Yanping Guncha (Yánpíng gòngchá, 延平贡茶) — «Yanping soliq choyi», Futszyan provinsiyasi shimolidagi Nanpin shahri Yanping tumani (延平区) choyi. Nom Sun davri soligʻiga ishora qiladi: maʼlumotnomada yozilishicha, Yuanfen yillaridayoq (1078–1085) bu yerning choyi saroyga yuborilgan. Bugun bu 2024 yilgi geografik sertifikat belgisi — Nanpin okrugining eng yangi choy belgisi — va undagi tovar ulun sifatida qayd etilgan. Choyning eski ikkinchi nomi — «banyan cha», «yarim qoya choyi», Mangdanshan togʻi yonbagʻridagi joyga ishora qiladi.
1. Tasnifi va kelib chiqishi
- Turi: Ulun (乌龙茶, wūlóngchá) — provinsiya roʻyxatida belgi tovari shunday yozilgan. Nomning oʻzi («soliq choyi») sinfni anglatmaydi, maʼlumotnomada esa Min davridan beri Yanpinda yashil choy, qizil choy va ulun tayyorlangani aytiladi.
- Kategoriya: Shimoliy Futszyanning tarixiy soliq choyi; tuman ommaviy brendi va geografik sertifikat belgisi (2024).
- Kelib chiqishi: Xitoy, Futszyan provinsiyasi (福建, Fújiàn), Nanpin shahar okrugi (南平, Nánpíng), Yanping tumani (延平, Yánpíng); tarixiy yadro — Mangdan posyolkasi (茫荡镇, Mángdàng zhèn).
- Belgi hududi: Provinsiya roʻyxati Yanping tumanini koʻrsatadi — bu belgi egasining maʼmuriy mansubligi. Maʼlumotnoma hudud sifatida butun tuman hududini koʻrsatadi; yuridik chegarani men tekshirmadim.
- Geografik koordinatalar: Maʼlumotnomaga koʻra — 26°15′–26°52′ sh. k., 117°50′–118°40′ shq. u.
2. Tarixi va madaniy ahamiyati
- Tarix: Quyida — maʼlumotnomaning eski matnlarga tayangan maʼlumotlari; manbalarni men tekshirmadim.
- Shimoliy Sun. «Taypin xuanyuy tszi» (《太平寰宇记》) geografik tavsifi hozirgi Yanpin — Nanszyanchjou (南剑州) viloyatining olti turdagi choyini sanaydi: 白乳, 金字, 蜡面, 骨子, 山挺 va 银字. Maʼlumotnomaga koʻra, Yuanfen yillarida viloyat choyi allaqachon soliq boʻlgan; «Sun tarixi» (《宋史》) kamida oʻn ming tszin ishlab chiqaradigan besh uyezd haqida gapiradi. Ouyan Syu (欧阳修) «Dalalarga qaytish yozuvlari» (《归田录》)da «lokli» choy Szyanszin qishlogʻidan kelishini yozgan.
- Beyyuan bilan bahs. Maʼlumotnoma Sun amaldori Xuan Shan (黄裳) satrini keltiradi: «莫道南芽非北苑，须知山脉是东溪» — janubiy kurtaklar beyyuan emas demang: ularning togʻlari Dunsiniki bilan bir.
- Min va Sin. Maʼlumotnomaga koʻra, Min davri «Ba Min tun chji» (《八闽通志》) shunday yozadi: «茶，各县俱有，出延平半岩者尤佳» — choy barcha uyezdlarda bor, lekin eng yaxshisi — Yanpin yarim qoyasidan. Nanpin uyezd yilnomasi bu choyning gullashini Syanfen va Tunchji yillariga (1851–1874) bogʻlaydi.
- XX asr. Maʼlumotnomaga koʻra, Respublika boshida soxtalashtirish, aralashmalar va urushlar tufayli soha tanazzulga yuz tutgan va 1949 yildan keyin tiklangan.
- 2024. Provinsiya roʻyxatiga koʻra, № 65341509 belgi 2024 yil 13 fevralda roʻyxatga olingan; maʼlumotnoma 14 fevralni koʻrsatadi, tuman yangiliklari esa mart oyida roʻyxatga olingani haqida xabar bergan. Egasi — Yanping tumani qishloq xoʻjaligi texnikasini tarqatish markazi (南平市延平区农业技术推广中心), tovari — ulun.
- Meros. Maʼlumotnoma Yanping Guncha anʼanaviy texnologiyasi Nanpin shahrining oʻninchi nomoddiy meros roʻyxatiga kiritilganini bildiradi.
- Nomi: 延平 — tuman nomi; 贡茶 (gòngchá) — «soliq choyi», saroyga taqdim etilgan choy.
- Madaniy ahamiyati: Tuman bu nom ustida ommaviy brend quradi: maʼlumotnomaga koʻra, oʻn ikki mahalliy firma choyni «延平贡茶 + oʻz brendi» qoʻshaloq markasi bilan qadoqlaydi, «choy shohi musobaqasi» va «togʻni chaqirish» marosimi bilan hosil mavsumi bayrami oʻtkaziladi.
3. Botanik tavsifi va xomashyo
- Navlar / Kultivarlar: Belgiga oid navlar roʻyxati topilgan manbalarda yoʻq. Maʼlumotnoma 2021–2022 yillardagi tanlovlarda Jhou Gui (肉桂, ròuguì) va Shuysyan (水仙, shuǐxiān) navlaridan tayyorlangan yanpin ulunlarining sovrinli namunalarini eslatadi.
- Genofond: Maʼlumotnomaga koʻra, tumanda «延平贡茶» choy butasining qimmatbaho genofondi provinsiya muhofaza zonasi tashkil etilgan, mahalliy shakllarni tekshirish va yigʻish Futszyan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon universiteti hamda provinsiya qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi bilan olib borilmoqda.
- Standart va yigʻish muddatlari: Topilgan manbalarda maʼlumot yoʻq.
4. Terruar va yetishtirish xususiyatlari
- Hudud: Futszyan shimoli, Nanpin atrofidagi togʻlar. Tarixiy yadro — Mangdanshan togʻi (茫荡山) «yarim qoyasi» (半岩, bànyán): maʼlumotnoma eski bogʻ joyini Mangdanshan davlat qoʻriqxonasidagi «Uch ming sakkiz yuz zinapoya» (三千八百坎) yoʻlining oʻrtasida, Szszyunchju-Bangan (筠竹半坎村) qishlogʻi yonida koʻrsatadi.
- Balandlik: Maʼlumotnomaga koʻra, bogʻlar asosan 600–800 m da joylashgan; yangi ekologik bogʻlar 650–1000 m da barpo etilmoqda.
- Iqlim: Maʼlumotnomaga koʻra — yumshoq va nam oʻrta subtropik mussonli: erta bahor va kech kuz, uzoq yoz va qisqa qish, aniq yomgʻir mavsumi, tez-tez tuman va shamolsizlik, balandlikka qarab sezilarli farq.
- Maydon: Maʼlumotnomadagi tuman maʼlumotlariga koʻra — taxminan 7200 mu bogʻ va yiliga 500 t dan ortiq choy; tuman rejasi — 2025 yilgacha 10 ming mu.
- Tuproqlar: Topilgan manbalarda maʼlumot yoʻq.
5. Ishlab chiqarish texnologiyasi
Belgidan foydalanish qoidalarida texnologiyani men koʻrmadim. Maʼlumotnoma ikki davrni tasvirlaydi.
- Sun davri «plitkali» texnologiyasi (davrning umumiy tavsifi): kurtaklarni bugʻda pishirib, xamirga maydalab, oʻrtasida teshik boʻlgan yassi kulchalarga presslagan, quritgan va oʻn bir nechtasini shnurga tizgan; keyinchalik bu «maydalangan» choydan «lokli» choy (蜡面茶, làmiànchá) oʻsib chiqqan.
- Hozirgi anʼanaviy texnologiya: maʼlumotnoma unda bargni yoyish (摊青, tānqīng) va qizdirish (烘焙, hōngbèi)ni nomlaydi hamda tumandagi yigirmadan ortiq xoʻjalik shu bilan ishlashini yozadi. Toʻliq ketma-ketlik va parametrlar unda yoʻq.
Ulun uchun odatiy ketma-ketlik quyidagicha: soʻlish, bargni silkitish va saqlash (做青, zuòqīng) qisman oksidlanish bilan, fiksatsiya (杀青, shāqīng), oʻrash (揉捻, róuniǎn), quritish va qizdirish. Bu sinfning umumiy sxemasi, Yanping Guncha texnologiyasining tavsifi emas.
6. Organoleptik xususiyatlari
Maʼlumotnoma taʼmni bitta formula bilan tasvirlaydi: baland barqaror hid, toʻyingan yumshoq taʼm, shirinlik va koʻp damlashga chidamlilik (高香持久、滋味醇厚、甘甜耐泡). Belgining tashqi koʻrinish tavsifi hujjatini men koʻrmadim.
- Quruq barg tashqi koʻrinishi: Topilgan manbalarda tavsif yoʻq.
- Quruq barg hidi: Topilgan manbalarda tavsif yoʻq.
- Dam hidi: Baland va barqaror (高香持久).
- Taʼmi: Toʻyingan va yumshoq, shirin, koʻp damlashga chidaydi (滋味醇厚、甘甜耐泡).
- Dam rangi: Topilgan manbalarda tavsif yoʻq.
- Choy tubi (damlangan barg): Topilgan manbalarda tavsif yoʻq.
7. Kimyoviy tarkibi
Topilgan manbalarda fizik-kimyoviy maʼlumotlar yoʻq. Maʼlumotnoma yozishicha, tahlillarga koʻra Mangdanshan togʻi choyi namlik, kul, kletchatka, polifenollar va kofein boʻyicha Uishan choyidan qolishmaydi, ammo raqam va usulni keltirmaydi; men buni fakt sifatida qabul qilmayman.
8. Damlash
Ulun uchun sinf amaliyoti.
- Suv harorati: 95–100 °C.
- Choy miqdori: 100–110 ml gayan uchun 5–7 g.
- Idish: Gayan yoki isin choynagi.
- Jarayon:
- Idishni qizdirish.
- Choyni solish.
- Bargni qaynoq suv bilan tez chayish va toʻkish.
- Birinchi damlash — 15–20 soniya.
- Chaxay orqali piyolalarga quyish.
- Sekin-asta uzaytirib olti-sakkiz marta damlash.
9. Saqlash
Sinf amaliyoti. Zich qadoqda, quruq salqin qorongʻi joyda, hidlardan uzoqda.
10. Narxi va soxtaligi
Topilgan manbalarda narxlar haqida maʼlumot yoʻq.
- Soxtalikdan qanday qochish kerak:
- «延平贡茶» geografik sertifikat belgisini izlash (№ 65341509).
- Ishlab chiqaruvchi Yanpin tumanidan ekanligini tekshirish.
- Beyyuan Guncha (北苑贡茶) bilan adashtirmaslik: bu nomdagi geografik koʻrsatma Szyanou shahar uyezdiga biriktirilgan, Yanpin uning hududiga kirmaydi.
- Yodda tutish kerakki, «guncha» choy nomlarida tez-tez uchraydi va oʻz-oʻzidan kelib chiqishni isbotlamaydi.
11. Qiziqarli faktlar
- Provinsiya gazetasi 2024 yil yozida «北苑贡茶（延平焙）» — «Yanping quritishidagi beyyuan soliq choyi» — oʻsha yili davlat geografik sertifikat belgisi va Nanpin nomoddiy merosi maqomini olgani haqida yozgan; gazeta ushbu belgidan foydalanish tartibi haqida ham xabar bergan. 2026 yil 30 iyundagi provinsiya belgilar roʻyxatida bu nomli alohida belgi yoʻq, tumanning yagona choy belgisi — 2024 yilgi «延平贡茶». Bu nomlar brend va belgi sifatida bogʻlanganmi, topilgan hujjatlardan aniqlab boʻlmaydi.
- CNIPA tomonidan 2025 yilda tan olingan «北苑贡茶» geografik koʻrsatmasi faqat Szyanou shahar uyezdini qamrab oladi; Yanpin uning hududiga kirmaydi.
12. Boshqa choylar bilan taqqoslash
- Szyanou Shuysyan Cha (建瓯水仙茶): Qoʻshni Szyanou uluni, u yerda Beyyuan saroy bogʻi joylashgan; Sun amaldori Xuan Shan yanpin choyini Beyyuan choyi bilan taqqoslagan.
- Shasyan Xunbyan Cha (沙县红边茶): Qoʻshni Shasyan tumani uluni; «Sun tarixi»da Shasyan Nanszyanchjou viloyatiga choy bergan uyezdlar qatorida keltirilgan.
- Jhou Gui (肉桂): Ulun navi, tanlovlarda sovrin olgan namunalar shundan tayyorlangan.
- Shuy Syan (水仙): Shimoliy Futszyanning eski ulun navi, sovrindorlar qatorida.
Xulosa:
Yanping Guncha — ming yillik nasl-nasabli va juda yosh muhofazali nom: Sun soligʻi, Mangdanshan togʻining «yarim qoyasi», XX asr boshidagi tanazzul va 2024 yilgi «ulun» tovarli belgi. Hozirgi qiyofasi haqida hujjatlar deyarli jim — maʼlumotnoma faqat «baland barqaror hid, toʻyingan shirin taʼm, koʻp damlash» formulasini beradi — va «北苑贡茶（延平焙）» brendiga munosabat ochiq savol boʻlib qoladi.
Manbalar
Geografik ko‘rsatkich
To‘liq ro‘yxat — Manbalar sahifasida