---
title: "Цзяогулань"
url: https://thetea.app/be/article/jiaogulan
lang: be
updated: 2026-07-31
source: THE TEA — encyclopedia of Chinese tea (https://thetea.app)
---
# Цзяогулань (绞股蓝, jiǎogǔlán)

Цзяогулань (绞股蓝, *jiǎogǔlán*), у батаніцы — гінастэма пяцілістая, уяўляе сабой шматгадовую травяністую ліяну сямейства гарбузовых, з лісця і маладых парасткаў якой у Кітаі рыхтуюць гаркавата-салодкі настой бурштынава-зялёнага колеру. Хоць ва ўжытку — і расійскім, і кітайскім — гэты напой нярэдка называюць «чаем», чаем у батанічным сэнсе ён не з'яўляецца: у сыравіне няма ліста чайнага куста Camellia sinensis, таму ў кітайскай класіфікацыі напояў ён праходзіць як чаезамяняльнік (代用茶, *dàiyòng chá*), гэта значыць раслінны настой. Асноўны раён культываванай таварнай сыравіны — павет Пінлі (平利, *Pínglì*) у правінцыі Шэньсі, а таксама горныя раёны Юньнані і Гуансі. У паўсядзённым ужытку цзяогулань п'юць як асвяжальны і «лёгкі» напой на кожны дзень, а за характэрны набор сапанінаў расліна атрымала народную мянушку «паўднёвы жэньшэнь» (南方人参, *nánfāng rénshēn*). Настой пазнаецца па лёгкай гарчынцы, якая хутка змяняецца выразнай зваротнай салодкасцю (回甘, *huígān*).

**1. Класіфікацыя і Паходжанне:**

* **Тып:** чаезамяняльнік, раслінны настой (代用茶, *dàiyòng chá*); батанічна — не чай
* **Батанічная назва:** Gynostemma pentaphyllum (Thunb.) Makino
* **Сямейства:** гарбузовыя (Cucurbitaceae)
* **Сыравіна:** лісце і маладыя парасткі ліяны (не ліст Camellia sinensis)
* **Кітайскія назвы:** 绞股蓝 (*jiǎogǔlán*); народныя і рэгіянальныя — 七叶胆 (*qīyèdǎn*), 五叶参 (*wǔyèshēn*); у Японіі расліна вядомая як амачадзуру (甘茶蔓)
* **Асноўныя раёны:** Пінлі (平利, *Pínglì*) у Шэньсі (陕西, *Shǎnxī*); Юньнань (云南, *Yúnnán*); Гуансі (广西, *Guǎngxī*)

Важна сказаць прама: цзяогулань не змяшчае чайнага ліста. Ён адносіцца да самастойнага жанру кітайскіх травяных напояў — 代用茶 (*dàiyòng chá*), «чаёў-замяняльнікаў», якія заварваюць і п'юць па-чайнаму, але атрымліваюць з іншых раслін. Такое становішча не робіць цзяогулань «сурагатам»: у яго ўласная шматвяковая гісторыя ўжывання, свой тэруар, свая тэхналогія сушкі і свая культура заварвання. Народнае імя «паўднёвы жэньшэнь» адлюстроўвае толькі тое, што ў расліне выяўлены сапаніны, роднасныя жэньшэневым, і не з'яўляецца медыцынскай характарыстыкай.

**2. Гісторыя і Культурнае Значэнне:**

* **Першае згадванне:** трактат «Траўнік, які ратуе ад голаду» (救荒本草, *Jiùhuāng Běncǎo*), складзены прынцам Чжу Су (朱橚, *Zhū Sù*) і выдадзены ў 1406 годзе
* **Першапачатковая роля:** дзікарослая харчовая расліна «на галодны год»
* **Новая цікавасць:** другая палова XX стагоддзя, пасля выдзялення сапанінаў

У мінскім траўніку 救荒本草 расліна апісаная перш за ўсё як ядомая, прыдатная ў ежу ў неўраджайныя гады, — гэта значыць першапачаткова цзяогулань успрымалі як гародніну-дзічку, а не як лекі. Устойлівая цікавасць да яго як да напою ўзнікла ў 1970–1980-я гады, калі японскія, а затым і кітайскія даследчыкі выдзелілі з лісця трытэрпенавыя сапаніны (гіпенозіды) і выявілі, што частка з іх па будове супадае з гінзенозідамі сапраўднага жэньшэня. Менавіта тады за раслінай замацавалася мянушка «паўднёвы жэньшэнь», а ў Кітаі разгарнулася прамысловае вырошчванне і вытворчасць фасаванага напою (保健茶, *bǎojiàn chá* — «аздараўленчы чай» у бытавым сэнсе слова).

**3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна:**

* **Жыццёвая форма:** лазячая травяністая ліяна з вусікамі
* **Лісце:** пальчатаскладанае, часцей з 5 лісточкаў (радзей 3, 7 або 9); відавое імя pentaphyllum і абазначае «пяцілісты»
* **Кветкі:** дробныя, зеленавата-белыя; расліна двухдомная
* **Плады:** дробныя шарападобныя цёмныя ягады
* **Сыравіна, гатунак 1:** 龙须 (*lóngxū*, «вусы дракона») — самыя маладыя верхавіны парасткаў з вусікамі і нераскрытым лістом
* **Сыравіна, гатунак 2:** звычайны ліст — спелыя ліставыя пласцінкі з парасткаў

Таварную сыравіну прынята падзяляць на дзве катэгорыі. «Вусы дракона» (龙须, *lóngxū*) — гэта тонкія далікатныя верхавіны з вусікамі, самы каштоўны і дарагі разбор: настой з іх мякчэйшы, саладзейшы і амаль пазбаўлены грубай гаркаты. Звычайны ліст дае больш шчыльны, насычаны і прыкметна больш горкі настой; ён таннейшы і ідзе ў масавую фасоўку. Ад долі маладога парастка ў сумесі напрамую залежаць і смак, і цана.

**4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання:**

* **Эталонны раён:** павет Пінлі (平利, *Pínglì*) у гарадской акрузе Анькан (安康, *Ānkāng*), правінцыя Шэньсі — перадгор'і хрыбта Дабашань (大巴山, *Dàbā Shān*)
* **Іншыя раёны:** горы Юньнані і Гуансі, дзе ліяна сустракаецца і ў дзікім выглядзе
* **Умовы:** цёплы вільготны клімат, рассеянае святло і паўцень, друзлыя дрэнажаваныя глебы
* **Форма атрымання:** як культываваная (плантацыі), так і дзікарослая сыравіна

Пінлі размешчаны на поўдні Шэньсі, у поясе субтрапічных перадгор'яў Дабашаня з мяккім вільготным надвор'ем і частымі туманамі — такія ўмовы спрыяльныя для назапашвання сапанінаў. Павет пазіцыянуе сябе як «радзіма цзяогуланя» (绞股蓝之乡, *jiǎogǔlán zhī xiāng*) і з'яўляецца цэнтрам галіновай селекцыі і перапрацоўкі. У Юньнані і Гуансі распаўсюджаны як культурныя пасадкі, так і дзікія папуляцыі; расліна наогул шырока сустракаецца ў цёплых частках Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі.

**5. Тэхналогія Вытворчасці:**

* **Збор:** маладыя парасткі і лісце ў цёплы сезон
* **Падвяльванне:** 摊晾 (*tānliàng*) — раскладка і лёгкае падсушванне сыравіны
* **Фіксацыя зеляніны:** 杀青 (*shāqīng*) — праграванне для спынення ферментаў
* **Скручванне:** 揉捻 (*róuniǎn*) — фармоўка ліста і вызваленне сокаў
* **Сушка:** да стабільнай нізкай вільготнасці

Найбольш распаўсюджаная перапрацоўка цзяогуланя тэхналагічна блізкая да вытворчасці зялёнага чаю: сыравіну падвяльваюць, «забіваюць зеляніну» награваннем (杀青), скручваюць (揉捻) і дасушваюць. Дзякуючы фіксацыі ферментаў ліст захоўвае зялёны колер і не акісляецца, а скручванне надае яму характэрную вітую форму і робіць настой больш экстрактыўным. Частку прадукцыі (асабліва саматужнай) проста высушваюць у цені без скручвання — такі ліст святлейшы і дае больш травяністы настой. Асобна сартуюць «вусы дракона» (龙须) — іх збіраюць і сушаць больш беражліва, каб захаваць далікатнасць і салодкасць.

**6. Арганалептычныя Характарыстыкі:**

* **Знешні выгляд:** скручаныя цёмна-зялёныя лісточкі і тонкія верхавіны-вусікі
* **Пах сухой сыравіны:** травяніста-бабовы, з лёгкай саладкавай нотай
* **Смак:** спачатку адчувальная гарчынка, затым чыстая зваротная салодкасць (回甘)
* **Настой:** ад бледна-зялёнага да залаціста-зеленаватага, празрысты

Ключавая асаблівасць цзяогуланя — кантраст горкага і салодкага. Першы глыток прыкметна гарчыць, але гарката хутка сыходзіць, пакідаючы доўгі саладкаваты прысмак (回甘, *huígān*), за які напой і цэняць. У «вусоў дракона» баланс зрушаны ў бок салодкасці, у грубага ліста — у бок гаркаты. Ператрымка сыравіны ў кіпені ўзмацняе гаркату, таму моц рэгулююць часам настойвання.

**7. Хімічны Склад:**

* **Сапаніны (гіпенозіды):** трытэрпенавыя сапаніны дамаранавага тыпу (绞股蓝皂苷, *jiǎogǔlán zàogān*); частка з іх структурна ідэнтычная гінзенозідам жэньшэня
* **Флаваноіды:** напрыклад, рутын і роднасныя злучэнні
* **Поліцукрыды**
* **Іншае:** амінакіслоты, вітаміны, макра- і мікраэлементы

Асноўны хімічны «маркер» расліны — гіпенозіды, комплекс трытэрпенавых сапанінаў; менавіта іх структурнае падабенства з гінзенозідамі дало падставу да параўнання з жэньшэнем. Акрамя сапанінаў, у лісці прысутнічаюць флаваноіды, поліцукрыды, свабодныя амінакіслоты і мінеральныя рэчывы. Дакладны склад і доля сапанінаў залежаць ад віду і хематыпу расліны, раёна вырошчвання і часткі парастка: звычайна далікатныя верхавіны і лісце багацейшыя на каштоўныя фракцыі, чым адраўнелыя часткі.

**8. Карысныя Ўласцівасці:**

* **Як прынята думаць у побыце:** цзяогулань у Кітаі п'юць як агульнаўмацавальны, «танізавальны» і асвяжальны напой на кожны дзень; народная традыцыя збліжае яго з жэньшэнем
* **Што вывучае навука:** гіпенозіды і экстракты гінастэмы даследуюцца ў лабараторных і клінічных работах, аднак устойлівых, адназначна даказаных лячэбных эфектаў у бытавога настою гэта не ўстанаўлівае
* **Статус:** харчовы прадукт (напой), а не лекі

Неабходна ясна агаварыць: цзяогулань — гэта харчовы напой, і ніякіх лячэбных абяцанняў даваць нельга. Тое, што расліна змяшчае жэньшэнепадобныя сапаніны, само па сабе не робіць настой лекамі, а рознічныя аздараўленчыя сцвярджэнні выходзяць за рамкі энцыклапедычнага артыкула. З агульнавядомых перасцярог нейтральна варта назваць умеранасць у колькасці; асцярожнасць пры цяжарнасці і кармленні (дадзеных недастаткова); і ўвагу для тых, хто пастаянна прымае лекі, — у падобных выпадках дарэчы абмеркаваць ужыванне з урачом. Гэта пералічэнне перасцярог, а не рэкамендацыя і не дазоўка.

**9. Заварванне:**

* **Прапорцыя:** прыкладна 3–5 г сухой сыравіны на 300–500 мл вады (для «вусоў дракона» — бліжэй да ніжняй мяжы)
* **Тэмпература:** 85–95 °C; грубы ліст пераносіць і блізкую да кіпеню ваду, далікатныя верхавіны лепш заліваць крыху астылай
* **Посуд:** шкляны стакан або чайнік, гайвань, тэрмас
* **Час:** першы настой 1–3 хвіліны, далей па гусце
* **Пралівы:** вытрымлівае некалькі заварак; моцную горкую сыравіну лепш заварваць карацей і часцей
* **Халодная падача:** магчыма халоднае заварванне (некалькі гадзін у халоднай вадзе) — настой выходзіць мякчэйшы і саладзейшы, амаль без гаркаты

На практыцы зручна заварваць цзяогулань проста ў шкляным стакане або ў тэрмасе: жменю сыравіны заліваюць гарачай вадой і падліваюць яе па меры змяншэння. Каб змякчыць гаркату, выкарыстоўваюць менш гарачую ваду і кароткі час кантакту альбо пераходзяць на халоднае заварванне. Улетку папулярная падача ахалоджаным: настой з «вусоў дракона», настоены на халоднай вадзе і ахалоджаны, атрымліваецца саладкаватым і асвяжальным.

**10. Захоўванне:**

* **Умовы:** сухое, прахалоднае, цёмнае месца, удалечыні ад пабочных пахаў
* **Тара:** шчыльна закрытая, святлонепранікальная ўпакоўка
* **Ворагі сыравіны:** вільгаць, святло, цяпло, чужародныя пахі

Сухі ліст цзяогуланя гіграскапічны і лёгка ўбірае вільгаць і пахі, таму яго трымаюць у герметычнай тары. Пры адсырэнні сыравіна губляе водар, зеленаваты колер і набывае затхлыя тоны. Як і большасць падсушаных травяных збораў, цзяогулань лепш ужываць адносна свежым — з часам водар і характэрная салодкасць прысмаку слабеюць.

**11. Цана і Падробкі:**

* **Арыенцір опту:** звычайны ліст — парадку 80 ¥/кг (велічыня арыенціровачная, залежыць ад ураджаю і разбору)
* **Прэміяльны разбор:** «вусы дракона» (龙须) каштуюць прыкметна даражэй за звычайны ліст
* **Як выглядае сапраўдная сыравіна:** роўныя скручаныя цёмна-зялёныя лісточкі і верхавіны, чысты травяніста-саладкавы водар, у гусце — гарката са зменай на салодкі прысмак
* **Тыповыя падмены:** продаж грубага ліста пад выглядам «вусоў дракона»; падмешванне пабочных таннага лісця; выдача сыравіны іншага паходжання за пінлійскую

Розніца паміж разборамі — галоўная крыніца нацэнак і хітрыкаў: сапраўдныя «вусы дракона» складаюцца з тонкіх аднародных верхавін, тады як пад гэтай назвай нярэдка прадаюць сумесь з грубым лістом. Насцярожыць павінны абломкі чужых раслін, земляны або затхлы пах, а таксама поўная адсутнасць характэрнай горка-салодкай дынамікі ў гусце. Пазначаны арыенцір (каля 80 ¥/кг за звычайны ліст) варта разумець як парадак велічыні на оптавым узроўні, а не як абяцанне рознічнай цаны.

**12. Цікавыя Факты:**

* Відавая назва pentaphyllum («пяцілісты») адлюстроўвае тыповы ліст з пяці лісточкаў, хоць іх бывае ад трох да дзевяці.
* Павет Пінлі ў Шэньсі афіцыйна пазіцыянуецца як «радзіма цзяогуланя» (绞股蓝之乡).
* У японскай традыцыі расліна вядомая як амачадзуру (甘茶蔓, «лаза салодкага чаю»), і менавіта з вывучэння яе сапанінаў у 1970-я гады шмат у чым пачалася сучасная цікавасць да культуры.
* Мянушка «паўднёвы жэньшэнь» (南方人参) — народная і паказвае толькі на роднасць сапанінаў, а не на раўназначнасць жэньшэню.
* Адно са старых кітайскіх імёнаў, 七叶胆 (*qīyèdǎn*, «сямілістная жоўць»), проста намякае на гарчынку ў гусце.

**У заключэнне:**

Цзяогулань — паказальны прадстаўнік кітайскага жанру 代用茶 (*dàiyòng chá*): напой, які заварваюць і п'юць па-чайнаму, але які чаем батанічна не з'яўляецца, паколькі не змяшчае ліста Camellia sinensis. За ім стаіць уласная традыцыя — ад згадвання ў мінскім траўніку «на галодны год» да сучасных плантацый Пінлі, — свая тэхналогія, блізкая да зялёначайнай, і пазнавальны профіль смаку з гарчынкай і доўгай зваротнай салодкасцю.

Успрымаць яго правільней не як «замену» чаю, а як самастойны травяны настой з яснай геаграфіяй і разборам сыравіны — ад далікатных «вусоў дракона» да звычайнага ліста. Народнае імя «паўднёвы жэньшэнь» і ўвага навукі да гіпенозідаў дадаюць расліне вядомасці, але не ператвараюць паўсядзённы напой у лекі — і менавіта ў гэтай якасці, як спакойны горка-салодкі настой на кожны дзень, цзяогулань займае сваё месца ў кітайскай бытавой культуры.