Chóngqìng pípá chá

Chunsin Pipa Cha (Chóngqìng pípá chá, 崇庆枇杷茶) — «chunsin choyi, bargi lokva bargidek», Chendu tasarrufidagi Chunchjou (崇州市) shahar uyezdining shimoli-gʻarbiy togʻli hududida yetishtiriladigan, Sichuán provinsiyasiga mansub yashil choy. Unda lokva (枇杷, Eriobotrya japonica) yoʻq: choy daraxtlarining bargi lokva bargiga oʻxshashligi uchun shunday nomlangan. «Chunsin» (崇庆) — viloyat va uyezdning eski nomi; uni Chunsin shahri (重庆) bilan faqat talaffuzi bogʻlab turadi. Qishloq xoʻjaligi koʻrsatmasining tavsifi faqat yashil choy haqida gapiradi, garchi bugungi kunda shu xomashyodan qizil, oq va toʻq choy ham tayyorlanadi.

1. Tasnifi va kelib chiqishi

• Turi: Yashil choy (绿茶, lǜchá): koʻrsatma tavsifidagi uchala sxema ham fiksatsiyadan (杀青, shāqīng) boshlanadi.
• Kategoriyasi: Sichuán togʻli yashil choyi; geografik koʻrsatkichga ega mahsulot.
• Kelib chiqishi: Xitoy, Sichuán provinsiyasi (四川, Sìchuān), Chendu shahri, Chunchjou shahar uyezdi (崇州, Chóngzhōu); markazi — Venjinzyan qoʻrgʻoni (文井江镇).
• Muhofaza zonasi: Lunmenshan togʻlari (龙门山) doirasidagi Xuayyuan (怀远镇), Sanlan (三郎镇), Szezi (街子镇), Venjinzyan qoʻrgʻonlari hamda Sziguanshan volosti (鸡冠山乡): beshta volost va qoʻrgʻon, 23 qishloq.
• Geografik koordinatalari: Koʻrsatma tavsifiga koʻra — 103°19′24,1″–103°28′1,8″ sharqiy uzunlik, 30°44′49″–30°47′16″ shimoliy kenglik.

2. Tarixi va madaniy ahamiyati

• Tarixi:
  • Rivoyatlar. Rivoyatga koʻra, choy saroyga «Lunmen guncha» (龙门贡茶) sifatida yuborilgan; manbalarda sanalar turlicha: mahalliy matbuot goh Sun, goh Sun va Min, koʻrsatma tavsifi hamda Sichuán turistik portali esa Sin davri haqida yozadi. Shu tavsif Chunchjouni Tan va Sun davrlarining sakkiz mashhur choy rayoni deb ataydi — bu manbaning soʻzi, tasdiqlangan fakt emas.
  • Xronikalar. Guansyuy davriga oid «Chunsin viloyati xronikasi» (崇庆州志) pipa-chani bir-ikki chjan balandlikdagi, dagʻal yirik bargli daraxtlar deb tasvirlaydi; ulardan olingan choy «dagʻal» (粗毛茶, cūmáochá) deb atalgan. Choy maʼlumot saytining qayta hikoyasiga koʻra, «Chunsin uyezdi xronikasi» (崇庆县志) ikki-uch chjan balandlikdagi daraxtlarni tilga oladi, mahalliy aholi yosh kurtaklaridan puer oʻrniga choy tayyorlagan; xronikaning oʻzini tekshirib boʻlmadi.
  • 1959. Sichuán qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi choy instituti xodimi Vanzya (万家乡) va Gouzya (苟家乡) volostlarida pipa-chani bir yildan ortiq oʻrgandi va «Choy» (茶叶) jurnalining 1959-yil 5-sonida «Chunsin pipa-chasi» nomli maqola eʼlon qildi. Matbuotning qayta hikoyasiga koʻra, maqola taninlar va ekstraktiv moddalarning yuqori miqdori bilan bu xomashyodan tayyorlangan qizil choyning yaxshi sifati hamda uning dyanxunga oʻxshashligini tushuntirgan.
  • 1965. Pipa-cha mamlakatdagi 21 eng yaxshi choy navi qatoriga kiritildi.
  • 1985. Koʻrsatma tavsifiga koʻra, provinsiya navlar komissiyasi pipa-chani Sichuánning beshta mahalliy elita navidan biri deb tan oldi.
  • 2009 va 2019. 2009-yil iyunida nom qishloq xoʻjaligi geografik koʻrsatkichi sifatida roʻyxatga olindi; 2019-yilda pipa-cha tayyorlash texnikasi Chendu nomoddiy merosi roʻyxatiga kirdi.
  • 2025. 23-sentabrdagi 646-sonli eʼlon bilan Davlat intellektual mulk boshqarmasi (CNIPA) Chunsin Pipa Chani geografik koʻrsatkichga ega mahsulot deb tan oldi. Maʼlumotnoma ensiklopediyasiga koʻra, oʻsha yilning dekabrida tayyorlash texnikasi yettinchi navbatning kengaytmasi sifatida provinsiya nomoddiy merosi roʻyxatiga kirdi; buni asl manbadan tekshirib boʻlmadi.
• Nomi: 崇庆 (Chóngqìng) — viloyat va uyezdning eski nomi; 枇杷 (pípá) — lokva, barg shakliga koʻra; 茶 (chá) — choy.
• Madaniy ahamiyati: «Xitoy pipa-chasining vatani» (中国枇杷茶之乡) unvonini Venjinzyan qoʻrgʻoni olgan. Qoʻrgʻondagi bahorgi terim bayrami 2022-yilda oʻn toʻqqizinchi, 2023-yilda yigirmanchi, 2024-yilda yigirma birinchi marta oʻtkazildi.

3. Botanik tavsifi va xomashyosi

• Nav / kultivar: Seleksion nav emas, tabiiy rivojlanish va tanlanish natijasida shakllangan mahalliy populyatsiya (群体品种, qúntǐ pǐnzhǒng). Daraxtsimon (乔木型, qiáomùxíng) yirik bargli tip. Koʻrsatma tavsifi «崇庆枇杷茶»ni ham choy, ham nav nomi deb ataydi. Mahalliy matbuotga koʻra (2022), oʻsimlik erta uygʻonadi, etli kurtak va barg beradi hamda yaxshi shoxlaydi, undan tayyorlangan choy xushboʻy, toʻyingan va koʻp damlashga chidaydi; nashr pipa-chaning yagona vatanini Chunchjou deb ataydi.
• Koʻrinishi: Mahalliy matbuotga koʻra, daraxtlar 10 m dan baland oʻsadi. Eng qadimiysi Venjinzyandagi Dapinshan (大塀山) togʻidagi daraxt hisoblanadi: Sichuán turistik portali (2021) maʼlumotiga koʻra, u 400 yoshdan oshgan, balandligi 9,2 m.
• Qari daraxtlar: Mahalliy matbuotga koʻra, Venjinzyanda yuz yoshdan oshgan mingdan ortiq daraxt bor (maʼmuriy boʻlinish maʼlumotnomasi 1135, koʻrsatma tavsifi butun Chunchjouda 1292 qari daraxtsimon daraxt deb koʻrsatadi); ming yoshdan oshganlari — «10 dan ortiq» (2022) yoki «20 dan ortiq» (2024). Szezi qoʻrgʻonining Chayuan (茶园村) qishlogʻida, 2026-yil xabariga koʻra, ham yuz yoshdan oshgan mingdan ortiq daraxt bor; u yerdagi bogʻlar katta panda milliy bogʻida joylashgan va organik sertifikatga ega.
• Terimi: Erta bahorda, martda. Terimchilar arqon bilan shoxlarga chiqib, bir-ikki bargli kurtakni uzadi. Ommaviy choy, koʻrsatma tavsifiga koʻra, bahor, yoz va kuzda teriladi.

4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari

• Hudud: Chunchjou shimoli-gʻarbidagi togʻlar: koʻrsatma tavsifi Lunmenshan tizmasini, Sichuán turistik portali Syunlayshan (邛崃山)ni nomlaydi.
• Oʻsish balandligi: Tuman togʻlari 700 dan 3868 m gacha koʻtariladi; koʻrsatma tavsifi taxminan 1000 m balandlikni optimal deb ataydi va bogʻlarni aynan shu balandlikda barpo etishni talab qiladi. Mahalliy matbuot Venjinzyan uchun 800–1400 m ni koʻrsatadi.
• Iqlimi: Oʻrtacha yillik harorat 15 °C, yogʻin 1200 mm, nisbiy namlik 84 %, togʻlarda tez-tez tuman tushadi.
• Suvlari va oʻrmoni: Tuman daryolari — Sixe (西河), Xeyshixe (黑石河) va Szinmaxe (金马河) — Minzyan havzasiga kiradi. Mahalliy matbuotga koʻra, oʻrmon Venjinzyan qoʻrgʻonining 95 % dan ortigʻini qoplaydi.
• Tuproqlari: Boʻr davriga oid kislotali binafsha tuproqlar va yura davriga oid kislotali sariq tuproqlar, pH 4,5–6,5; bogʻ uchun ajratilgan uchastkaga koʻrsatma tavsifi qattiqroq talab qoʻyadi — qalinligi 70 sm dan ortiq boʻlgan suglinok va supes, pH 4,5–5,5, qiyalik 25° dan kam.
• Agrotexnikasi: Koʻchatlar oktyabr boshida ekiladi, uch yillik shakllantiruvchi butash terim tekisligini hosil qiladi; yiliga har mu ga 60 kg dan ortiq azot berilmaydi.
• Daraxtlarni pasaytirish: Mahalliy matbuotga koʻra, shox-shabbalar 5–6 m dan 2–3 m ga tushirildi va bogʻ taxminan uch yilda hosilga kiradi; ekishlar Daomin (道明镇) va Yuantun (元通镇) qoʻrgʻonlarining past togʻli hududlariga ham kirdi.
• Maydoni: Mahalliy matbuotga koʻra (2024-yil may), Venjinzyandagi pipa-cha bogʻlari 2020-yildagi 2150 mu dan 3600 mu dan oshdi; yillik hajm — 350 t dan ortiq (yangi bargmi yoki tayyor choymi, aniqlanmagan), mahsulotning umumiy qiymati — 30 mln yuan dan ortiq. Mahalliy matbuotga koʻra (2024-yil oktyabr), Chunchjouda pipa-cha 5000 mu dan ortiq maydondan teriladi.

5. Ishlab chiqarish texnologiyasi

Qishloq xoʻjaligi koʻrsatmasi tavsifi yashil choyning uchta sxemasiga ruxsat beradi:

1. Yassi nomdor choy (扁形名茶, biǎnxíng míngchá): yangi barg — fiksatsiya — shakl berish (做型, zuòxíng) — quritish; xomashyo — yakka kurtak.
2. Maofen (毛峰, máofēng): yangi barg — fiksatsiya — shakl berish — «tuk koʻtarish» (提毫, tíháo) — quritish.
3. Ommaviy choy (大宗茶, dàzōngchá): yangi barg — fiksatsiya — burab ezish (揉捻, róuniǎn) — quritish.

Uchala sxema uchun bitta shart bor: fiksatsiya toʻliq va tekis boʻlishi, qizil band va barglar boʻlmasligi kerak. Tavsif harorat va vaqt bermaydi.

Szezi eski shaharchasida 2026-yil 15–17-may kunlari oʻtkazilgan ustalar tanlovida esa choy yoyish — soʻlitish (萎凋, wěidiāo) — burab ezish — fermentatsiya — quritish sxemasida, yaʼni qizil choy qilindi.

Mahalliy matbuot (2026-yil yanvar) soʻlitishni zaif joy deb atadi: mutaxassislar maslahati bilan yoyish zichligi, shamollatish, harorat va namlik oʻzgartirildi hamda soʻlitish vaqti qisqartirildi. Xabarda choy toifasi aytilmagan; koʻrsatma tavsifidagi yashil sxemalarda soʻlitish yoʻq. 2026-yil may xabariga koʻra, pipa-chani Chunchjouning 20 dan ortiq korxonasi qayta ishlaydi va assortimentda qizil choy, oq choy hamda ulun (青茶, qīngchá) bor.

6. Organoleptik xususiyatlari

Qishloq xoʻjaligi koʻrsatmasi tavsifiga koʻra, uchala tur uchun bitta tavsif.

• Quruq barg koʻrinishi: Kurtaklar yirik, qalin (芽头肥壮); barg yassi, ancha tekis va toʻgʻri; rangi sariq-yashil, moyli yaltiroq (色泽黄绿油润).
• Quruq barg hidi: Topilgan manbalarda alohida tavsif yoʻq.
• Damlamasi hidi: Toʻyingan kashtan hidi (栗香浓郁).
• Mazasi: Yangi, yumshoq, tetiklantiruvchi (鲜醇爽口).
• Damlamasi rangi: Sariq-yashil, yorqin (黄绿明亮).
• Choy tubi (damlangan barg): Sariq-yashil, tekis, yaltiroq (黄绿匀亮).

Boshqa toifalar haqida faqat mahalliy nashrning (2026-yil yanvar) soʻzlari bor: qizil choy dyanxunga oʻxshash oltin rangli shirin dam beradi, byancha (边茶) esa toʻyingan va koʻp damlashga chidamli chiqadi.

7. Kimyoviy tarkibi

Qishloq xoʻjaligi koʻrsatmasi tavsifi diapazonlarni beradi: polifenollar 13,2–26,8 %, katexinlar 6,2–13,4 %, aminokislotalar 2–4,8 %, kofein 1325–1902 mg/kg, flavonoidlar 7,3–11,8 %, ekstraktiv moddalar 42,6–53,5 %, eruvchan qandlar 0,72–1,28 %. Ularga ehtiyotkorlik bilan qarash kerak:

• Kofein, koʻrsatkichlar ichida yagona boʻlib, foizda emas, mg/kg da berilgan: 1325–1902 mg/kg — bu 0,13–0,19 %. Bu yerda birlik xatosi yoʻqmi, topilgan manbalardan tekshirib boʻlmaydi.
• Koʻrsatma tavsifi pipa-chani Fudin (福鼎) bilan taqqoslaydi: ekstraktiv moddalar 11,9 % ga, polifenollar 35 % ga koʻp. Bu foizmi yoki punktmi hamda qaysi namuna bilan taqqoslangan, aytilmagan.

8. Damlash

Sinf uchun amaliyot, yashil choyga xos.

• Suv harorati: 80–85 °C.
• Choy miqdori: 150 ml ga 3 g.
• Idish: Shisha stakan yoki gayvan.
• Jarayon: Idishni qizdirish, suvni devor boʻylab quyish, birinchi dam — 40–60 soniya, keyin ikki-uch quyish, damning bir qismini qoldirgan holda.

9. Saqlash

Sinf uchun amaliyot. Germetik qadoqda, muzlatgichda 0–5 °C da, yorugʻlik, namlik va hidlardan xoli joyda; bir yil ichida ichib tugatish yaxshiroq.

10. Narxi va qalbakiligi

Topilgan manbalarda narxlar haqida maʼlumot yoʻq.

• Qalbakidan qanday saqlanish kerak:
  • Koʻrsatma tavsifi qadoqqa qishloq xoʻjaligi geografik koʻrsatkichi belgisini «崇庆枇杷茶» nomi bilan birga qoʻyishni talab qiladi.
  • Manzilni tekshirish: zona — roʻyxatdagi beshta volost va qoʻrgʻon; yangi ekishlar ketayotgan Daomin va Yuantun qoʻrgʻonlari roʻyxatga kirmaydi.
  • Muhofaza qilinadigan mahsulot — yashil choy; pipa-chadan tayyorlangan qizil yoki toʻq choy koʻrsatma tavsifiga mos kelmaydi.

11. Qiziqarli faktlar

• 1959-yilgi maqola, matbuotning qayta hikoyasiga koʻra, pipa-chadan tayyorlangan qizil choyning yaxshi sifatini tushuntirgan, koʻrsatma tavsifi esa yirik bargli xomashyo odatda qizil choyga ketishini, lekin Chunchjouda pipa-chadan faqat yashil choy tayyorlanishini yozadi.
• Koʻrsatma tavsifiga koʻra, 1970-yilda pipa-cha daraxtlari Yunchuanga seleksiya uchun olib ketildi va sakkiz yilda Chunpi 71-1 (崇枇71-1) navi chiqarildi. 1993-yilda uni Chunchjouga qaytarishganda, u 10–15 kun kech uygʻongan va 2–3 dam kam chidagan; bundan tavsif pipa-chaning xususiyatlari faqat mahalliy sharoitda saqlanadi, degan xulosaga keladi.
• Sziguanshan volosti, maʼmuriy boʻlinish maʼlumotnomasiga koʻra, 2019-yil dekabrida Venjinzyan qoʻrgʻoniga qoʻshildi, biroq koʻrsatma tavsifi zona roʻyxatida u alohida qayd etilgan.
• Hozirgi Venjinzyan qoʻrgʻoni 2006-yil noyabrigacha Vanzya deb atalgan — 1950-yillarda pipa-cha aynan shu yerda hamda qoʻshni Gouzya volostida oʻrganilgan.

12. Boshqa choylar bilan taqqoslash

• Duszyanyan Chae (都江堰茶叶): Oʻsha Chenduning Duszyanyan shahar uyezdi yashil choyi.
• Sinchen Syue Ya (青城雪芽): Duszyanyandagi Sinchenshan togʻi yashil choyi.
• Dyanxun (滇红): Yirik bargli xomashyodan tayyorlangan Yunnan qizil choyi; pipa-chadan tayyorlangan qizil choy u bilan taqqoslanadi.

Xulosa:

Chunsin Pipa Cha — bargi uchun terimchilar arqon bilan shoxlarga chiqadigan daraxtsimon daraxtlardan olinadigan yashil choy. Koʻrsatma tavsifi kashtan hidli, yassi sariq-yashil choy haqida gapiradi, xomashyo tarixi esa qizil choyga tortadi — 1959-yilgi maqoladan 2026-yilgi ustalar tanlovigacha.

Manbalar

Geografik ko‘rsatkich

• CNIPA 地理标志产品认定 №646

To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida