--- title: "Běiyuàn gòngchá" url: https://thetea.app/be/article/beiyuan-gongcha lang: be updated: 2026-10-04 source: THE TEA — encyclopedia of Chinese tea (https://thetea.app) --- # Běiyuàn gòngchá (北苑贡茶) **Бэйюань Гунча** (*Běiyuàn gòngchá*, 北苑贡茶) — «дадзены чай Паўночнага саду»: у імені два значэнні, і іх нельга змешваць. Гістарычна так звалі прыдворны чай Цзяньчжоу — прапараны, расцёрты ў пасту і спрасаваны ў аладкі з драконам і феніксам, які, паводле мясцовых крыніц, 458 гадоў ішоў да двара ад царства Мінь да дынастыі Мін. Сёння гэта геаграфічнае ўказанне гарадскога павета Цзяньоу (建瓯市) на поўначы Фуцзяні і агульны брэнд яго чаёў; дакумент указання апісвае улун з «зялёным лістом у чырвонай аблямоўцы». **1. Класіфікацыя і Паходжанне:** * **Тып:** Улун (乌龙茶, *wūlóngchá*) — паводле дакумента ўказання: гатункі шуйсянь і айцзяо улун, акісленне з устрахваннем (做青). Гістарычны Бэйюань Гунча — прапараны прасаваны чай (蒸青研膏团饼茶), не улун. * **Катэгорыя:** Сельскагаспадарчае геаграфічнае ўказанне (2012), з 2025 года — прадукт з геаграфічным указаннем; адначасова агульны брэнд павета. * **Што пакрывае брэнд:** Паводле Цэнтральнага народнага радыё (2024), у асноўным рассыпныя айцзяо улун, шуйсянь, мэйчжань, жоугуй і белы Шуйсянь Бай, а таксама адноўленыя прасаваныя аладкі. * **Паходжанне:** Кітай, правінцыя Фуцзянь (福建, *Fújiàn*), гарадская акруга Наньпін (南平, *Nánpíng*), гарадскі павет Цзяньоу (建瓯, *Jiàn'ōu*) — старажытны Цзяньчжоу (建州). * **Зона аховы:** Увесь павет — 14 пасёлкаў і валасцей (сярод іх Сюйдунь, Цзіян, Фандаа, Нанья) і 4 вулічныя камітэты, 4233 км². * **Геаграфічныя каардынаты:** 117°58′45″–118°57′11″ у. д., 26°38′54″–27°20′26″ пн. ш. **2. Гісторыя і Культурнае Значэнне:** * **Гісторыя:** * **Гады Чжэньюань (785–805).** Паводле радыё, фуцзяньскі правіцель Чан Гунь (常衮) пачаў рабіць у Цзяньчжоу прапараны чай з расцёртай пасты (研膏茶). «Хуа мань лу» таксама адносіць гэта да гадоў Чжэньюань і называе Чан Гуня правіцелем вобласці Цзяньчжоу; чайны партал і эканамічнае выданне звязваюць новы спосаб вырабу з яго прызначэннем у Фуцзянь у гады Цзяньчжун (780–783). Сюн Фань пачынае гісторыю інакш: пры Паўднёвай Тан, у канцы Пяці дынастый, жыхароў паветаў збіралі на збор у Бэйюань, дзе спачатку рабілі чай з расцёртай пасты (研膏), а затым «васковую паверхню» (蜡面, *làmiàn*). * **933.** Цзяньчжоускі жыхар Чжан Цінхуэй (张廷晖) аддаў правіцелю царства Мінь чайныя горы Фэнхуаншань (凤凰山) — трыццаць лі ў акружнасці — пад імператарскі сад. Яго назвалі «Паўночным садам», бо ён ляжаў на поўначы царства (паводле эканамічнага выдання — на поўнач ад сталіцы Мінь Фучжоу). * **977.** Сунскі двор узяў сад пад сваё кіраванне, прыслаў саноўнікаў наглядаць за вырабам і адліў формы з драконам і феніксам, каб «адрозніваць ад простанароднага пітва» (以别庶饮). Так з’явіліся аладкі 龙团凤饼 (*lóngtuán fèngbǐng*). У 985 годзе, калі ўтварылі акругу Фуцзянь, упраўленне яго перавозак, паводле чайнага партала, размясцілі ў Цзяньчжоу, каб забяспечыць выраб і дастаўку гэтых аладак. * **Дзін Вэй і Цай Сян.** Паводле «Міньбэй жыбаа» (перадрук Сіньхуа, 2025), у гады Сяньпін Дзін Вэй (丁谓) зрабіў аладку фенікса, потым дракона, а ў гады Цынлі Цай Сян (蔡襄) — малую аладку дракона (小龙团). «Хуа мань лу» адносіць малыя аладкі да гадоў Цяньшэн. * **Вага і цана аладак.** Оўян Сю (欧阳修) у «Запісках па вяртанні да палёў» (《归田录》) піша, што вялікія аладкі дракона і фенікса ішлі па восем на цзінь, а малыя, якія Цай Сян пачаў рабіць у гады Цынлі, — па дваццаць, і малая каштавала два ляна золата: «золата дастаць можна, а гэты чай — нельга» (金可有而茶不可得). У дні ахвярапрынашэнняў у паўднёвым прадмесці, паводле яго слоў, Сакратарыят і Таемны савет атрымлівалі па адной малой аладцы і дзялілі яе на чацвярых; «Хуа мань лу» кажа пра васьмярых на адну аладку. * **Міюньлун.** Паводле ўказа Шэньцзуна ў Цзяньчжоу сталі рабіць «шчыльнае воблака дракона» (密云龙, *mìyúnlóng*) і паставілі яго вышэй за малыя аладкі. «Хуа мань лу» адносіць указ да канца гадоў Сінінь, Сюн Фань — да гадоў Юаньфэн; у гады Шаашэн, паводле Сюн Фаня, гэты чай перайменавалі ў «добрае воблака лунаючага дракона» (瑞云翔龙). * **Аб’ёмы.** Сюн Фань (熊蕃) у «Запісках пра дадзены чай Бэйюаня гадоў Сюаньхэ» (《宣和北苑贡茶录》) піша: у пачатку гадоў Тайпін Сінга падносілі 50 аладак, да гадоў Юаньфу — 18 тысяч, а пры ім — больш за 47 100. Для пачатку падаці лік разыходзіцца: «Хуа мань лу» піша, што пры Дзін Вэі ў год падносілі не больш за 40 аладак, чайны партал — пра 50 з лішнім цзінях па восем аладак у кожным. * **1048.** Фуцзяньскі транспартны інтэндант (转运使) Кэ Шы (柯适) пакінуў на скале надпіс у 80 знакаў пра час заснавання, становішча і пабудовы саду, з 32 сушыльнямі, «Залай імператарскага чаю» і «Імператарскай крыніцай». * **Размах.** У час росквіту ў Цзяньчжоу было 32 дзяржаўныя сушыльні і 1304 прыватныя майстэрні. * **Канец падаці.** Дань ішла праз Сун, Юань і Мін; эканамічнае выданне і агенцтва Чжунга сіньвэньшэ называюць 24-ы год Хун’у (1391), калі выраб аладак спынілі. Калі пры Мін аладкі саступілі месца рассыпному чаю, узбіты чай 点茶 (*diǎnchá*) у Кітаі, паводле слоў мясцовага даследчыка, паступова згас. * **Колькі гадоў доўжылася дань.** Радыё і правінцыйная прэса называюць 458 гадоў, адлічваючы ад царства Мінь і 933 года. Правінцыйны ўрадавы партал у 2023 годзе прыводзіў іншы адлік са слоў мясцовага даследчыка — з 946 года (保大四年, час Паўднёвай Тан) і 445 гадоў. * **Помнік.** У 1995 годзе Фуцзяньскі правінцыйны музей правёў раскопкі побач з надпісам. Плошча помніка, паводле эканамічнага выдання, — каля 20 тыс. м²; сярод знаходак — ступкі з глазураванай керамікі і печы для сушкі. З 2006 года гэта помнік дзяржаўнага значэння; 2 студзеня 2025 года правінцыя зацвердзіла план яго аховы. * **2012.** Міністэрства сельскай гаспадаркі аб’яўленнем № 1813 ад 3 жніўня зарэгістравала сельскагаспадарчае ўказанне; трымальнік пасведчання — Цэнтр распаўсюджвання агратэхнікі Цзяньоу (建瓯市农业技术推广中心). * **2025.** Каталог указанняў адносіць імя да аб’яўлення Дзяржаўнага ўпраўлення інтэлектуальнай уласнасці (CNIPA) № 640 аб прызнанні прадуктаў з геаграфічным указаннем. * **Назва:** 北苑 — «Паўночны сад», 贡茶 — «дадзены», гэта значыць падносімы да двара чай. * **Культурнае значэнне:** Сунскі аўтар Чжоу Цзян (周绛) пісаў: «天下之茶建为最，建之北苑又为最» — лепшы чай Паднябеснай з Цзяня, а лепшы ў Цзяне — з Бэйюаня. Бэйюаню прысвечаны трактат Сюн Фаня, «Асаблівыя запіскі пра Бэйюань» Чжаа Жулі (赵汝砺) і старонкі «Разваг пра чай» імператара Хуэйцзуна. Чжан Цінхуэя шануюць як бога чаю; яго храм стаіць на гары Фэнхуаншань у пасёлку Дунфэн. Павет вядзе праграму адраджэння Бэйюаня «1+5» — ажыўленне руін, аповед пра гісторыю, уздым чайнай галіны, чайны турызм і знешнія сувязі — і праводзіць традыцыйныя чайныя дзействы: «гуканне гары» (北苑喊山), «чайныя слаборніцтвы» (北苑茗战), ахвярапрынашэнне богу чаю. Паводле Цэнтральнага народнага радыё (2024), у Цзяньоу 7 аб’ектаў нематэрыяльнай спадчыны розных узроўняў, звязаных з чаем, і 59 прызнаных носьбітаў чайнага рамяства. **3. Батанічнае Апісанне і Сыравіна:** * **Гатункі:** Паводле дакумента ўказання — «шуйсянь, айцзяо улун і іншыя добрыя гатункі» ([水仙](https://thetea.app/be/article/shui-xian)、[矮脚乌龙](https://thetea.app/be/article/ai-jiao-wulong)等优良品种); пасадачны матэрыял — паводле нацыянальнага стандарту GB 11767. * **Збор:** Ручны або машынны, паводле галіновага рэгламенту механізаванага збору NY/T 225. Нормы збору і тэрмінаў у знойдзеных крыніцах няма. **4. Тэруар і Асаблівасці Вырошчвання:** * **Рэгіён:** Поўнач Фуцзяні, вярхоўі ракі Міньцзян. Чжаа Жулі змяшчаў Бэйюань ля гары Фэнхуаншань і называў тутэйшую зямлю чырвонай (赤壤). Паводле дакумента ўказання, павет ляжыць на паўднёва-ўсходнім баку хрыбта Уішань і на паўночна-заходнім — хрыбта Цзюфэншань (鹫峰山) і мяжуе з Цзяньянам на поўначы, Наньпінам і паветам Гуцянь на поўдні, Чжэнхэ і Піннанем на ўсходзе, Шуньчанам на захадзе. * **Вышыня вырошчвання:** Сады на вышыні 300–1280 м. * **Рэльеф:** Найвышэйшы пункт — гара Чэньшань (辰山, 1822,2 м), найніжэйшы — вёска Фанцунь пасёлка Нанья (68 м); узгоркі і горы займаюць 57,34 % тэрыторыі. * **Глебы:** Чырвона-жоўтыя, з магутным профілем і прымессю жвіру; верхні пласт буры, жоўта-чырвоны або жоўта-шэры; pH 5,5–6,5. * **Клімат:** Сярэднесубтрапічны марскі мусонны, з выразнымі сезонамі; сярэднегадавая тэмпература 14–20 °C, ападкі 1600–1800 мм, вільготнасць каля 80 %, 1600 гадзін сонца ў год, 280 безмарозных дзён, сума актыўных тэмператур вышэй за 10 °C — 6500 °C. * **Маштаб:** Паводле «Міньбэй жыбаа» (2025), у павеце 141 тыс. му садоў і 20,6 тыс. т сырога чаю ў год; каля 80 % сыравіны, паводле радыё, скупляюць фірмы пасёлка Сяацяа. **5. Тэхналогія Вытворчасці:** Паводле дакумента ўказання цяперашні Бэйюань Гунча робяць так: 1. **Завяльванне (萎凋, *wěidiāo*).** 2. **Астыванне ліста (凉青, *liángqīng*).** 3. **Устрахванне і акісленне (做青, *zuòqīng*).** 4. **Фіксацыя (杀青, *shāqīng*).** 5. **Скручванне (揉捻, *róuniǎn*).** 6. **Першая сушка (初焙, *chūbèi*).** 7. **Астыванне (摊凉, *tānliáng*).** 8. **Паўторная сушка (复焙, *fùbèi*).** Рэжымаў і тэмператур дакумент не прыводзіць. Сунская тэхналогія была іншай: «Асаблівыя запіскі пра Бэйюань» называюць збор, адбор, прапарванне, адцісканне, расціранне, фармоўку і сушку (采茶、拣茶、蒸茶、榨茶、研茶、造茶、过黄). Павет яе аднаўляе: паводле радыё, прасаваныя аладкі зноў робяць старым спосабам, а для ўзбітага чаю створана машына. **6. Арганалептычныя Характарыстыкі:** Апісанне ніжэй — з дакумента сельскагаспадарчага ўказання; яно адносіцца да рассыпнога улуну. * **Знешні выгляд сухога ліста:** Шчыльна скручаны, цяжкі; колер зеленавата-буры, масляністы (条索紧结重实，色泽青褐油润). * **Арамат сухога ліста:** Асобнага апісання ў знойдзеных крыніцах няма. * **Арамат настою:** Густы і ўстойлівы, кветкава-фруктовы (香气浓郁持久，具有花果香). * **Смак:** Поўны, з салодкім вяртаннем (滋味醇厚回甘). * **Колер настою:** Празрысты, аранжава-жоўты (汤色清澈橙黄). * **Чайнае дно (завараны ліст):** Тоўсты, мяккі і бліскучы, «зялёны ліст у чырвонай аблямоўцы» (叶底肥厚软亮，绿叶红镶边). **7. Хімічны Склад:** Дакумент называе чайныя поліфенолы, кафеін і амінакіслоты, але лікаў не дае. Па бяспецы прадукт павінен адпавядаць стандарту «зялёнай» прадукцыі NY/T 288-2002. **8. Карысныя Ўласцівасці:** Правераных дадзеных пра дзеянне менавіта гэтага чаю няма. **9. Заварванне:** Практыка класа для улуну з буйналістовых гатункаў. * **Тэмпература вады:** 95–100 °C. * **Колькасць чаю:** 7–8 г на гайвань 110 мл. * **Посуд:** Гайвань або гліняны чайнік. * **Працэс:** 1. Прагрэць посуд і коратка прамыць ліст. 2. Першыя настоі — 15–30 секунд. 3. З кожным заліваннем павялічваць час. 4. Пяць-сем заліванняў. **10. Захоўванне:** Практыка класа. Герметычна, у сухім прахалодным месцы, без святла і пабочных пахаў. **11. Цана і Падробкі:** Дадзеных пра цэны ў знойдзеных крыніцах няма. Кіраўніцтва пасёлка Сяацяа, паводле радыё, называе гатовы чай Цзяньоу значна таннейшым, чым уішаньскі. * **Як пазбегнуць падробак:** * Шукаць знак указання: ім карыстаюцца з дазволу трымальніка пасведчання; паводле «Міньбэй жыбаа», у сістэме агульнага брэнда права на таварны знак «北苑贡茶» пацверджана ў 26 кампаній. * Правяраць, што чай выраблены ў Цзяньоу. * Глядзець клас на ўпакоўцы: пад гэтым імем прадаюць і улун, і белы чай, і прасаваныя аладкі. Паводле радыё, імя «北苑贡茶» ставяць на ўпакоўку ўсяго гатовага чаю, які Цзяньоу прадае на бок, — яно кажа пра месца, а не пра гатунак. * Для улуну арыенцір — зеленавата-буры масляністы ліст, аранжава-жоўты настой і чырвоная аблямоўка на завараным лісце. * Не блытаць з «北苑贡茶（延平焙）» суседняга раёна Яньпін: Яньпін у зону ўказання не ўваходзіць. **12. Цікавыя Факты:** * Надпіс Кэ Шы газета называе адзінай знойдзенай у Кітаі надпісам пра прыдворную чайную падаць. * У рэйтынгу рэгіянальных брэндаў 2024 года «Дунфэн Айцзяо Улун» (东峰矮脚乌龙) стаіць на 61-м месцы, а сам «Бэйюань Гунча» — на 73-м. * Аладкі «北苑贡茶·龙团凤饼» узяты на вечнае захоўванне ў Дзяржаўны архіў выданняў (国家版本馆). **13. Параўнанне з іншымі чаямі:** * **Ай Цзяо Улун (矮脚乌龙):** Адзін з двух гатункаў, названых у дакуменце ўказання. * **Цзяньоу Шуйсянь Ча ([建瓯水仙茶](https://thetea.app/be/article/jian-ou-shuixian-cha)):** Знак 2019 года на улун з шуйсяня на той жа тэрыторыі. * **Наньлу Шуйсянь ([南路水仙](https://thetea.app/be/article/nanlu-shuixian)):** Пасялковы знак на шуйсянь з Нанья ўнутры той жа зоны. * **Яньпін Гунча ([延平贡茶](https://thetea.app/be/article/yanping-gongcha)):** Суседні «дадзены чай» са сваім знакам. * **Шуйсянь Бай ([水仙白](https://thetea.app/be/article/shuixian-bai)):** Белы чай з шуйсяня, таксама пад брэндам Цзяньоу. **У заключэнне:** Бэйюань Гунча — імя з двума жыццямі: сунскія аладкі з драконам і феніксам, надпіс 1048 года і стагоддзі падаці — і ўказанне 2012 года на улун Цзяньоу з шуйсяня і айцзяо улуна з зеленавата-бурым лістом, кветкава-фруктовым араматам і чырвонай аблямоўкай. Купляючы чай пад гэтым імем, варта глядзець на клас, а не на легенду.