Chángtài Tiānzhúyán chá

Чантай Цяньчжуянь Ча (Chángtài Tiānzhúyán chá, 长泰天竺岩茶) — улун раёна Чантай (长泰区) гарадской акругі Чжанчжоу на поўдні правінцыі Фуцзянь, названы паводле Цяньчжуяня (天竺岩) — старога храма на гары Фэнхуаншань на паўночным усходзе раёна. «Янь» (岩) тут частка тапоніма, а не адсылка да ўішаньскага «ўцёснага» чаю. Імя ахоўваецца геаграфічным сертыфікацыйным знакам з 2015 года. Рэестр піша тавар знака проста як «чай», а клас замацоўвае стандарт знака 2021 года: гэта улун з фуцзяньскіх улунных сартоў, зроблены завяльваннем, апрацоўкай зялёнага ліста і пражаркай. Стандарт дапускае два абліччы — светлае, з чырвонымі кропкамі на скрутках, «скальным сугуччам» і залацістым настоем, і цёмнае, з аранжава-чырвоным настоем і чырвонай аблямоўкай на завараным лісце.

1. Класіфікацыя і Паходжанне

Тып: Улун (乌龙茶, wūlóngchá). Клас замацоўвае групавы стандарт T/CTNX 003-2021 «地理标志证明商标长泰天竺岩茶» — патрабаванні да чаю пад знакам, якія вядзе сам уладальнік знака. Стандарт вызначае гэты чай як прадукт з «асаблівых улунных сартоў Фуцзяні» (福建地区特定乌龙茶茶树品种), зроблены завяльваннем, апрацоўкай зялёнага ліста, фіксацыяй, скручваннем і пражаркай. Гэта тая самая паслядоўнасць, якой дзяржаўны стандарт тэхналогіі улуна GB/T 35863-2018 (п. 3.1) вызначае сам улун: 萎凋、做青、杀青、揉捻（或包揉）、干燥. Правінцыйны пералік знакаў піша тавар шырэй — «茶», чай наогул; ранейшая картка пакідала клас нявызначаным, стандарт гэты прабел закрывае.
Пастка імені: «岩茶» у імені не робіць гэты чай сваяком Уі Яньча (武夷岩茶): 天竺岩 — назва месца і храма.
Катэгорыя: Улун поўдня Фуцзяні з геаграфічным сертыфікацыйным знакам (2015) і групавым стандартам знака (2021).
Паходжанне: Кітай, правінцыя Фуцзянь (福建, Fújiàn), гарадская акруга Чжанчжоу (漳州, Zhāngzhōu), раён Чантай (长泰区, Chángtài qū); да 2021 года — павет.
Зона: Паводле стандарту знака — цяперашняя адміністрацыйная тэрыторыя раёна Чантай (长泰区现辖行政区域); стандарт адсылае да дадатку A, але ў апублікаваным тэксце дадатку няма. Чантай уваходзіць і ў пералік трыццаці пяці адзінак правінцыйнага ўказання Фуцзянь Улунча (福建乌龙茶).
Рэжым аховы: Геаграфічны сертыфікацыйны знак Дзяржаўнага ўпраўлення інтэлектуальнай уласнасці Кітая (CNIPA) № 13571586, клас 30, тавар — чай. Паводле правінцыйнага пераліку на 30 чэрвеня 2026 года, знак зарэгістраваны 28 сакавіка 2015 года, уладальнік — Асацыяцыя па абароце сельскагаспадарчай прадукцыі павета Чантай (长泰县农产品流通协会), рэгістрацыя дзейнічае. Патрабаванні да якасці — групавы стандарт T/CTNX 003-2021: апублікаваны 20 ліпеня 2021 года, дзейнічае з 1 жніўня 2021 года, вядзе яго тая самая асацыяцыя. Складалі стандарт яна, раённая станцыя распаўсюджвання агратэхнікі (漳州市长泰区农业技术推广站), фуцзяньская сельскагаспадарчая кампанія, чайны кааператыў і чайная крама павета Чантай.
Геаграфічныя каардынаты: У знойдзеных крыніцах не пазначаны.

2. Гісторыя і Культурнае Значэнне

Гісторыя:
- Паданне. Паводле часопіса «Міньнань фэн» (闽南风, 2022, № 11), у Чантаі з часоў Тан і Сун кажуць: «先有天竺岩，后有长泰置县» — «спачатку быў Цяньчжуянь, потым заснавалі павет Чантай», і гэтак жа — пра самую акругу Чжанчжоу.
- 659. Той самы часопіс, спасылаючыся на «Летапіс чайнай справы павета Чантай» (长泰县茶业志), піша, што ў чацвёрты год Сяньцін (显庆) дынастыі Тан манахі храма Цяньчжуянь пачалі вырошчваць і рабіць чай. Самога летапісу я не бачыў.
- Канец Юань — пачатак Мін. Папулярная даведка пра мясцовыя прадукты піша, што пасёлак Фан’ян (枋洋镇) гарамі і рэкамі злучаны з чайнымі мясцінамі суседняга павета Аньсі, што прыёмы двух месцаў развіваліся ва ўзаемаабмене і што да канца Юань — пачатку Мін частка чаю вылучалася добрым водарам.
- Мін. Тая самая даведка, спасылаючыся на «Летапіс павета Чантай» (长泰县志), піша, што ў гады Чжэндэ і Цзяцзін (正德, 嘉靖) чантайскі чай пастаўлялі ў даніну. Летапісу я не бачыў.
- Цын. Паводле даведкі і часопіса, чай ішоў у Паўднёва-Усходнюю Азію, а на экспартных скрынях чайнай фірмы Лінь Вэньпу (林文圃) — даведка называе яго аньсійскім гандляром — ставілі надпіс «天竺岩茶». Што аньсійскі чай тады цаніўся ніжэй за цяньчжуяньскі, — ацэнка даведкі.
- 2015. 28 сакавіка зарэгістраваны знак № 13571586. Суседні нумар — у знака таго самага ўладальніка на лекавы амомум (长泰砂仁).
- 2021. Паводле даведкі пра раён, 2 лютага павет Чантай пераўтвораны ў раён. 20 ліпеня апублікаваны групавы стандарт знака T/CTNX 003-2021 — з вызначэннем чаю як улуна, спісам сартоў, ступенямі якасці і фізіка-хімічнымі межамі; дзейнічае з 1 жніўня.
- 2023. Паводле паведамлення чжанчжоўскага тэлебачання, чатыры вёскі пасёлка Фан’ян — Цын’ян (青阳), Чылін (赤岭), Шан’ян (上洋) і Нэйфан (内枋) — аб’ядналіся, каб доследна вырошчваць цяньчжуяньскі чай. Прычына, паводле паведамлення, — насычэнне рынку: вёскі разбагацелі на чаі дзякуючы суседству з Аньсі, а цяпер раён заахвочвае засаджваць пустуючыя землі лепшымі сартамі пад брэндам «天竺岩茶».
Назва: «Чантай» (长泰) — імя раёна. «Цяньчжуянь» (天竺岩) — храм і месца на гары Фэнхуаншань (凤凰山). «Ча» (茶) — «чай».
Культурнае значэнне: Часопіс апісвае Цяньчжуянь як храм на «галаве фенікса» гары Фэнхуаншань, падобнай, паводле яго слоў, да фенікса з распасцёртымі крыламі; чайную гісторыю месца ён вядзе ад манахаў эпохі Тан.

3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна

Сарты / Культывары: Стандарт знака называе сярод «асаблівых улунных сартоў» Тэ Гуаньінь (铁观音, tiěguānyīn), Цзінь Гуаньінь (金观音, jīnguānyīn), Мэйчжань (梅占, méizhàn), Хуан Гуаньінь (黄观音, huángguānyīn), Даньгуй (丹桂, dānguì), Хуан Цзінь Гуй (黄金桂, huángjīnguì) і Бэнь Шань (本山, běnshān) — сарты, прызнаныя дзяржаўнай або правінцыйнай камісіяй па сартах, — і пакідае месца для «высакаякасных улунных сартоў», якія яшчэ будуць завезены. Паведамленне 2023 года пра новыя пасадкі сартоў не называе. Партал урада правінцыі Фуцзянь (лістапад 2023 года) перадае параду чайнай асацыяцыі Чантая абнавіць старыя сады чатырох вёсак, дзе раслі сарты Маосе (毛蟹) і Бэнь Шань (本山), названыя там нізкагатунковымі (低端), — хоць Бэнь Шань стаіць у спісе сартоў стандарту.
Стандарт збору: Далікатныя парасткі ў стадыі «раскрыцця» — ад малога да вялікага (嫩梢小开面至大开面, xiǎo kāimiàn zhì dà kāimiàn). Паводле дзяржаўнага стандарту тэхналогіі улуна GB/T 35863-2018 (пп. 3.2–3.4) гэта значыць: парастак утварыў спячую пупышку, а плошча верхняга ліста складае ад 20–30 % плошчы другога ліста (малое раскрыццё) да 71–100 % (вялікае).
Час збору: Тэрмінаў збору стандарт знака не задае; іншых дадзеных у знойдзеных крыніцах няма.
Патрабаванні да сыравіны: Названыя вышэй улунныя сарты, прызнаныя дзяржаўнай або правінцыйнай камісіяй па сартах, і высакаякасныя улунныя сарты, якія будуць завезены; ліст — толькі з тэрыторыі раёна Чантай.

4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання

Рэгіён: Поўдзень Фуцзяні. Паводле даведкі пра раён, на поўначы Чантай мяжуе з паветам Аньсі акругі Цюаньчжоу, на паўднёвым усходзе — з Сямэнем. Плошча раёна — 912,67 км², з іх горных зямель — 903 тыс. му.
Мясцовасць Цяньчжуянь: Паўночны ўсход раёна, гара Фэнхуаншань. Паводле часопіса, схілы там пакрытыя густым лесам, цякуць крыніцы, трымаюцца туманы — «асяроддзе, прыдатнае для чаю». Вышыні ў знойдзеных крыніцах няма.
Клімат і глебы: Дадзеных у знойдзеных крыніцах няма.

5. Тэхналогія Вытворчасці

Парадак работ задае стандарт знака: спачатку робяць сыры чай — «маоча» (毛茶, máochá), затым яго даводзяць. Тэмператур і часу стандарт не прыводзіць; тлумачэнні да этапаў — агульная схема улуна.

Завяльванне (萎凋, wěidiāo): Стандарт не ўдакладняе, на сонцы ці ў памяшканні.
Апрацоўка зялёнага ліста (做青, zuòqīng): Устрэсванне і спакой чаргуюць, краі ліста часткова акісляюцца.
Фіксацыя (杀青, shāqīng): Нагрэў спыняе акісленне.
Скручванне (揉捻, róuniǎn) або скрутка ў тканінным мяшку (包揉, bāoróu): Стандарт называе тры формы гатовага чаю: шарыкамі (圆结形), закручаную (卷曲形) і палоскай (条形). Шарыкі, паводле GB/T 35863-2018 (п. 3.6), атрымліваюць скруткай у мяшку.
Пражарка (烘焙, hōngbèi): Завяршае сыры чай.
Даводка: Звядзенне партый (归堆), прасейванне (筛分), веянне (风选), ручная адборка (拣剔), паўторная пражарка (复火), астыванне (摊凉), змешванне ў аднародную партыю (匀堆) і ўпакоўка.

Стандарт забараняе фарбаваць чай і дадаваць у яго што-небудзь, у тым ліку араматызатары.

6. Арганалептычныя Характарыстыкі

Апісанне ніжэй — са стандарту знака T/CTNX 003-2021. Стандарт дапускае два абліччы; словы «светлае» і «цёмнае» — нашыя, у стандарце абліччы проста падзелены злучнікам «або». Светлае: скруткі шчыльна закручаны або моцныя, роўныя, з масляным бляскам і яснымі чырвонымі кропкамі (红点明); водар чысты; смак мяккі, шчыльны, свежы, з салодкім паслясмакам і ясным «скальным сугуччам» (岩韵明显); настой залацісты; завараны ліст мяккі, бліскучы, роўны. Цёмнае: моцныя скруткі з цёмным бляскам (乌润), густы працяглы водар, мяккі шчыльны смак, празрысты аранжава-чырвоны настой і чырвоная аблямоўка на мяккім бліскучым завараным лісце. Паводле ступеняў якасці — вышэйшай (特级) і з першай па трэцюю — стандарт дае такія прыкметы.

Знешні выгляд сухога ліста: Вышэйшая ступень — шчыльныя закручаныя скруткі (紧结、卷曲) з масляным бляскам, чыстыя і роўныя; першая — моцныя (壮结), з масляным бляскам; другая і трэцяя — усё менш моцныя, з цёмным бляскам (尚乌润), менш роўныя.
Водар сухога ліста: Асобна стандарт яго не апісвае.
Водар настою: Вышэйшая ступень — свежы (清香); першая — чысты (清纯); другая — даволі густы, але кароткі (尚浓欠长); трэцяя — слабаваты (稍淡).
Смак: Вышэйшая ступень — свежы, мяккі, салодкі і бадзёры (鲜醇甘爽); першая — даволі мяккі і шчыльны (尚醇厚); другая — даволі мяккі (尚醇); трэцяя — даволі моцны, грубаваты (尚浓稍粗).
Колер настою: Вышэйшая ступень — аранжава-жоўты, празрысты і яркі (橙黄、清澈明亮); першая — аранжава-жоўты празрысты; другая — аранжава-жоўты; трэцяя — цёмны аранжава-жоўты (深橙黄). У агульным апісанні светлага аблічча настой названы залацістым, у табліцы ступеняў — аранжава-жоўтым.
Чайнае дно (завараны ліст): Вышэйшая ступень — мясісты, мяккі, бліскучы і роўны (肥厚软亮、匀整); першая — мяккі, бліскучы, даволі роўны; другая — даволі мяккі і роўны; трэцяя — недастаткова роўны і бліскучы (欠匀亮).

Папулярныя даведкі апісваюць чай інакш: шчыльны роўны ліст ізумрудна-зялёнага колеру з масляным бляскам (色泽翠绿油润), «скальны касцяк і кветкавы водар» (岩骨花香), мяккі, салодкі і бадзёры смак, празрысты абрыкосава-жоўты настой (清澈杏黄), звязальны і цягавіты да паўторных заліванняў. З апісаннем стандарту гэта разыходзіцца: ізумруднага ліста і абрыкосавага настою стандарт не называе, а для чаю пад знакам уладальнік устанавіў менавіта прыкметы стандарту.

7. Хімічны Склад

Стандарт знака задае фізіка-хімічныя межы, у працэнтах па масе:

Вільгаць: не больш за 7,0 %.
Агульны попел: не больш за 6,5 %.
Дробка: не больш за 16,0 %.
Пыл: не больш за 1,3 %.
Водарастваральныя рэчывы (水浸出物): не менш за 32 %.
Грубая абалоніна: не больш за 20 %.

Забруджвальнікі і рэшткі пестыцыдаў — паводле агульных нормаў GB 2762 і GB 2763. Лікі ўзяты з тэкставай версіі стандарту ў Нацыянальнай лічбавай бібліятэцы стандартаў (国家数字标准馆); скана з пячаткай я не бачыў. Дадзеных пра поліфенолы, амінакіслоты і кафеін менавіта гэтага чаю ў знойдзеных крыніцах няма.

8. Карысныя Ўласцівасці

Правераных дадзеных пра дзеянне менавіта гэтага чаю няма. Доўгі спіс лекавых дзеянняў з папулярных даведак даследаваннямі не падмацаваны.

9. Заварванне

Практыка класа для улуна поўдня Фуцзяні.

Тэмпература вады: 95–100 °C.
Колькасць чаю: 7–8 г на гайвань 110 мл.
Посуд: Гайвань або ісінскі чайнік.
Працэс:
1. Прагрэць посуд.
2. Пакласці чай і хутка зліць першую ваду.
3. Першыя настоі — 10–20 секунд.
4. З кожным заліваннем час патроху павялічваць.
5. Добры улун вытрымлівае шэсць-восем заліванняў.

10. Захоўванне

Стандарт знака патрабуе захоўваць чай паводле GB/T 30375-2013 і сам удакладняе: чысты, сухі, ветраны склад без пахаў, скрыні — не бліжэй за 200 мм да падлогі і 300 мм да сцяны. Тэрмін прыдатнасці гатовага чаю паводле стандарту — 18 месяцаў. Дома — практыка класа: у герметычнай упакоўцы, без святла, вільгаці і пабочных пахаў. Пражараны улун захоўваюць пры пакаёвай тэмпературы, свежы — у холадзе, выпіць на працягу года.

11. Кошт і Падробкі

Дадзеных пра кошты ў знойдзеных крыніцах няма.

Як пазбегнуць падробак:
- Шукаць геаграфічны сертыфікацыйны знак «长泰天竺岩茶» № 13571586; уладальнік — асацыяцыя па абароце сельгаспрадукцыі Чантая.
- Правяраць, што вытворца з раёна Чантай.
- Паводле стандарту на ўпакоўцы паказваюць сорт, месца вытворчасці, нумар стандарту (T/CTNX 003-2021) і ступень якасці — ад вышэйшай да трэцяй.
- Стандарт забараняе фарбаванне і араматызатары: араматызаваны чай пад гэтым імем стандарту не адпавядае.
- Не прымаць «岩茶» на ўпакоўцы за ўішаньскі ўцёсны чай: гэта іншае месца і іншы знак.

12. Цікавыя Факты

Пры Цын, паводле мясцовых тэкстаў, імя «天竺岩茶» друкавалі на экспартных скрынях — задаўга да знака.
Ва ўладальніка знака ёсць і іншыя знакі Чантая — на батат, мандарын, понкан, амомум і віно на чырвоным рысе.
Стандарт знака дапускае два абліччы аднаго чаю — светлае, з залацістым настоем, і цёмнае, з аранжава-чырвоным; «скальнае сугучча» ён называе толькі ў светлага.
Праз восем гадоў пасля рэгістрацыі знака, у 2023 годзе, чатыры вёскі Фан’яна аб’ядналіся, каб доследна саджаць чай пад гэтае імя.

13. Параўнанне з іншымі улунамі

Уі Яньча (武夷岩茶): Уцёсны улун гор Уішань на поўначы правінцыі — цёзка па слове «岩茶», але іншы край, іншы знак і іншая школа.
Тэ Гуаньінь (铁观音): Улун суседняга павета Аньсі, з якім Фан’ян, паводле мясцовых тэкстаў, заўсёды абменьваўся прыёмамі.
Пінхэ Бай Я Цы Лань (平和白芽奇兰): Улун павета Пінхэ той самай акругі Чжанчжоу.
Наньцзін Тулоу Ча (南靖土楼茶): Улун павета Наньцзін той самай акругі, са знакам на улун (2022).
Фуцзянь Улунча (福建乌龙茶): Правінцыйнае парасонавае ўказанне, у зону якога ўваходзіць і Чантай.

Напрыканцы:

Чантай Цяньчжуянь Ча — улун з імем горнага храма, які мясцовае паданне лічыць старэйшым за павет. Знак 2015 года ахоўвае «чай» наогул, а стандарт знака 2021 года ўдакладняе: гэта улун з фуцзяньскіх улунных сартоў — светлы, з чырвонымі кропкамі на скрутках, скальным сугуччам і залацістым настоем, або цёмны, з аранжава-чырвоным. Гісторыя ў імені доўгая — ад танскіх манахаў да экспартных скрыняў эпохі Цын, — а цяперашняе жыццё пачынаецца нанова: з 2023 года чатыры вёскі Фан’яна каля мяжы з Аньсі доследна саджаюць чай пад гэтым імем.