---
title: "Zhútǒng chá"
url: https://thetea.app/be/article/zhutong-cha
lang: be
updated: 2026-10-08
source: THE TEA — encyclopedia of Chinese tea (https://thetea.app)
---
# Zhútǒng chá (竹筒茶)

**Чжутун Ча** (*Zhútǒng chá*, 竹筒茶) — «чай у бамбуку», дакладней «чай у бамбукавай трубцы». Гэта не гатунак і не клас чаю, а спосаб вырабу і форма: апрацаваны чайны ліст — абсмажаны, зафіксаваны або размякчаны парай — набіваюць у адрэзак бамбукавага ствала і праграваюць трубку каля агню, а каб дастаць шчыльны чайны цыліндр, трубку расколваюць. Так робяць чай народы поўдня правінцыі Юньнань — паводле афіцыйных і навуковых крыніцах, дай, буланы і хані; дайскае рамяство ў 2023 годзе ўнесена ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны аўтаномнай акругі Сішуанбаньна. Што апынецца ўнутры трубкі, вырашаюць сыравіна і апрацоўка: калі супаставіць апісанні з нацыянальнай класіфікацыяй чаю, са свежага ліста, абсмажанага ў катле або зафіксаванага, атрымліваецца чай, па наборы аперацый блізкі да зялёнага, а з гатовага сонечнага маоча — прасаваны чай. Мяркуючы па аматарскіх апісаннях сярэдзіны 2000-х гадоў, у рускамоўным чайным гандлі такі чай прадавалі як «пуэр у бамбуку». Кітайскім імем 竹筒茶 называюць і іншыя рэчы — кіслы чай, які бродзіць у бамбуку, і бамбукавае калена як пасудзіну, — таму значэнне імені даводзіцца кожны раз удакладняць.

**1. Класіфікацыя і Паходжанне:**

* **Тып:** Адзінага тыпу няма — ён залежыць ад сыравіны і апрацоўкі. Нацыянальная класіфікацыя чаю GB/T 30766-2014 дзеліць чай перш за ўсё па тэхналогіі і ўласцівасцях прадукту, з улікам гатунку, сыравіны і раёна. Зялёны чай (绿茶, *lǜchá*) у ёй — прадукт са свежага ліста, які прайшоў фіксацыю, скручванне і сушку. Прасаваны чай ([紧压茶](https://thetea.app/be/article/jinyachaxingzhuang), *jǐnyāchá*) — выраб з ужо гатовага чаю: яго прасейваюць, купажуюць, прапарваюць, прасуюць і сушаць, і адносіцца ён да паўторна апрацаваных чаёў (再加工茶, *zàijiāgōngchá*). Апісаныя ў крыніцах варыянты чаю ў бамбуку трапляюць у розныя месцы гэтай схемы: варыянты са свежага ліста па наборы аперацый бліжэй да зялёнага чаю, варыянт з гатовага сонечнага маоча — да прасаванага. Ні адзін з прачытаных афіцыйных дакументаў чай у бамбуку да пэўнага класа не адносіць; супастаўленне з азначэннямі стандарту — рэдакцыйнае прачытанне, а не класіфікацыя.
* **Ацэнка са справаздачы пра Лаос:** Японскі этнограф Мацусіта Сатору (松下智) у артыкуле 1996 года прыводзіць справаздачу аб правінцыі Луангнамтха на поўначы Лаоса. Прапараны свежы ліст, шчыльна набіты ў бамбук і высушаны, аўтар справаздачы лічыць тым самым, што і чай у бамбуку, знойдзены ў Юньнані, і называе яго, па сутнасці, спрасаваным зялёным чаем, да якога мікраарганізмы дачынення не маюць. Гэта ацэнка аўтара справаздачы па лаоскіх узорах, а не класіфікацыя юньнаньскага чаю.
* **Катэгорыя:** Форма і спосаб вырабу. Не гатунак расліны, не гандлёвая марка і не рэгіён.
* **Пуэр ці не:** Па стандарце GB/T 22111-2008 пуэр ([普洱茶](https://thetea.app/be/article/pu-ercha), *pǔ'ěrchá*) — чай, зроблены з юньнаньскага буйналіставага чаю сонечнай сушкі ([晒青](https://thetea.app/be/article/shai-qing)茶, *shàiqīngchá*) у межах зоны геаграфічнага ўказання і перапрацаваны там жа па асаблівай тэхналогіі. Прасаваны пуэр, шэн і шу, па тым жа стандарце выпускаюць круглым бліном, чашай, квадратам, слупком і ў іншых формах (圆饼形、碗臼形、方形、柱形等). Бамбукавую трубку стандарт не называе і не гаворыць, ці адносіцца цыліндр з бамбуку да «слупка» (柱形, *zhùxíng*). Адсюль рэдакцыйная выснова: чай у бамбуку — пуэр толькі тады, калі сыравіна і апрацоўка адказваюць азначэнню стандарту. У апісаннях варыянтаў са свежага ліста сонечнай сушкі няма.
* **Паходжанне:** Кітай, правінцыя Юньнань (云南, *Yúnnán*). Крыніцы называюць:
    * **Сішуанбаньна (西双版纳, *Xīshuāngbǎnnà*), павет Мэнхай ([勐海](https://thetea.app/be/article/meng-hai), *Měnghǎi*).** Дайскае рамяство з акруговага спіса спадчыны; яго захавальнік — дом культуры павета Мэнхай. Пра чай у бамбуку ў хані Мэнхая і Цзінхуна (景洪, *Jǐnghóng*) піша Мацусіта (1996).
    * **Вэньшань (文山, *Wénshān*), павет Гуаннань (广南, *Guǎngnán*), воласць Дысюй (底圩, *Dǐxū*).** Адсюль сыравіна ўзораў навуковага артыкула 2025 года. Пра мясцовы бамбукавы «чай дзяўчат» — у артыкуле «Дысюй Ча».
    * **Буланы (布朗族, *Bùlǎngzú*).** Іх звычай апісваюць даведачная старонка Дзяржаўнага камітэта па справах нацыянальнасцей КНР і кітайскае абследаванне 1982 года ў цытаце Мацусіты; раён у гэтых тэкстах не названы.
    * Аглядная частка артыкула 2025 года называе раёнамі вытворчасці паветы Мэнхай і Гуаннань, блытаючы пры гэтым акругі: Мэнхай адносіцца да Сішуанбаньны, Гуаннань — да Вэньшаня.
* **Па-за межамі Кітая:** Па справаздачы, якую прыводзіць Мацусіта, у правінцыі Луангнамтха на поўначы Лаоса сустракаліся два віды «чаю ў бамбуку»: прапараны і спрасаваны ў бамбуку ліст і аналаг кіслага чаю буланаў — «чай-саленне для ежы».
* **Геаграфічныя каардынаты:** Адзінай кропкі няма: форма вядомая ў некалькіх раёнах поўдня Юньнані, а крыніцы каардынат не прыводзяць.
* **Стандарт:** Нацыянальнага (GB) і мясцовага (DB) стандарту пад імёнамі 竹筒茶 і 竹筒香茶 пры пошуку ў дзяржаўных базах у кастрычніку 2026 года не знайшлося; гэта не выключае дакумента пад іншай назвай. Базу групавых стандартаў праверыць не ўдалося.
* **Спадчына:** Рамяство «傣族传统竹筒茶制作技艺» (*Dǎizú chuántǒng zhútǒngchá zhìzuò jìyì*) — традыцыйная дайская тэхналогія вырабу чаю ў бамбуку — унесена ў сёмую партыю спіса нематэрыяльнай культурнай спадчыны аўтаномнай акругі Сішуанбаньна пастановай акруговага ўрада 西政发〔2023〕13号 ад 21 лістапада 2023 года. Народ-носьбіт — дай (傣族, *Dǎizú*), ахоўная арганізацыя — дом культуры павета Мэнхай (勐海县文化馆, *Měnghǎi xiàn wénhuàguǎn*). Апісання самой тэхналогіі пастанова не змяшчае.
* **Геаграфічнае ўказанне:** У прачытаных крыніцах пад гэтым імем не згадваецца.

**2. Гісторыя і Культурнае Значэнне:**

* **Гісторыя:**
    * **1980.** Паводле японскага даследчыка Накамуры Ёітыро (中村羊一郎, артыкул 1995 года), кітайская кніга «Нацыянальныя меншасці Юньнані» (1980) называе ферментаваны «чай для ежы» імёнамі 竹筒茶 і 酸茶. Накамура заўважае, што гэта апісальныя назвы паводле спосабу вырабу, а як такі чай завуць самі вытворцы, кніга не паведамляе.
    * **1982.** Кітайскае абследаванне грамадства буланаў, якое цытуе Мацусіта, называе ў іх тры асноўныя спосабы апрацоўкі чаю: рассыпны чай (散茶, *sǎnchá*), чай у бамбуку і кіслы чай. Чай у бамбуку, паводле абследавання, робяць у шостым–сёмым месяцы паводле дайскага календара: сарваныя далікатныя кончыкі абсмажваюць, гарачымі набіваюць у бамбукавую трубку і праграваюць каля агменю, пакуль скурка трубкі не абвугліцца, а потым трубку разбураюць — і чай гатовы да ўжывання. Само абследаванне вядома тут толькі па гэтай цытаце.
    * **1996.** Мацусіта піша, што ў хані (哈尼族, *Hānízú*) Мэнхая і Цзінхуна ў традыцыі вырабу чаю ёсць чай, які набіваюць у бамбукавыя трубкі, а звычай піць чай з бамбукавых трубак і гліняных пасудзін для абсмажвання чаю часткова захоўваецца. Пра бамбукавыя трубкі і такія пасудзіны ў тыбета-бірманскіх народаў поўдня Юньнані ў цэлым ён заўважае, што з мадэрнізацыяй побыту і кітаізацыяй яны знікаюць дзень за днём і бамбукавыя трубкі выкарыстоўваюць ужо амаль толькі для турыстаў.
    * **Сярэдзіна 2000-х.** Мяркуючы па аматарскіх тэкстах тых гадоў, у рускамоўным чайным асяроддзі чай у бамбуку прадаюць і п’юць як «пуэр у бамбуку». У чайнай карце аматарскага мерапрыемства 2004 года ён апісаны як «запрасаваны ў абрэзак ствала бамбуку пуэр»; у аматарскім апісанні таго ж года ўзор, куплены ў пецярбургскай краме, унутры расколатай трубкі аказаўся шчыльнай «чайнай каўбаскай». Паходжанне, вытворца і клас чаю ў гэтых тэкстах не названыя.
    * **2023.** Дайскае рамяство чаю ў бамбуку ўносяць у спіс нематэрыяльнай спадчыны аўтаномнай акругі Сішуанбаньна.
    * **2025.** Выходзіць навуковы артыкул пра лятучыя араматычныя рэчывы чатырох тыпаў чаю воласці Дысюй — белага, чырвонага, зялёнага і чаю ў бамбуку.
* **Назва:**
    * **竹筒茶** (*zhútǒngchá*): 竹 — бамбук, 筒 — трубка, 茶 — чай; літаральна «чай у бамбукавай трубцы». Так пішуць пастанова ўрада Сішуанбаньны 2023 года, даведачная старонка Дзяржкамітэта па справах нацыянальнасцей і японскія этнаграфічныя артыкулы.
    * **Лацініца.** Адзіная знойдзеная англамоўная навуковая крыніца, артыкул 2025 года, піша «zhutong tea» без тонаў і апісальна — «bamboo tube tea». Тонавае чытанне *zhútǒng chá* — стандартнае чытанне іерогліфаў.
    * **竹筒香茶** (*zhútǒng xiāngchá*), «араматны чай у бамбукавай трубцы» — форма папулярнага карыстальніцкага даведніка; у афіцыйных і навуковых тэкстах, якія ўдалося прачытаць, яе няма.
    * **«Чай дзяўчат».** Артыкул 2025 года піша, што ў Кітаі гэты чай завуць «girl tea» і «Wazana», але іерогліфаў не прыводзіць. Папулярны даведнік запісвае «чай дзяўчат» як 姑娘茶 (*gūniang chá*). Тлумачэнні імені разыходзяцца: даведнік звязвае яго з далікатнасцю сыравіны, артыкул 2025 года — з яе спеласцю. Мясцовыя назвы на мовах дай і лаху, якія прыводзіць даведнік, першаснымі крыніцамі не пацверджаныя і тут не паўтараюцца.
    * **Амонімы «чаю дзяўчат».** Імя 姑娘茶 ў энцыклапедыі носяць і цынскія чайныя шары 女儿茶 (гл. «Юньнань Сягуань Точа»), а беларускае «чай дзяўчат» — яшчэ і гуйчжоўскі [坡柳娘娘茶](https://thetea.app/be/article/poliu-niangniang-cha) (гл. «Полю Нянян Ча»). Гэта іншыя чаі.
    * **«Пуэр у бамбуку», «бамбукавы пуэр».** Беларускія гандлёвыя імёны сярэдзіны 2000-х гадоў, вядомыя па аматарскіх тэкстах. У абмеркаваннях 2005 года «бамбукавым пуэрам» называлі і пуэр, загорнуты ў бамбукавае лісце, — стосы бліноў або міні-бліны ў такой абгортцы. Да чаю ў бамбукавай трубцы гэта дачынення не мае.
    * **У энцыклапедыі.** Раней гэтая форма згадвалася мімаходам у артыкулах «Юньнань Люйча» (як Чжутун Сян Ча), «Нака», «Пака Ча» і «Дысюй Ча»; асобнага артыкула не было.
* **Тры значэнні 竹筒茶:**
    * **Чай, спрасаваны і прагрэты ў бамбуку** — прадмет гэтага артыкула.
    * **Кіслы чай, які бродзіць у бамбуку.** Буланы, паводле даведачнай старонкі Дзяржкамітэта, адварваюць свежы ліст, даюць яму закіснуць, набіваюць у трубку і закопваюць у зямлю. Імем 竹筒茶 такі чай называюць іншыя крыніцы: паводле Накамуры, кітайская кніга 1980 года пазначае ферментаваны «чай для ежы» і як 竹筒茶, і як 酸茶, а ў справаздачы пра Лаос, якую прыводзіць Мацусіта, аналаг буланскага кіслага чаю названы адным з двух відаў 竹筒茶.
    * **Бамбукавае калена як пасудзіна.** Мацусіта (1996) ужывае 竹筒茶 і ў сэнсе посуду: міжвузелле бамбуку служыць для захоўвання чайнага ліста і для кіпячэння вады замест кацялка і заварніка. Ён мяркуе, што звычай пераняты ў дай, якія некалі трымалі ўладу на поўдні Юньнані як спадчынныя мясцовыя кіраўнікі (土司, *tǔsī*). Адзін са здымкаў у яго артыкуле падпісаны «竹筒茶, што сустракаецца ў лаху»; тэхналогіі подпіс не апісвае.
* **Культурнае значэнне:**
    * **Рамяство як спадчына.** У акруговы спіс унесена не выраб і не марка, а рамяство — традыцыйная тэхналогія. У тым жа спісе асобнымі пазіцыямі стаяць рамёствы пуэру — шу-пуэру (普洱茶制作技艺（熟茶）) і яшчэ тры пазіцыі «普洱茶制作技艺（…）»: [金瓜贡茶](https://thetea.app/be/article/jingua-gongcha), [易武](https://thetea.app/be/article/yi-wu)同兴号 і 易武元宝茶, — а таксама рамяство мэнхайскага чаю сонечнай сушкі (勐海晒青茶制作技艺). Разнавіднасцю пуэрнага рамяства дайскі чай у бамбуку спіс не называе; зрэшты, структура спіса — не класіфікацыя чаю.
    * **У матэрыяле пра спадчыну ЮНЕСКА.** Партал нацыянальнага цэнтра аховы нематэрыяльнай спадчыны ў матэрыяле ад 21 лістапада 2023 года пра юньнаньскую частку элемента ЮНЕСКА «Традыцыйныя тэхналогіі вырабу чаю ў Кітаі і звязаныя з імі звычаі» (中国传统制茶技艺及其相关习俗) пералічвае ў Юньнані шэсць нацыянальных пазіцый: два пуэрныя рамёствы — гунча і чай «Дайі» (2008), сягуаньскую точу (2011), дзяньхун і звычай «трох чаёў» народа бай (2014), кіслы чай дэан (2021). Чаю ў бамбуку сярод іх няма.
    * **Чай хані.** Паводле Мацусіты, пра тое, што ў Мэнхаі і Цзінхуне хані — адзін з галоўных чаявытворчых народаў, гаворыць вялікае чайнае дрэва гары Наньношань ([南糯山](https://thetea.app/be/article/nannuoshan), *Nánnuòshān*), а чай у бамбуку ўваходзіць у іх традыцыю вырабу чаю.
    * **Лаху.** Артыкул «Нака» піша пра традыцыю чаю ў бамбуку ў лаху вёскі Нака; першаснага апісання гэтай традыцыі знайсці не ўдалося, а ў Мацусіты лаху згаданыя толькі ў подпісе да фотаздымка бамбукавай пасудзіны.

**3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна:**

* **Гатунак / Культывар:** У крыніцах не названы. Аглядная частка артыкула 2025 года піша пра буйналіставую сыравіну, даведачная старонка Дзяржкамітэта — пра далікатныя кончыкі парасткаў (嫩[毛尖](https://thetea.app/be/article/mao-jian), *nèn máojiān*). Якая разнавіднасць чайнай расліны ішла ў трубку, ніводнае апісанне не ўдакладняе.
* **Сыравіна:** Паводле апісанняў — альбо свежы ліст (буланы, узоры 2025 года), альбо гатовы сонечны маоча (晒青毛茶, *shàiqīng máochá*) — так зроблены адзін апісаны тавар. Для ўзораў даследавання 2025 года бралі свежы ліст адной вёскі павета Гуаннань (у артыкуле яна названая лацініцай, Diyi), вырашчаны ў аднолькавых умовах і без шкоднікаў і хвароб.
* **Бамбук:** Від бамбуку ў афіцыйных і навуковых крыніцах не названы. Даведачная старонка Дзяржкамітэта піша пра бамбукавыя трубкі з накрыўкай. Прадавец аднаго тавару гаворыць пра адрэзкі «араматнага» бамбуку асаблівай разнавіднасці, якая расце, паводле яго слоў, толькі ў павеце Мэнхай; гэта заява прадаўца.
* **Збор:** Паводле даведачнай старонкі Дзяржкамітэта — чацвёрты–пяты месяц; паводле абследавання 1982 года — шосты–сёмы месяц паводле дайскага календара. Даведачная старонка календара не ўдакладняе, а пераліку аднаго календара ў іншы крыніцы не даюць, таму тэрміны тут не зводзяцца. Тавар з маоча, паводле апісання прадаўца, зроблены з веснавога чаю.
* **Стандарт збору:** Далікатныя кончыкі парасткаў — паводле абодвух апісанняў буланскага чаю; колькі лістоў бяруць, першасныя крыніцы не ўдакладняюць.
* **Патрабаванні да сыравіны:** Стандарту на чай у бамбуку не знойдзена, таму фармальных патрабаванняў няма. Калі чай прадаюць як пуэр, сыравіна павінна адказваць стандарту на пуэр: юньнаньскі буйналіставы чай сонечнай сушкі з зоны геаграфічнага ўказання.

**4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання:**

* **Рэгіёны:** Сішуанбаньна (павет Мэнхай), Вэньшань (павет Гуаннань, воласць Дысюй) і мясціны, дзе жывуць буланы і хані, на поўдні Юньнані. Чай у бамбуку — спосаб апрацоўкі, а не прадукт аднаго тэруара: апісаныя варыянты зробленыя з ліста розных раёнаў.
* **Рэльеф і клімат:** Апісанняў рэльефу і клімату менавіта для чаю ў бамбуку ў правераных крыніцах няма.
* **Вышыня вырошчвання:** Даных няма.
* **Глебы:** Даных няма.
* **Вопыт 2025 года:** Аўтары навуковага артыкула зрабілі ўсе чатыры тыпы чаю — белы, чырвоны, зялёны і чай у бамбуку — з ліста адной вёскі, вырашчанага ў аднолькавых умовах, і драўняную ноту чаю ў бамбуку звязваюць з асаблівасцямі апрацоўкі: паводле задумы вопыту месца вырошчвання ва ўзораў адно, а адрозненні паміж імі задае апрацоўка.

**5. Тэхналогія Вытворчасці:**

Агульнае ў апісаннях з Юньнані адно: апрацаваны ліст набіваюць у бамбукавую трубку і праграваюць яе каля агню або над вуголлем. Астатняе — сыравіна, першасная апрацоўка ліста, працягласць прагрэву, абыходжанне з трубкай пасля прагрэву — адрозніваецца. Стандарту няма, і адзінай тэхналогіі крыніцы не даюць; ніжэй — абагульненая паслядоўнасць і апісаныя варыянты з указаннем, хто іх апісвае.

1.  **Збор (采摘, *cǎizhāi*):** Далікатныя кончыкі парасткаў (буланы) або свежы ліст (узоры 2025 года); у тавару з маоча — веснавы ліст.
2.  **Першасная апрацоўка ліста:** Абсмажванне дасуха ў катле (炒干, *chǎogān*) у буланаў; фіксацыя (杀青, *shāqīng*) і скручванне (揉捻, *róuniǎn*) ва ўзораў 2025 года; у тавару — выраб сонечнага маоча і наступнае размякчэнне парай.
3.  **Набіванне ў трубку (装入竹筒, *zhuāngrù zhútǒng*):** Апрацаваны ліст набіваюць у бамбукавую трубку: у буланаў — гарачым, а паводле даведачнай старонкі Дзяржкамітэта яшчэ і ў трубку з накрыўкай; у тавару з маоча — размякчаным парай, утрамбоўваючы.
4.  **Прагрэў каля агню (烘烤, *hōngkǎo*):** Трубку ставяць каля агменю (火塘, *huǒtáng*) або над вуголлем. У буланаў праграваюць, пакуль скурка бамбуку не абвугліцца; узоры 2025 года абпальвалі над драўняным вуголлем 18 гадзін.
5.  **Дасушванне:** Ва ўзораў 2025 года пасля абпальвання — асобнае сушэнне. Іншыя апісанні яе не называюць.
6.  **Ускрыццё трубкі (砍破竹筒, *kǎnpò zhútǒng*):** Паводле абследавання 1982 года, трубку разбураюць, і чай гатовы да ўжывання. У тавару з маоча, паводле слоў прадаўца, чай пакідаюць у трубцы для захоўвання і вытрымкі.

**Апісаныя варыянты:**

1.  **Буланы.** Даведачная старонка Дзяржкамітэта па справах нацыянальнасцей: кожны год у чацвёртым–пятым месяцы буланскія жанчыны абсмажваюць сабраныя далікатныя кончыкі парасткаў у катле дасуха, гарачымі набіваюць у бамбукавыя трубкі з накрыўкай і праграваюць каля агменю, пакуль скурка бамбуку не абвугліцца, — так атрымліваецца араматны чай у бамбуку. Абследаванне 1982 года апісвае тое самае, называючы шосты–сёмы месяц паводле дайскага календара, і дадае, што трубку затым разбураюць.
2.  **Узоры воласці Дысюй (артыкул 2025 года).** Свежы ліст фіксуюць, скручваюць, закладваюць у бамбукавыя трубкі і 18 гадзін абпальваюць над драўняным вуголлем, пасля чаго дасушваюць. Гэта схема вырабу ўзораў аднаго даследавання, а не стандарт.
3.  **З гатовага маоча (адзін тавар).** Прадавец апісвае свой тавар (картка 2020 года) так: веснавы чай 2019 года з вёскі Мэнсун спачатку зрабілі сонечным маоча, затым размякчылі парай, утрамбавалі ў адрэзкі араматнага бамбуку і абпалілі ў агмені. Пачарнелую знешнюю частку бамбуку зразаюць і злёгку шліфуюць, каб не пэцкала сажай; у кожным адрэзку каля 200 г чаю (плюс-мінус 25 г). Гэта апісанне аднаго тавару, вытворца ў ім не названы.
4.  **Прапараны ліст (Лаос).** Паводле справаздачы, якую прыводзіць Мацусіта, свежы ліст прапарваюць, шчыльна набіваюць у бамбук і сушаць; аўтар справаздачы лічыць такі чай тым самым, што і юньнаньскі чай у бамбуку.

Папулярны карыстальніцкі даведнік апісвае і спосабы з клейкім рысам (糯米, *nuòmǐ*): ліст або гатовы маоча размякчаюць парай над вараным рысам і толькі потым набіваюць у бамбук; у артыкуле «Дысюй Ча», паводле мясцовай публікацыі, над рысам прапарваюць ужо набітую трубку. Першаснага пацверджання гэтым апісанням знайсці не ўдалося, а сам даведнік пералічвае спосабы непаслядоўна.

**Дзе апісанні разыходзяцца:**

* **Сыравіна.** Свежы ліст (буланы, узоры 2025 года) або гатовы сонечны маоча (тавар). Ад гэтага залежыць, да якога класа бліжэй гатовы чай (раздзел 1).
* **Абсмажванне, фіксацыя або пара.** Кацёл у буланаў, фіксацыя і скручванне ва ўзораў 2025 года, пара ў тавару з маоча і ў справаздачы пра Лаос.
* **Браджэнне.** Ні навуковыя, ні афіцыйныя апісанні абсмажанага або зафіксаванага чаю ў бамбуку не кажуць, што ліст у трубцы бродзіць або ферментуецца; прапараны варыянт у справаздачы пра Лаос прама названы чаем, да якога мікраарганізмы дачынення не маюць. Чай, які сапраўды бродзіць у бамбуку, — кіслы чай (раздзел 13), гэта іншы прадукт.
* **Бамбук — форма ці ўпакоўка.** Трубка служыць формай: спрасаваны ў ёй цыліндр дастаюць, расколваючы бамбук. Нацыянальны стандарт аб залішняй упакоўцы харчовых прадуктаў GB 23350-2021 не лічыць слоем упакоўкі матэрыял, які прама датыкаецца з прадуктам і складае яго неад’емную ўласцівасць, і сярод прыкладаў называе бамбукавыя трубкі (竹筒, *zhútǒng*). Чай у гэтым пункце не названы; прымяненне правіла да чаю ў бамбуку — рэдакцыйнае прачытанне. Прадавец тавару з маоча пакідае чай у трубцы і для захоўвання (раздзел 10).
* **Рэжымы.** Тэмператур і вільготнасці крыніцы не прыводзяць. Адзіная працягласць — 18 гадзін абпальвання ва ўзораў 2025 года, адзіная маса — каля 200 г у аднаго тавару.

**6. Арганалептычныя Характарыстыкі:**

Стандартызаванага апісання арганалептыкі чаю ў бамбуку ў правераных крыніцах няма. Ніжэй — тое нямногае, што вядома, з указаннем, хто гэта кажа.

* **Знешні выгляд сухога ліста:** Шчыльны цыліндр у форме поласці бамбукавай трубкі. У аматарскім апісанні 2004 года ўнутры расколатай уздоўж трубкі была шчыльная «чайная каўбаска», ад якой лёгка адломваліся кавалкі спрасаванага чаю. Памеры цыліндра, якія прыводзіць папулярны даведнік, першаснымі крыніцамі не пацверджаныя.
* **Арамат сухога ліста:** Апісанняў у правераных крыніцах няма.
* **Арамат настою:** Адзінае сістэматычнае апісанне арамату — даследаванне 2025 года ўзораў з воласці Дысюй, і яго фармулёўкі разыходзяцца. Анатацыя артыкула піша, што ў чырвонага, зялёнага чаю і чаю ў бамбуку арамат суправаджаецца фруктовымі нотамі. У выніках сэнсарнага аналізу ва ўзораў чаю ў бамбуку вылучаны моцны драўняны арамат, а ў абмеркаванні — выразныя драўняныя ноты, якія аўтары звязваюць з асаблівасцямі апрацоўкі; самы інтэнсіўны арамат з выражанай фруктовай нотай у іх аказаўся ў чырвонага чаю. У якім выглядзе дэгустатары ацэньвалі ўзоры — сухімі або заваранымі, — артыкул не ўдакладняе. Гэта ўласцівасці ўзораў аднаго даследавання, а не ўсёй формы.
* **Смак:** Апісанняў смаку ў навуковых і афіцыйных крыніцах няма. Асобныя водгукі прадаўцоў і аматараў тычацца канкрэтных узораў і паміж сабой разыходзяцца, таму тыповага смаку чаю ў бамбуку назваць нельга: многае вырашаюць сыравіна і апрацоўка.
* **Колер настою:** Апісанняў у правераных крыніцах няма.
* **Чайнае дно (завараны ліст):** Апісанняў у правераных крыніцах няма.

**7. Хімічны Склад:**

* **Лятучыя рэчывы.** Артыкул 2025 года ў часопісе Metabolites параўнаў лятучыя араматычныя рэчывы белага, чырвонага, зялёнага чаю і чаю ў бамбуку з воласці Дысюй метадам цвёрдафазнай мікраэкстракцыі з паравой фазы з газавай храмата-мас-спектраметрыяй (HS-SPME-GC-MS) і паводле паказчыка актыўнасці паху. Галоўная выснова пра чай у бамбуку — выразныя драўняныя ноты, звязаныя з апрацоўкай.
* **Ранейшая праца.** Той жа артыкул спасылаецца на даследаванне Чжэн Ліня і сааўтараў: хімічны склад чаю ў бамбуку вывучалі перагонкай з вадзяной парай і экстракцыяй з газавай храмата-мас-спектраметрыяй (часопіс Yunnan Chemical Industry, 2021). Тэкст гэтай працы не адкрыты, яе даныя тут не пераказваюцца.
* **Нялятучыя рэчывы.** Поліфенолы, амінакіслоты, кафеін, вітаміны і мінералы чаю ў бамбуку ў правераных крыніцах не вымяраліся.

Агульная заканамернасць, а не даныя пра гэты чай: як для большасці чаёў, склад вызначаюць сыравіна і апрацоўка, таму ў варыянта са свежага ліста і ў варыянта з сонечнага маоча ён можа прыкметна адрознівацца. Як на склад уплывае шматгадзінны прагрэў у бамбуку, невядома.

**8. Карысныя Ўласцівасці:**

Правераных даных пра дзеянне менавіта чаю ў бамбуку няма. Папулярны даведнік прыпісвае яму лекавае дзеянне, але даследаванняў, якія б гэта пацвярджалі, у правераных крыніцах няма, таму такія сцвярджэнні тут не паўтараюцца. Як і ўсякі напой з ліста чайнай расліны, чай у бамбуку змяшчае кафеін; колькі — не вымяралася.

**9. Заварванне:**

Параметраў заварвання ў крыніцах няма. Паводле апісанняў, трубку расколваюць або разбураюць і адломваюць ад цыліндра кавалкі. Паколькі клас чаю ў бамбуку залежыць ад сыравіны, арыенцірам можа служыць практыка таго класа, да якога бліжэй узор: для варыянта са свежага ліста — як для большасці зялёных чаёў, для варыянта з сонечнага маоча — як для большасці прасаваных чаёў пуэрнай сыравіны (шэн). Для самога чаю ў бамбуку гэтая практыка не правераная.

* **Тэмпература вады:** 80–85 °C, як для большасці зялёных чаёў; 90–95 °C, як для большасці шэн-пуэраў.
* **Колькасць чаю:** Каля 3 г на 150 мл — для зялёнага варыянта; 5–7 г на 100–150 мл — для прасаванага.
* **Посуда:** Гайвань (盖碗, *gàiwǎn*) падыходзіць абодвум варыянтам; для зялёнага — таксама шкляны стакан, для прасаванага — гліняны імбрычак. Паводле Мацусіты, у хані часткова захоўваецца звычай піць чай з бамбукавых трубак і гліняных пасудзін для абсмажвання чаю.
* **Працэс:**
    1. Раскалоць трубку ўздоўж, калі чай яшчэ ў ёй, і аддзяліць ад цыліндра кавалак патрэбнай вагі, імкнучыся не крышыць ліст.
    2. Прагрэць посуд гарачай вадой.
    3. Засыпаць чай.
    4. Варыянт з маоча, як і большасць прасаваных чаёў, коратка прамыць і зліць ваду; зялёны варыянт звычайна не прамываюць.
    5. Першы настой — 40–60 секунд для зялёнага варыянта і 10–20 секунд для прасаванага, як для большасці чаёў гэтых класаў; разліць настой цалкам.
    6. Паўтараць заварванні, патроху падаўжаючы настойванне. Колькі заліванняў вытрымлівае чай у бамбуку, крыніцы не кажуць.

**10. Захоўванне:**

Умоў захоўвання першасныя крыніцы не апісваюць. Прадавец тавару з маоча пакідае чай у трубцы: адкрыты канец адрэзка, паводле яго слоў, закрываюць паперай і вяроўкай для захоўвання і вытрымкі. Гэта практыка аднаго прадаўца.

Агульная практыка, а не даныя пра гэты чай. Варыянт з сонечнага маоча, як большасць прасаваных чаёў, трымаюць у сухім, чыстым, праветраным месцы без прамога сонца і пабочных пахаў. Варыянт са свежага ліста, як большасць зялёных чаёў, лепш трымаць у прахалодзе і, калі чай выняты з трубкі, у шчыльна закрытай упакоўцы. Ці мяняецца чай у бамбуку пры вытрымцы і як, невядома.

**11. Кошт і Падробкі:**

Арыенціраў кошту, прыдатных для энцыклапедыі, у правераных крыніцах няма. Стандарту ў чаю ў бамбуку не знойдзена, пра геаграфічнае ўказанне прачытаныя крыніцы не паведамляюць, таму праверыць яго па знаку або нарматыву нельга; унясенне рамяства ў спіс спадчыны адносіцца да тэхналогіі, а не да канкрэтнага вырабу, і знакам якасці не служыць.

* **Як пазбегнуць блытаніны і падробак:**
    * **Бамбук не гаворыць пра клас.** Унутры можа апынуцца чай са свежага ліста, па апрацоўцы блізкі да зялёнага, або прасаваны сонечны маоча. Сыравіну і спосаб апрацоўкі варта ўдакладняць у прадаўца.
    * **«Пуэр» — толькі паводле стандарту.** Чай у бамбуку з’яўляецца пуэрам, толькі калі сыравіна і апрацоўка адказваюць стандарту на пуэр: юньнаньскі буйналіставы чай сонечнай сушкі з зоны геаграфічнага ўказання.
    * **«Бамбукавы пуэр» — не заўсёды трубка.** У беларускім гандлі сярэдзіны 2000-х так называлі і пуэр, загорнуты ў бамбукавае лісце.
    * **Імя 竹筒茶 шматзначнае.** Пад ім можа хавацца кіслы чай, які бродзіць у бамбуку, — прадукт з іншай тэхналогіяй і іншым смакам.
    * **Заявы прадаўцоў.** Словы пра асаблівы бамбук, які быццам бы расце толькі ў адным павеце, або пра даўнасць традыцыі застаюцца словамі прадаўца, пакуль іх не пацвярджае незалежная крыніца.

**12. Цікавыя Факты:**

* У спіс спадчыны аўтаномнай акругі Сішуанбаньна ўнесена не выраб, а рамяство — традыцыйная дайская тэхналогія чаю ў бамбуку, — і захоўвае яе павятовы дом культуры Мэнхая.
* Адно кітайскае імя 竹筒茶 абазначае тры розныя рэчы: чай, прагрэты ў бамбуку, кіслы чай, які ў бамбуку бродзіць, і бамбукавае калена як пасудзіну для захоўвання ліста і кіпячэння вады.
* Нацыянальны стандарт аб залішняй упакоўцы не лічыць бамбукавую трубку слоем упакоўкі: у адным шэрагу з лісцем для цзунцзы (粽叶, *zòngyè*) яна лічыцца матэрыялам, уласцівым самому прадукту.
* Кітайскае абследаванне 1982 года называе чай у бамбуку адным з трох спосабаў апрацоўкі чаю ў буланаў — побач з рассыпным і кіслым чаем.
* У 2004 годзе аўтар аматарскага апісання, расколаўшы ўздоўж трубку «пуэру ў бамбуку», купленую ў Пецярбургу, знайшоў унутры шчыльную «чайную каўбаску», ад якой лёгка адломваліся кавалкі.

**13. Параўнанне з падобнымі чаямі:**

* **Кіслы чай у бамбуку (酸茶, *suānchá*):** У буланаў свежы ліст адварваюць, даюць закіснуць, кладуць у бамбукавую трубку, шчыльна затыкаюць, абгортваюць трубку лістом бамбукавых парасткаў і закопваюць у зямлю — на тры–чатыры месяцы паводле даведачнай старонкі Дзяржкамітэта або на месяц паводле абследавання 1982 года, якое адносіць выраб да сёмага–восьмага месяца. Кіслы чай народа дэан (德昂族酸茶, *Dé'ángzú suānchá*), паводле партала нацыянальнага цэнтра аховы спадчыны, звычайна робяць вясной і летам са свежага ліста юньнаньскага буйналіставага чаю: фіксацыя, скручванне, анаэробнае браджэнне, таўчэнне, фармоўка і сушка; паводле перадруку на тым жа партале, ліст бродзіць запячатаным у бамбукавай трубцы. Рамяство кіслага чаю дэан унесена ў нацыянальны спіс нематэрыяльнай спадчыны ў 2021 годзе. Гэта ферментаваныя прадукты, а не абсмажаны або прасаваны чай у бамбуку.
* **Пака Ча (帕卡茶, *Pàkǎ chá*):** Чай павета Цзянчэн, які таксама прасуюць у бамбукавай трубе, але, паводле апісанняў, цыліндр сушаць ужо па-за трубой. Падрабязней — у артыкуле «Пака Ча».
* **Пуэр у бамбукавым лісці:** У аматарскіх абмеркаваннях сярэдзіны 2000-х апісаныя стос бліноў пуэру або міні-бліны, загорнутыя ў ліст бамбукавых парасткаў; бамбук тут — абгортка, а форма самога чаю іншая. Такі пуэр у беларускім гандлі тых гадоў таксама называлі «бамбукавым».
* **Бамбук як пасудзіна:** Захоўванне ліста і кіпячэнне вады ў бамбукавым калене — другое значэнне 竹筒茶 у Мацусіты. Тут бамбук — посуд, а не форма для чаю.
* **Пуэр-слупок (柱形, *zhùxíng*):** Стандарт на пуэр называе слупок сярод формаў прасаванага пуэру. Ці адносіцца да яго цыліндр з бамбукавай трубкі, стандарт не кажа; пуэрам такі цыліндр будзе, толькі калі сыравіна і апрацоўка адказваюць стандарту.

**На заканчэнне:**

Чай у бамбуку — форма, а не клас. У бамбукавую трубку набіваюць абсмажаны, зафіксаваны або размякчаны парай ліст і праграваюць яе каля агню — у буланаў, пакуль скурка бамбуку не абвугліцца, — а дайскае рамяство з 2023 года значыцца ў акруговым спісе нематэрыяльнай спадчыны Сішуанбаньны. Што апынецца ўнутры трубкі — чай, па апрацоўцы блізкі да зялёнага, або прасаваны сонечны маоча, — вырашаюць сыравіна і апрацоўка, а не бамбук.

Многае пра чай у бамбуку застаецца невядомым: тыповы смак і колер настою, гатунак куста, від бамбуку, рэжымы прагрэву за межамі аднаго даследавання. Тым, каму цікавы чай як частка мясцовага ўкладу, ён паказвае, як ліст і бамбук становяцца адным прадметам, — а пакупніку нагадвае, што пра чай гаворыць не абгортка, а тое, з чаго і як яго зрабілі.