Nàxī tèzǎochá

Наси Тэцзао Ча (Nàxī tèzǎochá, 纳溪特早茶) — «Насидің аса ерте шығатын шайы»: Сычуань провинциясының оңтүстігіндегі Лучжоу қалалық округіне қарасты Наси ауданының (纳溪区) көк шайы. Оның бар даңқы — мерзімінде: қорғау талаптары бойынша жинау қаңтар айының аяғында басталады, әрі жергілікті сипаттамалар шайды «жаңа жылдық» (除夕茶, chúxī chá) деп атайды — алғашқы жапырақты ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл қарсаңында-ақ татып көруге болады. Атау ауылшаруашылық географиялық көрсеткіш ретінде қорғалады (2011), Қытай мен Еуропалық Одақ арасындағы келісімде тіркелген, ал 2025 жылдан бастап Мемлекеттік зияткерлік меншік басқармасы (CNIPA) тарапынан географиялық көрсеткіші бар өнім ретінде танылған.

1. Жіктелуі және шығу тегі

• Түрі: Көк шай (绿茶, lǜchá). 2025 жылғы қорғау талаптары екі нысанды сипаттайды — жалпақ (扁形茶) және маофэн (毛峰茶), екеуі де солу мен қыздыру арқылы бекітуден (杀青) басталады, тотығусыз.
• Санаты: Сычуань оңтүстігінің ерте көктемгі көк шайы; географиялық көрсеткіші бар өнім.
• Шығу тегі: Қытай, Сычуань провинциясы (四川, Sìchuān), Лучжоу қалалық округі (泸州, Lúzhōu), Наси ауданы (纳溪, Nàxī).
• Қорғау аймағы: 12 кенттегі 176 ауыл: Дадукоу (大渡口), Хуго (护国), Дагу (打古), Шанма (上马), Хэмянь (合面), Фэнлэ (丰乐), Байцзе (白节), Тяньсянь (天仙), Мяньхуапо (棉花坡), Синьлэ (新乐), Цюйба (渠坝) және Лунчэ (龙车). 2025 жылы өтінім беруші — Наси ауданының халық үкіметі.
• Географиялық координаттары: 105°09′–105°37′ ш. б., 28°02′14″–28°26′53″ с. е.

2. Тарихы және мәдени маңызы

• Тарихы:
  • Ежелгі деректер. Көрсеткіш сипаттамасы «Хуаян гочжиден» (华阳国志) Чжоу У-ваны тұсында Ба мен Шу жерінен шай мен бал алым ретінде алынғаны туралы үзінді келтіреді — бұл Наси туралы емес, жалпы өлке туралы куәлік.
  • «Чацзин». Жергілікті материалдар Лу Юйдің «Чацзиніне» Наси мен Мэйлин (梅岭) шайы туралы ескертуді телиді, бірақ оны әртүрлі жеткізеді: «纳溪、梅岭产茶» немесе «纳溪梅岭茶». Табылған дереккөздер бойынша бұл тіркесті трактат мәтінімен салыстыру мүмкін болмады.
  • Хуан Тинцзянның жазуы. Сол сипаттамаға сәйкес, Сун дәуірінің ақыны әрі каллиграфы Хуан Тинцзянь (黄庭坚) Наси ауданындағы Цинсихэ (清溪河) өзені бойындағы жартасқа «二月茶» — «екінші айдың шайы» деген жазуды қалдырған. 2013 жылғы репортаж (2019 жылы қайта жарияланған) жазуды Дадукоу кентіндегі Шайюйтань (晒鱼滩) маңындағы Цинсихэге орналастырады және қолтаңба Хуан Тинцзяндікіне ұқсайтынын, бірақ түпнұсқалығын сарапшылар әлі растауы керек екенін жазады; табылған дереккөздерде сараптама нәтижесі аталмаған.
  • 2011. 20 желтоқсанда Ауыл шаруашылығы министрлігі ауылшаруашылық географиялық көрсеткішті тіркеуді бекітті (бір аймақтық газет 2017 жылды атайды, бұл басқа дереккөздермен сәйкеспейді). Көрсеткіш сипаттамасы бойынша, сол кезде қорғалатын аумақ 20 мың га, жылдық өндіріс — 25 мың тонна болған.
  • Еуропалық Одақпен келісім. Сауда министрлігінің сайтына сәйкес, шай Қытай мен ЕО арасындағы географиялық көрсеткіштер туралы келісімнің III қосымшасына енгізілген (PGI «Naxi Te Zao Cha», досье PGI-CN-2754; негіз — қытайлық ауылшаруашылық көрсеткіш, өтінім беруші — Наси ауданының ауылшаруашылық басқармасы). Анықтамалықтар қосылуды 2020 жылғы 20 шілдемен белгілейді; географиялық көрсеткіштер сайты атайтын 2014 жыл келісім құжаттарымен расталмаған.
  • 2018–2021 — топтық стандарт. «Сычуань онлайн» репортажына сәйкес (2025), 2018 жылдан бастап аудандық ауылшаруашылық басқармасы мен шай қауымдастығы «纳溪特早茶» топтық стандартын үш жыл бойы дайындап, орта және жоғары санатты көк шайдың үш желісін бекітті — юйсунь (玉笋, yùsǔn), юйя (玉芽, yùyá) және юйчжэнь (玉针, yùzhēn).
  • 2025. CNIPA-ның № 625 хабарламасымен (1 сәуірде қол қойылған, 14 сәуірде жарияланған) шай географиялық көрсеткіші бар өнім ретінде танылды.
• Атауы: 纳溪 — Наси ауданы; 特早 — «ерекше ерте», «аса ерте»; 茶 — шай.
• Мәдени маңызы: Аудан «қытайлық аса ерте шайдың отаны» (中国特早茶之乡) атағын иеленеді, ал жергілікті материалдар оны «осы ендіктегі әлемдегі ең ерте шай» деп атайды — бұл дереккөздердің жарнамалық тұжырымы.

3. Ботаникалық сипаттамасы және шикізаты

• Сорттар / Культиварлар: 2025 жылғы талаптар бойынша — аса ерте сорттар: 乌牛早 (Wūniú zǎo), 福选9号 (Fúxuǎn 9), 福鼎大白 (Fúdǐng dàbái), 中黄2号 (Zhōnghuáng 2), 黄金芽 (Huángjīn yá) және басқалары. Анықтамалық сипаттама мен аудандық ауылшаруашылық басқармасының мәліметі 平阳特早 және 巴渝特早 сорттарын қосады; 2023 жылғы репортаждар бойынша, бақтардың негізін 乌牛早, 福选9号 және 峨眉问春 (Éméi wènchūn) құрайды.
• Жинау: Қаңтар айының аяғынан сәуір айының басына дейін.
• Жинау стандарты: Жалғыз бүршіктен екі жапырақты бүршікке дейін; «көтеру» әдісімен жинау (提采), бүршік пен жапырақ бүтін, балғын және тегіс болуы тиіс.

4. Терруар және өсіру ерекшеліктері

• Аймақ: Сычуань қазаншұңқырының оңтүстігі, Янцзы және оның саласы Юннинхэ (永宁河) бойындағы төбелер мен аласа таулар.
• Өсетін биіктігі: 2025 жылғы талаптар бойынша — 230–960 м. 2011 жылғы сипаттама бақтар негізінен 400–700 м биіктіктегі аласа тауларда жатқанын нақтылайды.
• Топырақтары: 2025 жылғы талаптар бойынша — сары топырақтар мен сары-қоңыр (黄壤、黄棕壤), қабаты 60 см-ден қалың, органикалық заттар кемінде 1,5 %, pH 4,5–6,5. 2011 жылғы сипаттама басқаша атаған: ауданда үгітілген күлгін құмтастардағы қышқыл күлгін топырақтар (酸性紫色土) басым. Айырмашылық түсіндірілмеген.
• Климаты (көрсеткіш сипаттамасы бойынша): ылғалды субтропиктік муссондық; орташа жылдық температура 18,3 °C, аязсыз кезең шамамен 350 күн, жауын-шашын 1184,9 мм, салыстырмалы ылғалдылық 83 %.
• Неліктен ерте: 2025 жылғы репортаж бойынша, басты шай алқаптарында бүршіктердің оянуына қажетті орташа тәуліктік 10 °C Көктем мерекесіне дейін-ақ басталады — бұл батыс Сычуаньға қарағанда 7–10 күн ерте, ал Цзянсу мен Чжэцзянға қарағанда бір айдан астам ерте.
• Ауқымы: «Сычуань онлайн» репортажына сәйкес (2025), 2024 жылдың аяғында — 315 мың му бақ және жылына 24 мың тонна шикі шай.

5. Өндіріс технологиясы

2025 жылғы қорғау талаптары екі сызбаны белгілейді.

Жалпақ шай (扁形茶):

1. Солдыру (摊放, tānfàng): Қабаты 2–3 см, 4–8 сағат, шөп иісі кеткенше; ылғалдылығы шамамен 70 %.
2. Бекіту (杀青, shāqīng): 120–130 °C, жапырақ жылтырлығын жоғалтқанша жұмсақ болғанға дейін; ылғалдылығы шамамен 65 %.
3. Алғашқы кептіру (初烘, chūhōng): 90–110 °C, шамамен 20 минут; ылғалдылығы 50–58 %.
4. Түзету және пішін беру (理条、做形, lǐtiáo, zuòxíng): 110–120 °C, 5–8 минут; ылғалдылығы шамамен 45 %.
5. Түктен арылту (脱毫, tuōháo): 110–130 °C, 50–70 минут — жапырақ ақ түксіз түзу болғанға дейін.
6. Екінші кептіру (二烘, èrhōng): Шамамен 90 °C.
7. Қазанда жетілдіру (辉锅, huīguō): 80–100 °C, сары-жасыл жылтыр пайда болғанша және ылғалдылығы 6 %-дан аспағанша.

Маофэн (毛峰茶): ығырлығы 65–70 % болғанша 4–10 сағат солдыру; шамамен 120 °C-та 1–1,5 минут бекіту; 5–7 минут жеңіл ширату; 90–110 °C-та алғашқы кептіру; 25–30 минут қайта ширату; 70–80 °C-та 10–15 минут түк көрінетіндей етіп түзету; 90–100 °C-та ылғалдылығы 5–6 % болғанша толық кептіру.

Топтық стандарт мәтіні табылған дереккөздерде ашылмаған.

6. Органолептикалық сипаттамалары

2025 жылғы қорғау талаптары бойынша:

• Құрғақ жапырақтың сыртқы түрі: Жалпақ және түзу (扁平挺直), сары-жасыл жасырын түкті (黄绿隐毫), тегіс және таза.
• Құрғақ жапырақтың хош иісі: Табылған дереккөздерде жеке сипаттамасы жоқ.
• Тұнба хош иісі: Каштанды, қанық және тұрақты (栗香浓郁持久).
• Дәмі: Балғын, жұмсақ және сергіткіш (鲜醇爽口).
• Тұнба түсі: Сары-жасыл, ашық.
• Шай түбі (қайнатылған жапырақ): Сары-жасыл, тегіс, жылтыр.

Сыртқы түр сипаттамасы жалпақ нысанға қатысты, дегенмен сол қорғау маофэн технологиясын да сипаттайды; құжатта оған жеке сипаттама жоқ. Анықтамалық сипаттамалар жалпақ шайдың түсін зүбәржат деп атайды (色泽翠绿).

7. Химиялық құрамы

Көрсеткіш	Норма
Суда еритін экстрактивті заттар	кемінде 42 %
Шай полифенолдары	кемінде 16 %

Аминқышқылдары туралы талаптар олардың «көп» екенін ғана айтады; сандық шегі жоқ.

8. Қайнату

Көк шайға арналған сынып тәжірибесі. Су 80–85 °C, 150 мл-ге 3 г, шыны стақан немесе ақ гайвань. Суды қабырғасымен құю керек, алғашқы тұнба — 40–60 секундтан кейін; тұнбаның бір бөлігін қалдырып ішу және қайта құю — екі-үш қайталама құю.

9. Сақтау

Сынып тәжірибесі. Ауа өткізбейтін қаптамада, тоңазытқышта 0–5 °C-та, жарықтан, ылғалдан және иістен аулақ; бір жыл ішінде ішкен дұрыс.

10. Бағасы және қолдан жасалған өнімдер

• Бағасы: Жүйелі деректер жоқ. 2025 жылғы репортаждағы өндірушінің айтуынша, 中黄2号 сортынан ең ерте партиялар цзинь (500 г) үшін 3000 юаньнан қымбат кетеді, ал шай нарыққа жаппай шыққанда бағасы екі-үш есе төмендейді.
• Қолдан жасалған өнімдерден қалай аулақ болуға болады:
  • Географиялық көрсеткіштің арнайы белгісін іздеу: аймақтағы өндірушіге бұл құқықты аудан мен провинцияның ұсынуы бойынша CNIPA береді.
  • 2025 жылғы репортаж бойынша, көрсеткішті пайдаланушылар «төрт бірлікті» сақтауға міндетті — бірыңғай рұқсат, қаптама, спецификация және бренд.
  • Жапырақ — жалпақ, түзу, сары-жасыл жасырын түкті; хош иісі — каштанды.

11. Қызықты деректер

• Қорғау талаптары бойынша жинау қаңтар айының аяғында ашылады; 2025 жылғы маусымның ашылуына арналған провинциялық апта, репортаж бойынша, ауданда «Қытай көктемінің алғашқы кесесі» ұранымен тағайындалды.
• Рұқсат етілген сорттар арасында сары жапырақты 中黄2号 және 黄金芽 бар.
• 2025 жылғы репортаж бойынша, ауданның өзінде жиналған жапырақтың шамамен 60 %-ы ғана өңделеді: қалғаны Ибинь, Лэшань және Яаньға кетеді, ал шикі шайды сырттан келген саудагерлер сатып алады.

12. Басқа шайлармен салыстыру

• Уню Цзао (乌牛早): Чжэцзяндағы Юнцзя уезінің ерте шайы; аттас сорт — Наси сорттарының тізімінде.
• Си Ху Лун Цзин (西湖龙井): Жалпақ көк шайдың эталоны; Наси Тэцзао Ча-ның басты қорғалатын нысаны да жалпақ.
• Цзиньюнь Хуанча (缙云黄茶): Насиде де рұқсат етілген 中黄2号 сортынан жасалған көк шай.
• Гулинь Нюпи Ча (古蔺牛皮茶): Сол Лучжоу қалалық округіне қарасты Гулинь уезінің шайы.

Қорытынды:

Наси Тэцзао Ча — уақытты сататын шай: қаңтар айының аяғынан бастап жинау, жасырын түкті жалпақ сары-жасыл жапырақ және тұрақты каштан хош иісі. Ерте мерзімнің артында Юннинхэ аңғарының жылы қысы мен аса ерте сорттар тұр, ал атаудың артында — үш деңгейлі қорғау және жапырақтың екі нысанына қойылатын егжей-тегжейлі талаптар.

Дереккөздер

Географиялық нұсқама

• CNIPA 地理标志产品认定 №625

Толық тізім — «Дереккөздер» бетінде