Líshān hóngchá

Лішань Хун Ча (Líshān hóngchá, 梨山紅茶; па-ангельску Lishan Black Tea) — чырвоная гарбата тайваньскага высакагорнага чайнага раёна Лішань (Líshān) у раёне Хэпін (Hépíng) горада Тайчжун (Táizhōng). Лішань вядомы перш за ўсё высакагорным улунам, і чырвоную гарбату тут, паводле апісанняў аматараў гарбаты і аднаго мясцовага вытворцы, робяць з ліста галоўнага тайваньскага сорту Цын Сінь Улун (Qīngxīn wūlóng), які звычайна ідзе на улун, але паводле тэхналогіі чырвонай гарбаты. Само імя засведчана ўрадавым каталогам сельскагаспадарчай прадукцыі Тайчжуна: у ім ёсць пакетаваная «梨山紅茶» фермерскай асацыяцыі раёна Хэпін. Стандарту, асобнага знака паходжання ці першаснага апісання тэхналогіі менавіта для лішаньскай чырвонай гарбаты знайсці не ўдалося, таму многае пра яе застаецца невядомым.

Не блытаць з Лі Шань Хун Улунам (梨山紅烏龍, Líshān hóng wūlóng): «чырвоны улун» у класіфікацыі тайваньскай Станцыі паляпшэння гарбаты — часткова ферментаваная гарбата групы улунаў, а не чырвоная гарбата.

1. Класіфікацыя і Паходжанне

• Тып: Чырвоная гарбата (紅茶, hóngchá); у еўрапейскай тэрміналогіі — чорная. Паводле вызначэння Станцыі паляпшэння гарбаты і напояў Міністэрства сельскай гаспадаркі Тайваня (農業部茶及飲料作物改良場; далей — Станцыя), чырвоная гарбата — цалкам ферментаваная гарбата (全發酵茶, quán fājiào chá). Клас стаіць у самым імені: урадавы каталог Тайчжуна называе тавар «梨山紅茶», па-ангельску Black Tea. Што яго робяць паводле тэхналогіі чырвонай гарбаты, а не улуна, пісаў у 2014 годзе ўдзельнік рускамоўнага чайнага форуму. Першаснага апісання этапаў менавіта для Лішаня няма, ступень ферментацыі лішаньскай чырвонай гарбаты ў лічбах не прыводзіць ніводная крыніца.
• Катэгорыя: Тайваньская дробналістая чырвоная гарбата. У схеме класіфікацыі Станцыі галіна цалкам ферментаваных гарбат — тайваньская чырвоная гарбата — дзеліцца на тры групы: буйналістую (大葉種紅茶, dàyèzhǒng hóngchá), дробналістую (小葉種紅茶, xiǎoyèzhǒng hóngchá) і «мядова-духмяную» (蜜香紅茶, mìxiāng hóngchá). Калі сыравіна — Цын Сінь Улун, як пішуць аматары і вытворца (раздзел 3), гарбата адносіцца да дробналістай групы; сама Станцыя Лішань у гэтай схеме не называе. «Лішань Хун Ча» — назва паводле чайнага раёна і класа гарбаты, а не назва сорту.
• Паходжанне: Тайвань (臺灣, Táiwān), горад Тайчжун (臺中市, Táizhōng shì), раён Хэпін (和平區, Hépíng qū), чайны раён Лішань (梨山, Líshān). Пастаўшчык пакетаванай «梨山紅茶» у каталогу Тайчжуна — фермерская асацыяцыя раёна Хэпін (和平區農會, Hépíng qū nónghuì).
• Межы раёна: Межы чайнага раёна ў дакуменце органа ўлады задаюць правілы знака паходжання «梨山茶», выдадзеныя адміністрацыяй раёна Хэпін. Паводле іх «Вялікі Лішань» (大梨山地區, Dà Líshān dìqū) — тэрыторыя вёсак Лішань (梨山里, Líshān lǐ) і Піндэн (平等里, Píngděng lǐ), а сады ляжаць на схілах ад 1450 м (вышэй за паліцэйскі пост Дэцзі, 德基派出所) да 2500 м (возера Цяньчы каля Фушоўшаня, 福壽山天池). Гэтыя межы зададзены для знака «梨山茶», а не для чырвонай гарбаты.
• Знак паходжання: Для знака паходжання «梨山茶» (產地證明標章, chǎndì zhèngmíng biāozhāng) адміністрацыя раёна выдала правілы выкарыстання; ці завершана рэгістрацыя самога знака, не правяралася. Правілы задаюць прыкметы якасці: шчыльны роўны ліст цёмна-зялёнага колеру з алейным бляскам (墨綠油潤), мядовы зеленавата-залацісты празрысты настой (蜜綠金黃), чысты лёгкі водар (清香淡雅). Клас гарбаты ў правілах не названы, чырвоная гарбата не згаданая; такія прыкметы адпавядаюць светламу улуну — гэта выснова рэдакцыі, а не словы правіл. Ці можа чырвоная гарбата Лішаня атрымаць гэты знак, з правіл не вынікае. Асобнага стандарту ці знака для лішаньскай чырвонай гарбаты не знойдзена.
• Геаграфічныя каардынаты: У знойдзеных крыніцах не прыводзяцца; зона апісаная імёнамі вёсак і крайнімі пунктамі (раздзел 4).

2. Гісторыя і Культурнае Значэнне

• Гісторыя:
  • Тайваньскі кантэкст. Паводле навучальнай улёткі Станцыі (2024), чырвоную гарбату на Тайвані вырабляюць галоўным чынам у раёнах Юйчы (魚池, Yúchí) і Пулі (埔里, Pǔlǐ) павета Наньтоу (南投縣, Nántóu xiàn). Лепшай Станцыя лічыць чырвоную гарбату з буйналістых сартоў 臺茶8號, 臺茶18號 (紅玉, Hóngyù), 臺茶21號 (紅韻, Hóngyùn) і новага дробналістага 臺茶23號 (祁韻, Qíyùn; у ўлётцы напісана 祈韻). Там жа сказана, што ў апошнія гады і іншыя чайныя раёны робяць чырвоную гарбату з ліста дробналістых сартоў, у летне-асенні сезон. Лішань Станцыя пры гэтым не называе.
  • Сорт для улуна — у чырвоную гарбату. Навуковы артыкул 2025 года (Нацыянальны ўніверсітэт Чжунсін, Тайчжун) піша пра рост выкарыстання ў вытворчасці чырвонай гарбаты сорту Цын Сінь, «традыцыйна выкарыстоўванага для улуна». Ні дат, ні раёнаў гэтай з’явы артыкул не прыводзіць.
  • 2010. Рускамоўны дэгустатар апісаў партыю, якую ён азагаловіў «Чырвоная гарбата з саду Да Ю Лін»; са слоў прадаўца, гарбата была зробленая «мінулай зімой». Аўтар лічыў Да Ю Лін адным з садоў рэгіёна Лішань (раздзел 4) і пісаў, што чырвоных гарбат з Лішаня раней не каштаваў.
  • 2014. У другім выданні ўрадавага каталога сельскагаспадарчай прадукцыі Тайчжуна «尋味臺中» (чэрвень 2014 года) ёсць тавар фермерскай асацыяцыі раёна Хэпін — «御品 梨山紅茶茶包» (Premium Lishan Black Tea), пакетаваная чырвоная гарбата, паводле апісання пастаўшчыка — з ліста ручнога збору. У тым жа годзе ўдзельнік рускамоўнага чайнага форуму згадваў высакагорныя чырвоныя гарбаты Лішаня з Цын Сінь Улуна.
  • Пачатак вытворчасці. Калі ў Лішані пачалі рабіць чырвоную гарбату, знойдзеныя крыніцы не гавораць.
• Назва:
  • 梨山 (Líshān) — «Грушавая гара»: 梨 — груша, 山 — гара. Так называецца высакагорны чайны раён у раёне Хэпін. У рускіх тэкстах сустракаюцца абедзве перадачы — «Лішань» і «Лі Шань»; у энцыклапедыі улун гэтага раёна названы «Лі Шань Улун».
  • 紅茶 (hóngchá) — «чырвоная гарбата», клас гарбаты паводле кітайскай класіфікацыі; па-ангельску — black tea. Ангельскае імя тавару ў каталогу Тайчжуна — Lishan Black Tea.
  • Тоны. Піньінь з тонавымі знакамі ў знойдзеных крыніцах няма, лацініца там — «Lishan» без тонаў; форма ў загалоўку дадзена паводле стандартнага чытання іерогліфаў.
  • Апісальныя рускія формы. Рускамоўныя аматары гарбаты пісалі пра «высакагорныя чырвоныя гарбаты з Лішаня» і пра «чырвоныя-чорныя гарбаты з Лішаня».
• Культурнае значэнне: Лішань — край высакагорнага улуна. Паводле ўлёткі Станцыі, раён Хэпін уваходзіць у лік галоўных раёнаў тайваньскага высакагорнага улуна, а магістарская дысертацыя Нацыянальнага ўніверсітэта Тайваня (2016) называе Лішань самым высакагорным чайным раёнам вострава. Чырвоная гарбата тут, паводле апісанняў аматараў і вытворцы, — іншы спосаб перапрацаваць ліст сорту, які звычайна ідзе на улун. Мяжа паміж дзвюма гарбатамі з аднаго ліста праходзіць паводле тэхналогіі (раздзел 5).

3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна

• Сорт / Культывар: Паводле апісанняў аматараў і вытворцы — Цын Сінь Улун (青心烏龍, Qīngxīn wūlóng). Паводле публікацыі Міністэрства сельскай гаспадаркі Тайваня (2024), гэта галоўны культываваны сорт гарбаты на востраве; каля дзевяці дзясятых плошчы і больш там занята дробналістымі сартамі, з якіх робяць у асноўным зялёную гарбату і улун. Што лішаньскую чырвоную гарбату робяць з Цын Сінь Улуна, пішуць удзельнік рускамоўнага форуму (2014), прадавец адной партыі (2010; сорт названы «Улун з зялёнай сарцавінай» — гэта даслоўны пераклад імя 青心烏龍) і вытворца з Лішаня ў аўтарскай калонцы на тайваньскім навінным партале (2026). Першаснай крыніцы пра сыравіну менавіта гэтай гарбаты няма. Ці выкарыстоўваюць у Лішані для чырвонай гарбаты і іншыя сарты, не ўстаноўлена.
• Збор: Для Лішаня дадзеных няма. Станцыя апісвае дробналістую чырвоную гарбату іншых раёнаў як летне-асеннюю; партыя 2010 года, са слоў прадаўца, зробленая зімой.
• Стандарт збору: Для катэгорыі дадзеных няма. Пакетаваная гарбата фермерскай асацыяцыі, паводле апісання ў каталогу Тайчжуна, зробленая з ліста ручнога збору (手工菁採); які менавіта ліст збіраюць — пупышку з якімі лістамі, — не сказана.
• Патрабаванні да сыравіны: У знойдзеных крыніцах не апісаныя.

4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання

• Рэгіён: Чайны раён Лішань раёна Хэпін горада Тайчжун; паводле дысертацыі Нацыянальнага ўніверсітэта Тайваня (2016), самы высакагорны чайны раён Тайваня. Крайнія пункты зоны знака «梨山茶»: на ўсходзе — гара 羅閑山 (Luóxiánshān, 2527 м), на захадзе — гара 馬武霸山 (Mǎwǔbàshān, 2494 м), на поўдні — паліцэйскі пост Дэцзі (德基派出所, Déjī pàichūsuǒ, 1450 м), на поўначы — мост 思源二號橋 (Sīyuán èr hào qiáo, 1950 м).
• Вышыня вырошчвання: Для зоны знака «梨山茶» — 1450–2500 м. Вышынь, якія адносяцца менавіта да чырвонай гарбаты, у першасных крыніцах няма; прадавец партыі 2010 года назваў вышыню «ў раёне 2000 метраў».
• Клімат і глебы: Апісанняў, якія адносяцца да чырвонай гарбаты, няма. Правілы знака «梨山茶» звязваюць якасць сваёй гарбаты з умовамі зоны, але чырвоная гарбата ў іх не згаданая, і пераносіць гэтае апісанне на яе нельга.
• Да Ю Лін (大禹嶺, Dàyǔlǐng): Тут крыніцы разыходзяцца.
  • Рускамоўныя аматарскія тэксты 2009–2010 гадоў лічаць Да Ю Лін адным з садоў рэгіёна Лішань, прычым адным з самых высокіх.
  • Аўтарская калонка 2026 года на тайваньскім навінным партале пералічвае Лішань і Да Ю Лін як асобныя высакагорныя раёны; у энцыклапедыі Да Ю Лін Улун таксама апісаны асобна ад Лі Шань Улуна.
  • Правілы знака «梨山茶» прама не кажуць, ці ўваходзіць Да Ю Лін у зону «大梨山地區».
  • Названая прадаўцом партыі 2010 года вышыня «каля 2000 метраў» ніжэйшая за тую, якую аматарскія тэксты прыпісваюць садам Да Ю Ліна, так што і прывязку гэтай партыі праверыць нельга. Асобным стылем чырвоная гарбата Да Ю Ліна ў знойдзеных крыніцах не апісаная.

5. Тэхналогія Вытворчасці

Апісання этапаў і рэжымаў для лішаньскай чырвонай гарбаты ў знойдзеных крыніцах няма. Вядома іншае: дзе праходзіць мяжа паміж чырвонай гарбатай і улунам з аднаго і таго ж ліста. Яе апісвае навуковы артыкул 2025 года ў часопісе Scientific Reports (Нацыянальны ўніверсітэт Чжунсін).

• Улун. Вырашальны этап — фіксацыя (殺青, shāqīng): нагрэў прыгнятае акісляльныя ферменты ліста і спыняе ферментацыю на патрэбнай ступені.
• Чырвоная гарбата. Фіксацыі няма: ліст завяльваюць, скручваюць, ферментуюць і сушаць, а ферментацыя — ключавы этап яго якасці.

Як для большасці чырвоных гарбат, асноўныя этапы выглядаюць так. Тлумачэнні апісваюць прызначэнне кроку, а не рэжымы Лішаня.

1. Завяльванне (萎凋 — wěidiāo). Ліст губляе частку вільгаці і робіцца мяккім.
2. Скручванне (揉捻 — róuniǎn). Клеткі ліста руйнуюцца, сок выходзіць на паверхню.
3. Ферментацыя (發酵 — fājiào), па сутнасці акісленне. Ліст цямнее, настой робіцца чырвоным.
4. Сушка (乾燥 — gānzào). Нагрэў спыняе рэакцыі і высушвае ліст для захоўвання.

Аўтары таго ж артыкула апрацавалі паводле пратаколу чырвонай гарбаты і сорт Цын Сінь (у артыкуле — Chin-shin): чырвоная гарбата з яго дала больш светлы настой, чым з буйналістага 臺茶18號. Узоры былі з павета Наньтоу, а не з Лішаня, і рэжымы доследу на вытворчасць не пераносяцца.

Адзін вытворца з Лішаня, паводле аўтарскай калонкі 2026 года, кажа, што з-за нізкай тэмпературы паветра пры вырабе ферментацыя лішаньскай чырвонай гарбаты трохі слабейшая, чым у традыцыйнай чырвонай. Гэта словы аднаго чалавека ў пераказе журналіста, а не вымярэнне; праверыць іх няма чым.

6. Арганалептычныя Характарыстыкі

Апісанняў паводле стандарту ў знойдзеных крыніцах няма; урадавы каталог Тайчжуна дае для пакетаванай гарбаты толькі рэкламнае апісанне пастаўшчыка. Ніжэй — уражанні аднаго рускамоўнага дэгустатара пра адну партыю 2010 года, якую ён азагаловіў «Чырвоная гарбата з саду Да Ю Лін». Гэта не апісанне стылю.

• Вонкавы выгляд сухога ліста: Неаднародны, па словах дэгустатара — «некалькі пакамечаны», гэта значыць з паламаным лістом.
• Водар сухога ліста: Нота, якую дэгустатар назваў «нотай свежага паветра»; за ёй, паводле яго слоў, можна «разнюхаць» звыклыя салодкія тоны чырвонай гарбаты.
• Водар настою: Канкрэтных нот дэгустатар не называе, толькі агульнае ўражанне; у апісанні настою ён адзначыў «духмянасць» і «венікавасць».
• Смак: «Улунская» масляністасць і цукрыстасць, «адхіленая» даўкасць, доўгі салодкі паслясмак.
• Колер настою: Для гарбаты з Лішаня не апісаны. У доследзе 2025 года чырвоная гарбата з сорту Цын Сінь (узоры з Наньтоу) дала больш светлы настой, чым буйналісты 臺茶18號.
• Чайнае дно (завараны ліст): Апісанняў у знойдзеных крыніцах няма.

7. Хімічны Склад

Аналізаў лішаньскай чырвонай гарбаты ў знойдзеных крыніцах няма. Навуковы артыкул 2025 года звязвае больш светлы настой чырвонай гарбаты з сорту Цын Сінь з больш нізкім зыходным утрыманнем катэхінаў у гэтым сарце; узоры былі з павета Наньтоу, а не з Лішаня.

Як для большасці чырвоных гарбат, пры ферментацыі частка катэхінаў ператвараецца ў тэафлавіны і тэарубігіны, якія даюць настою чырвоны колер і насычаны смак; у лісце ёсць кафеін і амінакіслоты, у тым ліку L-тэанін. Лічбаў для гэтай гарбаты няма.

8. Карысныя Ўласцівасці

Правераных дадзеных пра дзеянне менавіта гэтай гарбаты няма: знойдзеныя крыніцы прысвечаныя назве, раёну і тэхналогіі, а не здароўю. Як і любая чырвоная гарбата, яна ўтрымлівае кафеін — гэта варта ўлічваць тым, хто яго абмяжоўвае.

9. Заварванне

Рэкамендацый для лішаньскай чырвонай гарбаты ў знойдзеных крыніцах няма. Ніжэй — практыка, як для большасці чырвоных гарбат; рэжым варта падбіраць паводле канкрэтнай партыі.

• Тэмпература вады: 90–95 °C.
• Колькасць гарбаты: 3–5 г на 150 мл.
• Посуд: Гайвань ці невялікі фарфоравы гарбатнік; у белым кубку добра відаць колер настою.
• Працэс:
  1. Прагрэць посуд гарачай вадой.
  2. Пакласці гарбату.
  3. Прамыўку для чырвонай гарбаты робяць не заўсёды; калі рабіць — кароткім пралівам, які зліваюць.
  4. Першы настой — каля хвіліны.
  5. Зліць настой цалкам у чашу.
  6. Кожны наступны праліў трохі падаўжаць; колькі праліваў вытрымае гарбата, залежыць ад партыі.

10. Захоўванне

Звестак пра захоўванне менавіта гэтай гарбаты няма. Як для большасці чырвоных гарбат: у шчыльна закрытай непразрыстай упакоўцы, у сухім цёмным прахалодным месцы пры пакаёвай тэмпературы, далей ад старонніх пахаў. Галоўныя ворагі — вільгаць, святло і чужыя пахі.

11. Цана і Падробкі

Рознічных цэн у знойдзеных крыніцах няма. Адзіны тавар пад гэтым імем, знойдзены ў афіцыйнай крыніцы, — пакетаваная «御品 梨山紅茶茶包» фермерскай асацыяцыі раёна Хэпін у каталогу Тайчжуна 2014 года; ці выпускаецца ён цяпер, не праверана.

• Як пазбегнуць падробак і блытаніны:
  • Адрозніваць ад чырвонага улуна. Лі Шань Хун Улун (梨山紅烏龍) — улун з высокай ступенню ферментацыі, а не чырвоная гарбата; слова «чырвоны» ў абедзвюх назвах не робіць іх адной гарбатай. Карысна спытаць у прадаўца тэхналогію: ці была фіксацыя.
  • Пытаць паходжанне: Лішань — раён Хэпін горада Тайчжун на Тайвані.
  • Памятаць, што стандарту і асобнага знака паходжання для лішаньскай чырвонай гарбаты не знойдзена, а прыкметы знака «梨山茶» апісваюць гарбату светлага аблічча: імя «Лішань» на ўпакоўцы само па сабе паходжання чырвонай гарбаты не пацвярджае.
  • Прывязку да канкрэтнага саду, напрыклад да Да Ю Ліна, правяраць: мяжу Лішаня і Да Ю Ліна крыніцы праводзяць па-рознаму.
  • Рэкламныя апісанні прадаўцоў ацэньваць як рэкламу, а не як прыкмету сапраўднасці.

12. Цікавыя Факты

• Паводле магістарскай дысертацыі Нацыянальнага ўніверсітэта Тайваня (2016), Лішань — самы высакагорны чайны раён вострава; зона знака «梨山茶» падымаецца да 2500 м, да возера Цяньчы каля Фушоўшаня.
• З ліста аднаго і таго ж сорту Цын Сінь можна зрабіць і улун, і чырвоную гарбату: паводле навуковага артыкула 2025 года, ключавое адрозненне тэхналогій — фіксацыя: ва улуне яна ёсць, у чырвонай гарбаце яе няма.
• «Чырвоны улун» (紅烏龍, hóng wūlóng) — новы тып гарбаты, які ўсходні філіял Станцыі распрацаваў у 2008 годзе; паводле апісання Станцыі, настой у яго колеру чырвонай гарбаты, а смак — улуна. Асноўны раён яго вытворчасці — Луе (鹿野, Lùyě) у павеце Тайдун, не Лішань.
• Ва ўрадавым каталогу Тайчжуна лішаньская чырвоная гарбата прадстаўленая пакетаванай, з ангельскім імем Premium Lishan Black Tea.
• Сярод сартоў, з якіх, паводле Станцыі, атрымліваецца лепшая тайваньская чырвоная гарбата, тры буйналістыя і адзін дробналісты, 臺茶23號; Цын Сінь Улуна ў гэтым спісе няма.

13. Параўнанне з суседнімі гарбатамі

• Лі Шань Улун (梨山烏龍, Líshān wūlóng): Высакагорны улун таго ж раёна — гарбата, якой Лішань і вядомы.
• Лі Шань Хун Улун (梨山紅烏龍, Líshān hóng wūlóng): Чырвоны улун; у схеме Станцыі такая гарбата стаіць сярод часткова ферментаваных, у групе улунаў. Сугучча імёнаў — галоўная прычына блытаніны.
• Да Ю Лін Улун (大禹嶺烏龍, Dàyǔlǐng wūlóng): Улун суседняга высакагор’я; ці ўваходзіць Да Ю Лін у Лішань, крыніцы гавораць па-рознаму.
• Алішань Хун Ча (阿里山紅茶, Ālǐshān hóngchá): Чырвоная гарбата іншага тайваньскага высакагорнага раёна, вядомага улунамі.
• Тайвань Хун Юй №18 (臺茶18號紅玉, Táichá 18 hào hóngyù): Чырвоная гарбата буйналістага сорту, аднаго з тых, якія Станцыя называе лепшымі для чырвонай гарбаты; з ім параўноўвалі сорт Цын Сінь у доследзе 2025 года.
• Тайвань Мі Сян Хун Ча (臺灣蜜香紅茶, Táiwān mìxiāng hóngchá): «Мядова-духмяная» чырвоная гарбата — асобная група тайваньскай чырвонай гарбаты ў схеме Станцыі.

На заканчэнне:

Лішань Хун Ча — чырвоная гарбата самага высакагорнага чайнага раёна Тайваня, зробленая, паводле апісанняў аматараў і вытворцы, з ліста сорту, які звычайна ідзе на улун. Дакладна пра яе вядома няшмат: іерогліфы і ангельскае імя — паводле ўрадавага каталога Тайчжуна, месца — раён Хэпін, клас — паводле самой назвы «紅茶». Сезон, вышыні, рэжымы апрацоўкі і час з’яўлення першаснымі крыніцамі пакуль не пацверджаныя, а мяжа з Да Ю Лінам і стаўленне да знака «梨山茶» застаюцца адкрытымі.

Тым цікавейшая яна як пара да знакамітага суседа: той жа раён, ліст сорту для улуна і іншая тэхналогія. Таму, хто ведае Лі Шань Улун, гэтая гарбата паказвае, што атрымліваецца з горнага ліста без фіксацыі, і нагадвае, што чырвоны улун і чырвоная гарбата з Лішаня — розныя гарбаты.

Крыніцы

Дакументы і публікацыі

1. 臺灣特色茶 — 農業部茶及飲料作物改良場; 國產農漁畜產品教材-2024.9出版
2. 臺中市和平區「梨山茶」產地證明標章使用規範書 — 臺中市和平區公所
3. 尋味臺中—臺中市農特產品精選 (Savoring Taichung — Agricultural Products of Taichung) — 臺中市政府, 農業局
4. Effect of tea manufacturing processes and cultivars on tea infusion color — Scientific Reports (2025); DOI 10.1038/s41598-025-14852-w; PMID 40813605; Chen C.-T., Yang C.-Y., Tzen J.T.C. (National Chung Hsing University, Taichung)
5. 茶樹新品種「臺茶 25 號（紫韻）」 (農科快訊, 第388期, 113年10月號) — 農業部
6. 高山出好茶？臺灣梨山高山茶崛起的個案研究 (Is High Mountain Tea the Best? A Case Study of the High Mountain Tea Industry in Lishan, Taiwan) — National Taiwan University; DOI 10.6342/NTU201603540
7. 小葉紅茶與高山紅茶在台崛起 — 蕃新聞 (n.yam.com)
8. 台灣新活力》台東．新峰茶園 特等獎茶農廖縣山 自然農法養出琥珀紅烏龍 — 今周刊 (Business Today), 2012-10-18
9. 梨山．遇見好茶‧南港，遇見梨山 臺中市和平區公所推動「梨山茶產地證明標章」首次率領七家茶農進軍台北國際茶業博覽會 — 蕃新聞 (n.yam.com)

Поўны спіс — на старонцы «Крыніцы»