მთის ნიადაგები. უმეტეს ბაღებში — ვულკანური ხრეში, წითელი ქვიშაქვა და ფიქალი; ჰუმუსის ფენა სქელია, ორგანიკა ბევრია, pH 4–6.
- მცენარეულობა: კუნინგამია (杉), კასტანოპსისი (苦槠), მასონის ფიჭვი (马尾松), გვიმრები.
- მოვლა: სასუქები აზოტი, ფოსფორი და კალიუმი — პროპორციით 3 : 2 : 1; ვარჯის სიმაღლე პროდუქტიულ ბაღებში — 80–120 სმ.
- მოყვანის ადგილები: ნედლეულის რაიონების დაყოფა იყო 2002 წლის სტანდარტში, მაგრამ 2006 წლის რედაქციამ იგი გააუქმა. საბაზრო დაყოფა «ნამდვილ კლდეებად», ნახევრად კლდოვან და მდინარისპირა უბნებად დარჩა ვაჭრობის ცნებად და არა ნორმად.
5. წარმოების ტექნოლოგია
სტანდარტი განსაზღვრავს თანმიმდევრობას, მაგრამ არა რეჟიმებს.
- პირველადი გადამუშავება (初制):
- გახმობა მზეზე ან შენობაში (晒青 / 萎凋, shàiqīng / wěidiāo).
- შენჯღრევა და დაჟანგვა (做青, zuòqīng) — ულუნის ძირითადი ოპერაცია.
- ფიქსაცია (杀青, shāqīng).
- გრეხა (揉捻, róuniǎn).
- გაშრობა (烘干, hōnggān): პირველი გაშრობა, გაგრილება და განმეორებითი გაშრობა; მიიღება უმი ჩაი (毛茶, máochá).
- დამუშავება (精制): დახარისხება პარტიებისა და კლასების მიხედვით, შერჩევა საცრების მიხედვით, ღეროების ამორჩევა, განიავება, საცრული ფრაქციების კუპაჟი (拼配, pīnpèi), გაშრობა, გაგრილება, შერევა ერთგვაროვან პარტიად, შემოწმება და დაფასოება.
- ხელობა მემკვიდრეობის აღწერის მიხედვით: ათი ოპერაცია; ძირითადი ხერხები — მრავალჯერადი გახმობა (复式萎凋), «დაჟანგვა ფოთლის ყურებით» (看青做青), «ტენის მოძრაობა და სისუფთავის დაბრუნება» (走水返阳), ორმაგი მოხალვა და ორმაგი გრეხა (双炒双揉), ხანგრძლივი გაშრობა დაბალ ტემპერატურაზე (低温久烘).
საცრული ფრაქციების პარტიად შეკავშირება (拼配) შედის დამუშავებაში თავად 2006 წლის სტანდარტის მიხედვით. 2026 წლის ახალ რედაქციაში და ჰუნ პაო, პრესის გადმოცემით, პირდაპირ განსაზღვრულია, როგორც ჩაი რამდენიმე კლონური უიშანის ჯიშის ნედლეულისგან, რომელიც კუპაჟითაა შეკავშირებული.
6. ორგანოლეპტიკური მახასიათებლები
სტანდარტი მოითხოვს სისუფთავეს, საღებავების, მინარევების, უცხო სუნისა და ობის არარსებობას და იძლევა საკუთარ ცხრილს თითოეული ჯგუფისთვის. ქვემოთ — და ჰუნ პაოს უმაღლესი გრადაცია (特级); დანარჩენი ჯგუფები — ცხრილში.
- მშრალი ფოთლის გარეგნული სახე: მჭიდროდ დაგრეხილი, მაგარი, ოდნავ მოღუნული; «ძვირფასი» ბზინვარებით ან ზეთოვანი ელვარებით (带宝色或油润).
- მშრალი ფოთლის არომატი: ნაპოვნ წყაროებში აღწერა არ არის.
- ნაყენის არომატი: მკვეთრი, სქელი და ხანგრძლივი ან წვრილი, სუფთა და შორეული (锐、浓长或幽、清远).
- გემო: მკაფიო კლდოვანი ჰარმონია, სავსე, ტკბილი გამახალისებელი დაბრუნებით; არომატი რჩება ფინჯნის ძირზე (岩韵明显、醇厚、回味甘爽、杯底有余香).
- ნაყენის ფერი: გამჭვირვალე, კაშკაშა, მუქი ნარინჯისფერ-ყვითელი.
- ჩაის ფოთლის ნალექი (მოხარშული ფოთოლი): რბილი, ბზინვარე, თანაბარი, წითელი კანტით ან კინოვარისფერი ელფერით (红边或带朱砂色).
| ჯგუფი | გრადაციები | უმაღლესი გრადაციის არომატი | უმაღლესი გრადაციის გემო |
|---|---|---|---|
| და ჰუნ პაო | 特级, 一级, 二级 | 锐、浓长或幽、清远 | 岩韵明显、醇厚、回味甘爽 |
| სახელობითი ბუჩქები | გრადაციების გარეშე | 较锐、浓长或幽、清远 | 岩韵明显、醇厚、回甘快 |
| ჟოუ გუი | 特级, 一级, 二级 | 浓郁持久，似有乳香或蜜桃香、或桂皮香 | 醇厚鲜爽、岩韵明显 |
| შუისიანი | 特级 — 三级 | 浓郁鲜锐、特征明显 | 浓爽鲜锐、品种特征显露、岩韵明显 |
| ციჩჟუნი | 特级 — 三级 | 清高 | 清醇甘爽、岩韵显 |
ჟოუ გუის შემთხვევაში სტანდარტი ასახელებს რძის, ატმის ან დარიჩინის ტონს არომატში; შუისიანის შემთხვევაში — მკაფიო ჯიშურ ხასიათს.
7. ქიმიური შემადგენლობა
ფიზიკურ-ქიმიური ზღვრები GB/T 18745—2006-ის მიხედვით:
| მაჩვენებელი | არა უმეტეს |
|---|---|
| ტენიანობა | 6,5 % |
| საერთო ნაცარი | 6,5 % |
| წვრილი ნამტვრევი | 15,0 % |
| მტვერი | 1,3 % |
წყალში ხსნად ნივთიერებებს 2006 წლის სტანდარტი არ ნორმირებს. 2026 წლის ახალი რედაქცია, პრესის ცნობებით, მოითხოვს ჩაის პოლიფენოლებს არანაკლებ 12,0 %; სრული ტექსტი მე არ მინახავს.
8. მოხარშვა
კლასის პრაქტიკა კლდოვანი ულუნისთვის.
- წყლის ტემპერატურა: მდუღარე წყალი, 95–100 °C.
- ჩაის რაოდენობა: 7–8 გ 110 მლ გაივანზე.
- ჭურჭელი: გაივანი ან ისინის ჩაიდანი.
- პროცესი:
- გაათბეთ ჭურჭელი.
- მოკლედ გარეცხეთ ფოთოლი მდუღარე წყლით.
- პირველი ნაყენები — 10–20 წამი, დაუყოვნებლივ გადაღვარეთ.
- ყოველ გადასხმას დაამატეთ რამდენიმე წამი.
- კარგი ჩაი ექვს-რვა გადასხმას უძლებს.
9. შენახვა
კლასის პრაქტიკა. ჰერმეტულად, მშრალ გრილ ადგილას, სინათლისა და უცხო სუნის გარეშე. 2006 წლის სტანდარტი მოითხოვდა განიავებად, მშრალ, სუფთა, გრილ საწყობს მზის პირდაპირი სხივების გარეშე. 2006 წლის რედაქციამ გააუქმა ვარგისიანობის ვადის შეზღუდვა; ახალი რედაქცია, პრესის გადმოცემით, პირდაპირ ტოვებს მას მწარმოებლის შეხედულებაზე და შემოაქვს დავარგებული კლდოვანი ჩაის კატეგორია.
10. ფასი და ფალსიფიკაცია
ნაპოვნ წყაროებში ფასების მონაცემები არ არის.
- როგორ ავიცილოთ თავიდან ფალსიფიკაცია:
- მწარმოებელი უნდა იყოს ქალაქ უიშანიდან; ნიშანზე დაშვებულები აკრავენ გეოგრაფიული აღნიშვნის სპეციალურ დამცავ მარკას.
- ეტიკეტზე სტანდარტის მიხედვით — მწარმოებელი და მისამართი, პროდუქტისა და ჯიშის სახელწოდება, მასა, გრადაცია, დამზადების თარიღი, ვარგისიანობის ვადა და სტანდარტის ნომერი.
- სახელი «და ჰუნ პაო» არ ნიშნავს დედა ბუჩქების ჩაის: მათგან მოკრეფა შეწყვეტილია.
- «კლდოვანი» ხასიათის გაყალბება ძნელია, მაგრამ ადგილი ფინჯანში არ ჩანს: წარმოშობას ადასტურებენ დოკუმენტები და არა გამყიდვლის მონაყოლი.
11. საინტერესო ფაქტები
- 2006 წლის სტანდარტი უფრო მკაცრია, ვიდრე ულუნის ზოგადი სტანდარტი GB/T 30357.1 ტენიანობისა და წვრილი ნამტვრევის მხრივ, მაგრამ არ მოითხოვს ექსტრაქტულ ნივთიერებებს: ხარისხს იგი ინარჩუნებს ორგანოლეპტიკასა და კლდოვან ჰარმონიაზე.
- დაცული ზონის დაბა სინცუნი ისტორიულად იყო უიშანის ჩაის სავაჭრო პუნქტი და იქვე მდებარეობს წითელი ჩჟენშან სიაოჩჟუნის რაიონის ბირთვი: ერთი ტერიტორია ატარებს ორი სხვადასხვა კლასის სახელწოდებას.
- უი იანჩას სახელწოდების გარდა, უიშანს აქვს ცალკე სასერტიფიკაციო ნიშანი «武夷山大红袍» № 1687896.
- პრესის ცნობებით, 2026 წლის სტანდარტის ახალმა რედაქციამ პირველად დააკანონა დავარგებული კლდოვანი ჩაი.
12. შედარება სხვა ჩაებთან
- იან ჩა (岩茶): კორპუსის ზოგადი სტატია კლდოვანი ჩაის, როგორც ტიპის შესახებ; უი იანჩა — სახელწოდება იურიდიული ზონითა და სტანდარტით.
- და ჰუნ პაო (大红袍): ყველაზე ცნობილი ხუთი ჯგუფიდან; 2026 წლის სტანდარტის რედაქციაში, პრესის გადმოცემით, იგი პირდაპირ აღწერილია, როგორც რამდენიმე კლონური ჯიშის კუპაჟი.
- ჟოუ გუი (肉桂): ჯგუფი დარიჩინის, რძის ან ატმის არომატით სტანდარტის მიხედვით.
- შუისიანი (水仙): ჯიში, რომელიც უიშანში მეზობელი ძიანიანიდან მოვიდა; ჯგუფი ოთხი გრადაციით.
- უიშან ციჩჟუნი (武夷山奇种): სტანდარტის მეხუთე ჯგუფი საკუთარი ნიშნით.
- ჩჟენშან სიაოჩჟუნი (正山小种): იმავე ადგილის წითელი ჩაი სინცუნთან — სხვა კლასი და სხვა სახელწოდება.
დასკვნა:
უი იანჩა — უიშანის კლდოვანი ულუნის ქოლგა სახელწოდება ეროვნული სტანდარტით, რომელიც ყველაფერს განსაზღვრავს: ზონას ქალაქის მაზრის საზღვრებში, კლონურ ჯიშებს, მოკრეფას ფოთლის გაშლის მიხედვით, პირველადი გადამუშავებისა და დამუშავების წესრიგს, ხუთ სასაქონლო ჯგუფს და მათ გრადაციებს. გემოვნურ არსს სტანდარტი ერთი სიტყვით ასახელებს — 岩韵, «კლდოვანი ჩონჩხი და ყვავილოვანი არომატი». 2027 წლიდან ჩაი იცხოვრებს ახალი რედაქციით, სადაც გაჩნდება დავარგებული კლდოვანი ჩაიც.
წყაროები
გეოგრაფიული აღნიშვნა
სრული სია — გვერდზე „წყაროები“